Để di sản được kể bằng tiếng nói của thế hệ trẻ

Khi học sinh tự kể chuyện di sản

Có những điều học sinh đã từng nhìn thấy nhiều lần nhưng chưa chắc đã thật sự hiểu. Một bức tường đá ở Thành Nhà Hồ, một tấm bia ở Lam Kinh hay một cây đa cổ thụ có thể quen thuộc với các em từ nhỏ, cho đến khi phải tự đứng trước máy quay và kể cho người khác nghe về nó.

Lúc ấy, các em phải tìm hiểu. Vì sao Thành Nhà Hồ được xây dựng ở vùng đất này? Những khối đá khổng lồ được đưa về đây bằng cách nào? Bia Vĩnh Lăng ghi lại câu chuyện gì? Vì sao Lam Kinh gắn với Lê Lợi và cuộc khởi nghĩa Lam Sơn? Những câu hỏi ấy kéo lịch sử ra khỏi trang sách, đặt nó vào chính nơi các em đang sống.

Đó là cách Ban Quản lý Di sản Thành Nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa phối hợp với Trường THCS Vĩnh Lộc – Phân hiệu 1 và Trường THCS Lam Sơn tổ chức hai cuộc thi video clip về di sản, di tích trong năm 2026. Một cuộc thi mang tên “Thành Nhà Hồ – Di sản gọi tên em!”, dành cho học sinh khối 7, 8, 9; cuộc thi còn lại là “Em là hướng dẫn viên di tích quê em”, dành cho học sinh khối 6, 7, 8 Trường THCS Lam Sơn.

Thành Nhà Hồ đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa thế giới năm 2011. Những bức tường thành bằng đá, cách lựa chọn địa điểm và kỹ thuật xây dựng khiến công trình trở thành một dấu mốc đặc biệt trong lịch sử. Nhưng với một học sinh Vĩnh Lộc, di sản ấy sẽ gần hơn rất nhiều khi em không chỉ nghe người khác giới thiệu mà phải tự tìm hiểu để kể lại câu chuyện về nó.

Cuộc thi “Thành Nhà Hồ – Di sản gọi tên em!” được triển khai trong 5 tháng tại Trường THCS Vĩnh Lộc – Phân hiệu 1. Mỗi lớp xây dựng một video dài từ 3 đến 5 phút, sử dụng hình ảnh tự chụp, video tự quay và phần thuyết minh trực tiếp của học sinh bằng tiếng Việt hoặc tiếng Anh. Sau thời gian phát động, Ban Quản lý tiếp nhận 11 video dự thi của học sinh các khối lớp 7, 8 và 9.

Một video vài phút nghe có vẻ ngắn, nhưng phía sau đó là khá nhiều việc. Học sinh phải tìm thông tin, chọn nội dung, xây dựng kịch bản, tập lời dẫn, quay hình rồi cùng nhau hoàn thiện sản phẩm. Có em đứng trước máy quay, có em cầm điện thoại, có em lo phần lời bình, cũng có em phải tìm hiểu kỹ một chi tiết lịch sử để câu chuyện mình kể không bị sai lệch.

Từ ngày 26/10, những sản phẩm ấy được đăng tải trên Fanpage Di sản Thế giới Thành Nhà Hồ. Những câu chuyện bắt đầu từ lớp học vì thế có cơ hội đi xa hơn, đến với phụ huynh, giáo viên, bạn bè và những người quan tâm đến di sản.

Ở Lam Sơn, cách tiếp cận cũng bắt đầu từ việc để học sinh tự kể, nhưng các em được đặt vào một vai trò cụ thể hơn: những hướng dẫn viên nhỏ tuổi của di tích quê mình.

Lam Kinh gắn với cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, Anh hùng dân tộc Lê Lợi và triều Hậu Lê. Trong khu di tích có Thái miếu, Chính điện, bia Vĩnh Lăng, cây đa cùng hệ thống lăng mộ, bia ký và nhiều công trình gắn với lịch sử vùng đất. Những địa danh ấy vốn không xa lạ với học sinh Lam Sơn, nhưng để giới thiệu được cho người khác, các em phải tìm hiểu kỹ hơn về từng địa điểm.

Cuộc thi “Em là hướng dẫn viên di tích quê em” được Trường THCS Lam Sơn phối hợp triển khai cho học sinh các khối 6, 7 và 8. Mỗi lớp xây dựng video dài từ 3 đến 5 phút, trong đó học sinh trực tiếp thuyết minh, giới thiệu những điểm tham quan tiêu biểu ở Lam Kinh; nội dung có thể mở rộng đến các di tích liên quan, văn hóa, phong tục, lễ hội, làng nghề và đặc sản của vùng đất Lam Sơn.

Sau 5 tháng phát động, Ban Quản lý nhận được 12 video dự thi. Từ ngày 26/10, các video được đăng tải trên Fanpage Di tích quốc gia đặc biệt Lam Kinh – Thanh Hóa; công tác chấm thi, tổng kết và trao giải dự kiến diễn ra trong tháng 1/2027.

Hai cuộc thi, 23 video và hàng chục nhóm học sinh cùng tham gia. Những con số ấy chưa nói hết được điều diễn ra phía sau màn hình. Điều đáng chú ý hơn là trong quá trình làm video, các em đã phải tự tìm đến với di sản, thay vì chờ di sản được kể cho mình nghe.

Để những giá trị cũ có cách kể mới

Di sản lâu nay thường được giới thiệu bằng những bài thuyết minh, bảng thông tin, sách, tài liệu nghiên cứu hay các chuyến tham quan. Những cách làm ấy vẫn cần thiết, nhưng cách người trẻ tiếp nhận thông tin đã thay đổi. Một video vài phút trên điện thoại đôi khi có thể khiến một học sinh chú ý đến một câu chuyện mà trước đó em chưa từng quan tâm.

Bởi vậy, việc đưa học sinh vào quá trình làm nội dung về di sản có ý nghĩa riêng. Các em không chỉ tiếp nhận thông tin mà phải tự kiểm chứng, lựa chọn và diễn đạt lại bằng ngôn ngữ của mình. Khi một kiến thức đã được tự tìm hiểu để nói cho người khác nghe, nó cũng khó còn là một bài học đơn thuần để nhớ rồi quên.

Một học sinh tìm hiểu về bia Vĩnh Lăng sẽ có lý do để biết thêm về Lê Lợi. Một nhóm học sinh quay Thành Nhà Hồ sẽ phải quan sát kỹ hơn những bức tường đá mà các em có thể đã nhìn thấy nhiều lần. Một video giới thiệu về Lam Kinh cũng buộc người thực hiện phải tìm hiểu cả những câu chuyện, không gian văn hóa và đời sống xung quanh di tích.

Đó là phần việc không thể nhìn thấy hết qua số lượng video hay lượt chia sẻ trên mạng xã hội.

Ban Quản lý Di sản Thành Nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa cho biết trong nhiều năm qua đã chú trọng các hoạt động giáo dục di sản gắn với học đường. Cách làm là đưa học sinh đến gần di sản thông qua tìm hiểu tư liệu, trải nghiệm, thuyết minh và sáng tạo nội dung; với hai cuộc thi năm nay, công nghệ số được sử dụng như một phần của quá trình đó.

Việc đăng tải các video trên Fanpage cũng tạo ra một vòng tiếp nối khác. Một sản phẩm được làm trong lớp học có thể trở thành nội dung để người khác xem, bình luận, chia sẻ; câu chuyện về một di tích vì thế không dừng lại ở nhóm học sinh thực hiện nó.

Thành Nhà Hồ đã đi qua hơn sáu thế kỷ, Lam Kinh lưu giữ những câu chuyện của một thời kỳ quan trọng trong lịch sử dân tộc. Những giá trị ấy đã được trao truyền qua nhiều thế hệ, nhưng mỗi thế hệ lại cần một cách tiếp cận riêng để hiểu và giữ gìn.

Với học sinh hôm nay, có thể bắt đầu bằng một chiếc điện thoại, một đoạn video 3 phút và một câu chuyện về nơi mình sinh ra.

Một video chưa chắc kể được hết về một di sản. Nhưng để làm ra video ấy, một học sinh đã phải dừng lại, nhìn kỹ hơn và đặt câu hỏi về những gì vốn quen thuộc quanh mình. Có lẽ, đó cũng là lúc di sản bắt đầu có thêm một người kể chuyện.