[eMagazine] Tái sử dụng quần áo: Làm sao để tránh lãng phí tài nguyên?

Áp lực rác thải dệt may và những bất cập trong khâu thu gom

Thời trang đang đối mặt với nghịch lý khi những món đồ được sản xuất để phục vụ nhu cầu mặc ngày càng đa dạng lại nhanh chóng trở thành gánh nặng xử lý chất thải. Không chỉ những bộ quần áo hư hỏng, ngay cả trang phục được quyên góp với mục đích từ thiện cũng có thể bị vứt bỏ nếu không phù hợp với nhu cầu thực tế hoặc vượt quá khả năng tiếp nhận của các tổ chức.

Thực trạng này được phản ánh qua vụ việc khoảng 300 tấn quần áo cũ được UBND phường Từ Liêm và Công ty TNHH MTV Môi trường đô thị Hà Nội thu gom tại khu vực dự án đường nối Phạm Hùng - Lê Đức Thọ. Theo cơ quan chức năng, số quần áo này do một cá nhân thu gom để làm từ thiện trong nhiều năm nhưng phần không sử dụng được đã bị bỏ lại.

Sự việc cho thấy hoạt động quyên góp quần áo, nếu thiếu kế hoạch tiếp nhận và phương án xử lý phù hợp, có thể tạo ra hệ lụy trái ngược với mục tiêu ban đầu. Thay vì được tái sử dụng, một lượng lớn trang phục lại trở thành chất thải, kéo theo chi phí thu gom, phân loại và xử lý.

Bà Cao Hải Yến, đại diện đơn vị từ thiện E2K, từng chứng kiến tình trạng quần áo quyên góp sau lũ bị vứt bỏ tại một số khu vực miền Trung do không đáp ứng nhu cầu của người nhận. Bà cho rằng đây là sự lãng phí lớn, đồng thời nhấn mạnh việc trao tặng cần bảo đảm nguyên tắc “đúng nơi, đúng nhu cầu”. Theo bà Yến, các tổ chức và cá nhân làm từ thiện có trách nhiệm cần tìm hiểu phong tục, văn hóa và nhu cầu của cộng đồng tại địa bàn dự kiến hỗ trợ trước khi vận chuyển quần áo đến.

Quy mô của vấn đề không chỉ nằm ở những điểm tập kết quần áo bị bỏ lại mà còn gắn với xu hướng tiêu dùng thời trang trên toàn cầu. Mô hình thời trang nhanh, với khả năng liên tục đưa ra các thiết kế mới theo xu hướng, khuyến khích người tiêu dùng mua sắm thường xuyên và rút ngắn thời gian sử dụng trang phục.

Theo nghiên cứu của Textile Exchange, sản lượng dệt may toàn cầu tăng từ 50 triệu tấn năm 2000 lên 109 triệu tấn vào năm 2020 và được dự báo đạt 145 triệu tấn vào năm 2030. Trong khi đó, nghiên cứu này cho biết 88% lượng quần áo trên thế giới sẽ kết thúc vòng đời tại các bãi rác.

Báo cáo của Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) cũng cho thấy quy mô đáng kể của chất thải thời trang, với khoảng 92 triệu tấn rác được thải ra trên toàn cầu. Trung bình mỗi giây, một xe tải chất đầy quần áo cũ bị đốt hoặc chôn lấp. Quá trình phân hủy kéo dài của nhiều loại vải, cùng lượng khí nhà kính phát sinh từ hoạt động xử lý, khiến vấn đề này trở thành thách thức môi trường cần được giải quyết.

Tại Việt Nam, REshare, đơn vị chuyên thu gom và xử lý rác thời trang, ước tính riêng TP.HCM có thể phát sinh khoảng 13.000 tấn quần áo thải bỏ mỗi năm. Ông Nguyễn Trung Nghĩa, Tổng giám đốc REshare, cho rằng một bộ phận người dân vẫn xem việc gom quần áo cũ để quyên góp như cách dọn dẹp tủ đồ nhanh chóng, thuận tiện, thay vì cân nhắc khả năng sử dụng của từng món đồ. Bên cạnh đó, việc thiếu tiêu chuẩn đầu vào và tính minh bạch trong hoạt động tiếp nhận có thể khiến các đơn vị nhận được lượng quần áo vượt quá khả năng phân loại, trao tặng hoặc tái chế.

Theo ông Nghĩa, REshare tiếp nhận khoảng 1,5 tấn quần áo thải bỏ mỗi ngày, trong đó gần một nửa không còn phù hợp để mặc. Tỷ lệ này một phần xuất phát từ định hướng của doanh nghiệp là tiếp nhận cả quần áo cần tái chế hoặc tiêu hủy, hướng đến xử lý chất thải thời trang đến cuối vòng đời. Trong khi đó, một số tổ chức lựa chọn phương án tiếp nhận có điều kiện. Green Life tổ chức thu gom quần áo cũ hai ngày mỗi tháng tại Hà Nội và TP.HCM, đồng thời đưa ra tiêu chí cho từng đợt. E2K ưu tiên quần áo còn mặc được, không tiếp nhận đồ lót, trang phục rách hoặc không phù hợp mùa sử dụng.

Sau khi thu gom, quần áo phải trải qua quá trình phân loại để xác định hướng xử lý như bán lại, trao tặng, tái chế hoặc tiêu hủy. Đây là công đoạn đòi hỏi nhiều thời gian và nhân lực. REshare bố trí khu vực rộng khoảng 500 m² cùng sáu nhân sự toàn thời gian cho khâu phân loại. Với mỗi đợt tiếp nhận 4-5 tấn quần áo tại Hà Nội, Green Life cần khoảng 10 cộng tác viên làm việc trong năm ngày để hoàn tất việc sàng lọc.

Những trang phục còn giá trị sử dụng có thể được bán lại hoặc chuyển đến các tổ chức từ thiện phù hợp. Phần quần áo không thể mặc tiếp được tận dụng làm nguyên liệu sản xuất sản phẩm mới như túi hoặc gạch. Riêng phần không thể tái chế được chuyển đến đối tác Insee Ecocycle để xử lý bằng phương pháp đốt thu hồi nhiệt trong lò nung xi măng.

Phát triển công nghệ tái chế, nâng cao trách nhiệm của các bên

Bên cạnh việc cải thiện hoạt động thu gom, phát triển công nghệ tái chế là hướng đi quan trọng nhằm giảm lượng quần áo phải chôn lấp hoặc đốt bỏ. Tuy nhiên, hiệu quả xử lý phụ thuộc đáng kể vào thành phần vật liệu, tình trạng trang phục và năng lực công nghệ của từng cơ sở.

Với phương pháp tái chế cơ học, quần áo cũ được cắt nhỏ, đưa qua hệ thống máy để tách và chải sợi. Do quá trình xử lý có thể làm sợi ngắn đi, nguyên liệu thu hồi thường phải phối trộn với sợi mới để cải thiện độ bền trước khi kéo thành sợi dệt. Điều này giúp tận dụng vật liệu cũ nhưng có thể làm giảm chất lượng thành phẩm và phát sinh thêm chi phí.

Tái chế hóa học sử dụng các quy trình xử lý để phân tách vật liệu dệt thành những thành phần nhỏ hơn, sau đó làm sạch và tinh chế. Với một số loại vật liệu phù hợp, phương pháp này có khả năng thu hồi nguyên liệu chất lượng cao, gần với sợi nguyên sinh. Dù vậy, chi phí đầu tư nhà máy, hóa chất và hệ thống xử lý nước thải vẫn là những rào cản đáng kể. Nếu không được kiểm soát nghiêm ngặt, hóa chất sử dụng trong quá trình xử lý còn có thể gây nguy hại cho sức khỏe và môi trường.

Ngoài việc thu hồi sợi, vải cũ có thể được cắt ghép thành túi xách, thảm hoặc đồ trang trí. Các công nghệ sử dụng enzyme và dung môi ít độc hại hơn cũng đang được nghiên cứu nhằm nâng cao hiệu quả tái chế. Tuy nhiên, chưa có giải pháp nào đồng thời đáp ứng đầy đủ các yêu cầu về chi phí thấp, khả năng xử lý quy mô lớn và mức độ thân thiện với môi trường.

GS Rajkishore Nayak, ngành Quản trị doanh nghiệp thời trang, Đại học RMIT Việt Nam, cho rằng trách nhiệm hạn chế rác thải quần áo cần được chia sẻ giữa người quyên góp, đơn vị thu gom, tổ chức từ thiện và doanh nghiệp thời trang. Theo chuyên gia, các đơn vị thu gom cần công khai tiêu chí tiếp nhận, bảo đảm khối lượng thu gom phù hợp với năng lực xử lý và đánh giá kỹ các tổ chức nhận quần áo. Những tổ chức từ thiện cũng cần khảo sát nhu cầu thực tế của cộng đồng trước khi tiếp nhận hoặc phân phối trang phục.

Ở cấp độ doanh nghiệp, kinh nghiệm quốc tế cho thấy trách nhiệm thu hồi và tái chế có thể được mở rộng đến các hãng thời trang. Tại châu Âu, doanh nghiệp được yêu cầu tham gia thu gom, tái chế quần áo sau sử dụng. Liên minh châu Âu (EU) cũng triển khai lệnh cấm các hãng thời trang lớn tiêu hủy quần áo, giày dép tồn kho từ tháng 7, nhằm hạn chế lãng phí tài nguyên và tác động môi trường.

Tại Việt Nam, quần áo cũ hiện chưa thuộc danh mục bắt buộc thu hồi, tái chế theo cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR). GS Rajkishore Nayak cho rằng cơ quan chức năng có thể cân nhắc mở rộng chính sách này đối với các doanh nghiệp kinh doanh thời trang trong nước, đồng thời khuyến khích nâng cao độ bền của sợi vải và kiểm soát sản lượng để hạn chế hàng tồn kho.

Về phía người tiêu dùng, các chuyên gia thuộc Cơ quan Bảo vệ Môi sinh Hoa Kỳ (EPA) khuyến nghị ưu tiên trang phục bền, dễ sửa chữa và hạn chế mua sắm không cần thiết. Quần áo còn tốt nên được trao tặng dựa trên nhu cầu cụ thể của người nhận; trang phục hư hỏng cần được phân loại để chuyển đến các cơ sở có khả năng tái chế phù hợp.

Giảm lượng quần áo mua mới, kéo dài thời gian sử dụng và lựa chọn địa chỉ quyên góp đáng tin cậy là những hành động thiết thực để hạn chế rác thải ngay từ đầu nguồn. Khi người tiêu dùng thay đổi thói quen, đơn vị thu gom hoạt động minh bạch, doanh nghiệp chia sẻ trách nhiệm và công nghệ tái chế được đầu tư đúng hướng, quần áo cũ mới có cơ hội tiếp tục vòng đời thay vì trở thành gánh nặng đối với môi trường.

Trần Huyền