Cây Sâm Báo ở Thanh Hóa - Tiềm năng phát triển dược liệu, nâng cao giá trị kinh tế miền núi

Qua tra cứu, loại sâm đặc hữu nổi tiếng của Thanh Hóa là sâm Báo, có nguồn gốc từ vùng núi Báo, xã Vĩnh Hùng, (huyện Vĩnh Lộc cũ). Sâm Báo khác với cây sương sáo (thạch đen). Sâm Báo - một sản vật có giá trị lịch sử và tiềm năng kinh tế của xứ Thanh. Tương truyền nó từng là một sản vật dâng tiến vua.

Sâm Báo - Đánh thức giá trị dược liệu quý trên đất Thanh Hóa

Nhắc đến những sản vật quý của vùng đất Thanh Hóa, bên cạnh chè lam Phủ Quảng, nem chua, nước mắm truyền thống hay các sản vật gắn với vùng đất Tây Đô, không thể không nhắc đến sâm Báo. Đây là loài cây dược liệu bản địa có lịch sử lâu đời, gắn với vùng núi Báo thuộc xã Vĩnh Hùng. Không chỉ mang giá trị sử dụng trong đời sống, sâm Báo còn chứa đựng những câu chuyện văn hóa, lịch sử đặc sắc của vùng đất từng là kinh đô của triều đại nhà Hồ.

Theo các tư liệu địa phương, sâm Báo có tên khoa học là Abelmoschus sagittifolius (Kurz) Merr., thuộc họ Bông (Malvaceae). Đây là loài cây dược liệu bản địa, được ghi nhận phân bố chủ yếu ở Thanh Hóa và một số địa phương khác. Trong lịch sử, sâm Báo từng được sử dụng làm thực phẩm bổ dưỡng và dược liệu quý trong cung đình các triều đại phong kiến.

Tên gọi sâm Báo bắt nguồn từ vùng núi Báo - nơi được xem là địa bàn sinh trưởng tự nhiên của loài cây này. Theo những câu chuyện được lưu truyền tại địa phương, từ thời nhà Hồ, sâm Báo đã được biết đến như một sản vật quý dùng để bồi bổ sức khỏe. Qua nhiều thế hệ, cây sâm gắn bó với đời sống người dân, trở thành một phần ký ức và niềm tự hào của vùng đất Vĩnh Lộc.

Tuy nhiên, trải qua những biến động của thời gian, diện tích cây sâm Báo từng bị thu hẹp, nguồn giống có thời điểm đứng trước nguy cơ mai một. Việc khôi phục và phát triển loài cây này vì thế không đơn thuần là câu chuyện phát triển một loại cây trồng có giá trị kinh tế, mà còn là nhiệm vụ bảo tồn nguồn gen bản địa, gìn giữ một sản vật mang dấu ấn văn hóa xứ Thanh.

Khôi phục giống gen quý, mở hướng phát triển kinh tế

Những năm gần đây, nhận thấy giá trị của sâm Báo, chính quyền địa phương, doanh nghiệp và người dân đã quan tâm khôi phục, nhân giống và xây dựng vùng trồng. Một trong những đơn vị tham gia sớm vào quá trình này là Công ty Cổ phần Dược liệu Triệu Sơn. Từ năm 2017, doanh nghiệp đã nghiên cứu, thử nghiệm, chăm sóc và nhân giống sâm Báo nhằm từng bước đưa loài cây này trở lại sản xuất hàng hóa.

Năm 2018, Thanh Hóa phê duyệt dự án phát triển cây sâm Báo tại xã Vĩnh Hùng. Tiếp đó, tỉnh triển khai các hoạt động ứng dụng khoa học công nghệ, xây dựng mô hình sản xuất theo hướng thực hành tốt trồng trọt và thu hái dược liệu (GACP-WHO), gắn sản xuất với chuỗi giá trị. Một số diện tích đất trồng lúa kém hiệu quả được chuyển đổi sang trồng sâm Báo, tạo điều kiện để người dân tiếp cận một loại cây trồng có giá trị kinh tế cao hơn.

Điểm đáng chú ý là sâm Báo có thể phát triển trên những diện tích đất đồi, đất vườn và một số chân đất phù hợp. Đây là lợi thế đối với các hộ nông dân có diện tích sản xuất nhỏ, đất canh tác kém hiệu quả. Thay vì chỉ phụ thuộc vào các loại cây trồng truyền thống, người dân có thêm lựa chọn chuyển đổi cơ cấu cây trồng, nâng cao giá trị sử dụng đất.

Theo thông tin được công bố về mô hình trồng sâm Báo tại Vĩnh Hùng, năm 2019, Công ty Cổ phần Dược liệu Triệu Sơn đã triển khai khoảng 2,5 ha, thu hoạch ước tính 7,5 tấn củ tươi. Doanh thu được thông tin ở mức khoảng 1 tỷ đồng. Đây là kết quả bước đầu cho thấy triển vọng thương mại của loại dược liệu bản địa này.

Từ củ sâm tươi đến sản phẩm hàng hóa

Một trong những yếu tố quyết định tương lai của cây sâm Báo là khả năng chế biến sâu. Nếu chỉ bán củ tươi, giá trị sản phẩm phụ thuộc nhiều vào thời điểm thu hoạch, nhu cầu thị trường và khả năng tiêu thụ. Trong khi đó, việc đầu tư công nghệ chế biến sẽ giúp kéo dài thời gian bảo quản, đa dạng hóa sản phẩm và mở rộng đối tượng khách hàng.

Hiện nay, sâm Báo được sơ chế, chế biến thành các sản phẩm như củ sâm khô, sâm ngâm rượu và trà thảo dược. Đáng chú ý, tại xã Vĩnh Hùng, một số hộ dân đã liên kết với nhau hình thành HTX Nông nghiệp Tây Đô, đầu tư máy móc để sản xuất trà thảo dược từ sâm Báo. Sản phẩm trà sâm Báo của HTX đã được công nhận OCOP 3 sao, mở thêm hướng tiêu thụ cho sản phẩm địa phương.

Đây là bước chuyển quan trọng trong tư duy sản xuất nông nghiệp. Người nông dân không chỉ bán nguyên liệu mà từng bước tham gia vào quá trình tạo dựng giá trị gia tăng. Từ một loại cây mọc tự nhiên trên núi, sâm Báo đang được định hướng trở thành nguyên liệu cho ngành công nghiệp chế biến dược liệu và thực phẩm có nguồn gốc thảo mộc.

Tuy nhiên, để sản phẩm thực sự có chỗ đứng trên thị trường, cần đặc biệt chú trọng chất lượng nguyên liệu, quy trình sơ chế, chế biến và tiêu chuẩn an toàn. Các cơ sở sản xuất cần xây dựng quy trình kiểm soát từ giống, đất trồng, chăm sóc, thu hoạch đến bảo quản. Bao bì, nhãn mác, mã truy xuất nguồn gốc và thông tin thành phần cần được chuẩn hóa. Đây là những điều kiện quan trọng để tạo dựng niềm tin với người tiêu dùng.

Phát triển sâm Báo gắn với nông nghiệp xanh

Thanh Hóa đang đẩy mạnh chuyển đổi cơ cấu nông nghiệp, phát triển kinh tế xanh và nâng cao giá trị sản phẩm địa phương, sâm Báo có thể trở thành một mắt xích trong chuỗi kinh tế dược liệu. Lợi thế của loại cây này không chỉ nằm ở giá trị thương mại mà còn ở khả năng khai thác tiềm năng đất đai, tạo việc làm và phát triển sinh kế tại khu vực nông thôn.

Muốn phát triển bền vững, trước hết cần quy hoạch vùng trồng phù hợp với điều kiện sinh thái, thổ nhưỡng và nguồn nước. Không nên phát triển diện tích theo phong trào hoặc chạy theo giá bán nhất thời. Việc mở rộng vùng nguyên liệu cần dựa trên kết quả khảo nghiệm giống, đánh giá năng suất, chất lượng dược liệu và nhu cầu thực tế của thị trường.

Đặc biệt, cần khuyến khích mô hình liên kết giữa doanh nghiệp, HTX và hộ nông dân. Doanh nghiệp giữ vai trò đầu tư công nghệ, tổ chức chế biến, xây dựng thương hiệu và phát triển thị trường; HTX tập hợp các hộ sản xuất, hướng dẫn quy trình kỹ thuật và kiểm soát chất lượng; người nông dân trực tiếp chăm sóc, thu hoạch nguyên liệu theo tiêu chuẩn thống nhất.

Bên cạnh đó, việc nghiên cứu và bảo tồn nguồn gen sâm Báo cần được quan tâm đúng mức. Cần có sự tham gia của các cơ quan khoa học, chuyên gia dược liệu và cơ sở nghiên cứu để đánh giá thành phần hóa học, hoạt chất, đặc tính sinh trưởng và điều kiện canh tác phù hợp. Những công dụng của sâm Báo cần được chứng minh bằng nghiên cứu khoa học, tránh quảng cáo quá mức hoặc gắn cho sản phẩm những tác dụng điều trị chưa được kiểm chứng.

Đánh thức tiềm năng từ di sản bản địa

Một hướng đi đáng chú ý là kết hợp phát triển sâm Báo với du lịch văn hóa, lịch sử và trải nghiệm nông nghiệp. Vĩnh Lộc không chỉ có vùng đất gắn với cây sâm quý mà còn sở hữu Di sản văn hóa thế giới Thành nhà Hồ, hệ thống di tích và những giá trị văn hóa đặc sắc. Nếu được tổ chức hợp lý, các vùng trồng sâm Báo có thể trở thành điểm tham quan, giới thiệu quy trình nhân giống, chăm sóc, thu hoạch và chế biến dược liệu. Du khách có thể tìm hiểu câu chuyện lịch sử về sản vật từng được tiến vua, trải nghiệm không gian sản xuất nông nghiệp và mua các sản phẩm đặc trưng làm quà.

Sự kết hợp giữa nông nghiệp, dược liệu và du lịch văn hóa sẽ tạo thêm giá trị cho sản phẩm, đồng thời góp phần quảng bá hình ảnh vùng đất Vĩnh Lộc. Đây cũng là cách đưa câu chuyện về một loài cây bản địa vượt ra khỏi phạm vi sản xuất nông nghiệp, trở thành tài sản văn hóa và thương hiệu địa phương.

Sâm Báo có thể chưa phải là cây trồng có quy mô lớn, nhưng giá trị lịch sử, nguồn gen bản địa và tiềm năng chế biến đang tạo nên những lợi thế riêng. Điều quan trọng là phải có chiến lược phát triển dài hạn, lấy chất lượng làm nền tảng, lấy liên kết chuỗi làm động lực và lấy thị trường làm thước đo hiệu quả.

Từ những sườn núi Báo năm xưa đến các vùng trồng và cơ sở chế biến hôm nay, hành trình khôi phục sâm Báo là câu chuyện về sự trở lại của một sản vật quý. Nếu được đầu tư đúng hướng, loài cây này không chỉ góp phần nâng cao thu nhập cho người dân mà còn có thể trở thành một thương hiệu dược liệu đặc trưng, góp phần đánh thức tiềm năng kinh tế xanh trên quê hương xứ Thanh.