Thuận lợi và khó khăn trong tiêu thụ sản phẩm OCOP

Nhiều lợi thế để mở rộng thị trường

Một trong những thuận lợi lớn nhất của sản phẩm OCOP là ngày càng có sự quan tâm của người tiêu dùng đối với nông sản địa phương, sản phẩm đặc sản, sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng và được kiểm soát chất lượng. Trong bối cảnh người dân ngày càng chú trọng an toàn thực phẩm, sức khỏe và giá trị văn hóa của sản phẩm, những mặt hàng mang bản sắc vùng miền có nhiều cơ hội tạo dựng chỗ đứng trên thị trường.

Khác với sản phẩm nông nghiệp thông thường, sản phẩm OCOP được định hướng phát triển theo chuỗi giá trị, gắn sản xuất với tiêu chuẩn chất lượng, bao bì, nhãn hiệu, truy xuất nguồn gốc và câu chuyện sản phẩm. Đây là nền tảng quan trọng để nâng cao giá trị hàng hóa. Một sản phẩm chè, mật ong, miến dong, tinh dầu, thảo dược hay thực phẩm chế biến nếu được chuẩn hóa tốt sẽ có khả năng tiếp cận thị trường rộng hơn so với việc chỉ bán dưới dạng nông sản thô.

Thương mại điện tử cũng đang mở thêm một không gian tiêu thụ mới. Trước đây, sản phẩm đặc sản của một xã, một huyện chủ yếu được bán tại địa phương hoặc thông qua thương lái. Nay, thông qua các sàn thương mại điện tử, mạng xã hội, livestream, website và các nền tảng bán hàng trực tuyến, một cơ sở sản xuất nhỏ cũng có thể tiếp cận khách hàng ở nhiều tỉnh, thành phố.

Du lịch cũng là một kênh tiêu thụ giàu tiềm năng. Khi du khách đến một địa phương, họ không chỉ tham quan mà còn có nhu cầu mua đặc sản làm quà. Vì vậy, phát triển OCOP gắn với du lịch cộng đồng, du lịch nông nghiệp và du lịch trải nghiệm có thể tạo ra thị trường trực tiếp cho sản phẩm. Nếu biết kể câu chuyện về vùng đất, văn hóa, con người và quy trình sản xuất, sản phẩm OCOP có thể trở thành một phần của trải nghiệm du lịch.

Một thuận lợi khác là hệ thống phân phối ngày càng đa dạng. Bên cạnh chợ truyền thống và cửa hàng đặc sản, sản phẩm OCOP có thể tiếp cận siêu thị, cửa hàng tiện lợi, chuỗi bán lẻ, trung tâm xúc tiến thương mại và các điểm giới thiệu sản phẩm. Nhiều địa phương cũng chú trọng tổ chức hội chợ, tuần hàng, chương trình kết nối cung cầu, qua đó tạo cơ hội để chủ thể OCOP gặp gỡ nhà phân phối và người tiêu dùng.

Điểm nghẽn vẫn nằm ở khâu tiêu thụ

Dù có nhiều lợi thế, tiêu thụ sản phẩm OCOP vẫn đối mặt với không ít khó khăn. Trước hết là chất lượng và khả năng cung ứng chưa đồng đều. Một số chủ thể mới dừng ở quy mô hộ gia đình, sản xuất nhỏ lẻ, phụ thuộc vào mùa vụ và chưa xây dựng được vùng nguyên liệu ổn định. Khi đơn hàng tăng đột biến, cơ sở có thể không đáp ứng đủ số lượng; ngược lại, khi thị trường giảm, sản phẩm dễ rơi vào tình trạng tồn kho.

Đây là một nghịch lý đáng chú ý: có sản phẩm tốt nhưng chưa chắc đã có thị trường bền vững. Nhiều chủ thể OCOP mạnh về sản xuất nhưng yếu về marketing, nghiên cứu thị trường, xây dựng thương hiệu và quản trị bán hàng. Người sản xuất thường quan tâm nhiều đến việc “làm ra sản phẩm gì” nhưng chưa dành đủ nguồn lực cho câu hỏi “bán cho ai, bán ở đâu và bán bằng cách nào”.

Bao bì, nhãn mác và hình thức trình bày cũng là điểm hạn chế ở một số sản phẩm. Trong môi trường cạnh tranh hiện nay, bao bì không chỉ có chức năng bảo quản mà còn là “người bán hàng thầm lặng”. Một sản phẩm chất lượng nhưng thiết kế bao bì thiếu chuyên nghiệp, thông tin chưa đầy đủ hoặc khó nhận diện sẽ khó tạo ấn tượng với khách hàng, đặc biệt khi cạnh tranh trên các kênh bán lẻ hiện đại.

Chi phí logistics cũng là trở ngại đáng kể. Nhiều sản phẩm OCOP được sản xuất ở miền núi, vùng sâu, vùng xa, trong khi thị trường tiêu thụ lớn tập trung tại các đô thị. Khoảng cách vận chuyển xa làm tăng chi phí, đặc biệt đối với sản phẩm tươi, sản phẩm cần bảo quản lạnh hoặc hàng hóa có trọng lượng lớn nhưng giá trị đơn vị thấp.

Thương mại điện tử mở ra cơ hội nhưng cũng đặt ra yêu cầu mới. Bán hàng trực tuyến không đơn giản là đưa sản phẩm lên mạng. Chủ thể phải có hình ảnh đẹp, nội dung hấp dẫn, khả năng tư vấn khách hàng, đóng gói, giao hàng, xử lý phản hồi và duy trì uy tín. Không ít cơ sở còn lúng túng trong việc vận hành gian hàng số, quảng cáo trực tuyến và xây dựng cộng đồng khách hàng.

Một khó khăn khác là tình trạng cạnh tranh về giá. Khi sản phẩm OCOP chưa tạo được khác biệt rõ ràng, người tiêu dùng dễ so sánh với những sản phẩm cùng loại trên thị trường. Nếu chỉ cạnh tranh bằng giá, các chủ thể OCOP khó có đủ nguồn lực để đầu tư trở lại cho chất lượng, thương hiệu và vùng nguyên liệu.

Cần chuyển từ “bán sản phẩm” sang “xây dựng thị trường”

Muốn giải quyết bài toán tiêu thụ, trước hết các chủ thể OCOP phải thay đổi tư duy. Không nên sản xuất rồi mới tìm đầu ra, mà cần nghiên cứu thị trường trước khi tổ chức sản xuất. Mỗi sản phẩm cần xác định rõ nhóm khách hàng mục tiêu, phân khúc giá, kênh phân phối và lợi thế cạnh tranh.

Cùng với đó, cần tăng cường liên kết giữa các chủ thể OCOP với hợp tác xã, doanh nghiệp phân phối, siêu thị, sàn thương mại điện tử và các đơn vị du lịch. Doanh nghiệp có kinh nghiệm về thị trường, marketing và logistics; hợp tác xã có khả năng tổ chức vùng nguyên liệu; người dân có lợi thế về sản xuất. Liên kết chặt chẽ sẽ giúp khắc phục tình trạng sản xuất manh mún và nâng cao khả năng đáp ứng các đơn hàng lớn.

Đẩy mạnh chuyển đổi số cũng cần được coi là giải pháp trọng tâm. Mỗi sản phẩm OCOP cần có thông tin số về nguồn gốc, quy trình sản xuất, tiêu chuẩn chất lượng và câu chuyện thương hiệu. Mã QR, truy xuất nguồn gốc, bán hàng đa kênh và dữ liệu khách hàng sẽ giúp sản phẩm không chỉ “có mặt trên thị trường” mà còn có khả năng duy trì quan hệ lâu dài với người tiêu dùng.

Đặc biệt, cần gắn OCOP với du lịch và văn hóa địa phương. Một gói quà OCOP không đơn thuần là vài sản phẩm nông nghiệp mà có thể trở thành câu chuyện về vùng đất. Khi khách hàng hiểu sản phẩm được tạo ra từ đâu, bởi ai, có giá trị văn hóa và môi trường như thế nào, khả năng lựa chọn sản phẩm sẽ cao hơn.

Về phía Nhà nước, các chương trình xúc tiến thương mại cần chuyển mạnh từ hỗ trợ theo kiểu ngắn hạn sang xây dựng thị trường dài hạn. Hỗ trợ chủ thể OCOP tham gia hội chợ là cần thiết, nhưng quan trọng hơn là giúp họ nâng cao năng lực marketing, tiêu chuẩn hóa sản phẩm, quản trị thương hiệu, thương mại điện tử và kết nối với hệ thống phân phối.

Tạo sức sống mới cho OCOP

OCOP chỉ thực sự thành công khi sản phẩm được thị trường chấp nhận và tạo ra thu nhập ổn định cho người sản xuất. Vì vậy, mục tiêu không nên dừng ở việc có thêm bao nhiêu sản phẩm được công nhận, mà phải quan tâm đến doanh số, thị trường, mức độ nhận diện thương hiệu và khả năng phát triển bền vững của từng sản phẩm.

Từ “có sản phẩm” đến “có thương hiệu”, từ “có thương hiệu” đến “có thị trường”, và từ “có thị trường” đến “có chuỗi giá trị bền vững” là một quá trình dài. Trong quá trình đó, chất lượng sản phẩm là điều kiện cần, nhưng năng lực thị trường mới là yếu tố quyết định.

Nếu giải quyết tốt các điểm nghẽn về sản xuất, logistics, thương hiệu, chuyển đổi số và liên kết phân phối, sản phẩm OCOP sẽ không chỉ là đặc sản của từng địa phương mà có thể trở thành hàng hóa có sức cạnh tranh trên thị trường trong nước và từng bước vươn ra quốc tế. Khi đó, OCOP sẽ thực sự trở thành một động lực quan trọng để nâng cao giá trị nông sản, tạo việc làm, tăng thu nhập và thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn theo hướng hiện đại, xanh và bền vững./.