Đưa quá khứ đến gần hiện tại
“Ở đây có ai từng đến Thành Nhà Hồ chưa ạ?” Câu hỏi vang lên tại khu đón tiếp. Người phụ nữ có dáng người nhỏ nhắn, làn da sạm nắng mỉm cười, chờ những cánh tay giơ lên trước khi bắt đầu giới thiệu về di sản.
Chị là Nguyễn Thị Loan, thuyết minh viên tại Ban Quản lý Di sản Thành Nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa. Sinh ra và lớn lên ở vùng đất học Hoằng Lộc (huyện Hoằng Hóa cũ), chị Loan từng là một cô giáo. Năm 2009, chị bắt đầu về công tác tại Trung tâm. Lên vùng đất mới, chị lập gia đình rồi gắn bó luôn với nơi này.
Từ lớp học chuyển sang môi trường di sản, chị Loan tiếp tục công việc truyền đạt tri thức, nhưng đối tượng tiếp nhận không còn là những học sinh cố định. Mỗi đoàn khách có độ tuổi, nền tảng hiểu biết và mối quan tâm khác nhau, đòi hỏi người thuyết minh phải lựa chọn cách diễn đạt phù hợp.
Trong nhà trưng bày, trước sa bàn và những hiện vật khảo cổ, chị Loan giới thiệu về quá trình xây dựng Thành Nhà Hồ dưới triều Hồ, cấu trúc kiến trúc cùng kỹ thuật vận chuyển, lắp ghép những khối đá lớn. Chị không cố đưa tất cả dữ kiện vào một lượt nói. Có chi tiết được giải thích kỹ, có nội dung chị chỉ gợi mở để du khách tự quan sát và đặt câu hỏi.
Rời nhà trưng bày, chúng tôi lên xe điện, bắt đầu hành trình khám phá khu vực Thành nội. Ngồi ở vị trí cầm lái, chị Loan vừa điều khiển xe vừa giới thiệu về những bức tường đá chạy dài trước mắt. Qua lời kể, những khối đá xếp nối với nhau không còn đơn thuần là một phần kiến trúc cổ. Mỗi dấu tích trên thân thành đều gắn với câu chuyện lao động và quá trình xây dựng tòa thành cách đây hơn 600 năm.
Xe tiếp tục lăn bánh về phía cổng Đông, nơi có ngôi đền nhỏ nép bên đường, mái ngói đã nhuốm màu thời gian. Đó là đền thờ Nàng Bình Khương, gắn với câu chuyện về người phụ nữ có chồng bị vùi chết trong quá trình xây thành. Theo truyền thuyết, quá đau đớn và uất ức trước nỗi oan khuất của chồng, bà đã tuẫn tiết bằng cách đập đầu vào đá để kêu oan. Chị Loan kể lại câu chuyện với giọng chậm rãi, trầm xuống ở những chi tiết bi thương, khiến cả đoàn chăm chú lắng nghe.
Rời đền Nàng Bình Khương, xe điện chầm chậm lăn bánh trên con đường trung tâm tòa thành. Những vạt ngô, luống rau xanh mướt ven đường mang lại nét bình yên đời thường giữa lòng di sản đá trăm năm. Đến trục Nam – Bắc, đôi rồng đá cụt đầu hiện ra, nằm trầm lặng hai bên lối đi.
Giọng chị Loan chậm lại khi nhắc về những giả thuyết xoay quanh đôi rồng. Có người cho rằng đầu rồng bị quân Minh chặt phá khi nhà Hồ thất thủ; có người ở làng Tây Giai lại kể, vì đầu rồng hướng về làng gây hỏa hoạn liên miên nên dân làng mới chặt bỏ.
Chị không chọn một câu trả lời để kết luận. Việc phân định rõ đâu là tư liệu đã xác minh, đâu là giả thuyết hay câu chuyện dân gian không chỉ giúp du khách hiểu đúng hiện vật, mà còn gợi mở tinh thần khám phá trước những bí ẩn chưa có lời giải.
Lắng nghe chị Loan thuyết minh, ông Nguyễn Văn Tông, Ủy viên Ban Biên tập Tạp chí Doanh nghiệp và Kinh tế xanh, nhiều lần gật đầu tâm đắc. Đã đi nhiều nơi trong và ngoài nước, ông vẫn bị cuốn hút bởi cách truyền đạt gợi mở, không đặt nặng con số hay mốc thời gian khô khan mà khơi dậy trăn trở muốn tìm hiểu sâu hơn về di sản.
Rời cổng Nam, đoàn ghé thăm ngôi nhà cổ hơn 200 năm tuổi, nơi câu chuyện từ những khối đá lớn trở về với nếp sống đời thường của người dân xứ Thanh. Trở lại điểm xuất phát, chị Loan đồn hậu giới thiệu thêm về sâm Báo, chè lam cùng những sản vật địa phương. Chuyến đi khép lại nhẹ nhàng bằng những mẩu chuyện gần gũi như thế.
Để đá biết kể chuyện
Hơn 15 năm làm việc tại Thành Nhà Hồ, điều chị Loan phải duy trì không chỉ là vốn kiến thức lịch sử mà còn là khả năng làm mới cách thuyết minh. Có đoàn muốn nghe sâu về triều Hồ, có người quan tâm đến kỹ thuật xây thành, có người lại chú ý đến những câu chuyện dân gian. Một nội dung không thể lặp lại nguyên vẹn theo cùng một cách trong mọi chuyến đi.
“Câu chuyện có thể chỉ có vậy, nhưng tùy thuộc vào đoàn du khách để mình bắt đầu câu chuyện như thế nào cho phù hợp và thu hút”, chị Loan chia sẻ.
Để làm được điều đó, chị chủ động đọc thêm tài liệu, tìm hiểu các nghiên cứu mới về di sản, đồng thời tìm gặp người dân địa phương để ghi chép những câu chuyện được lưu truyền trong cộng đồng. Chị cho biết: “Theo tôi, công việc thuyết minh không đơn thuần là giới thiệu các thông tin, số liệu hay sự kiện lịch sử, mà quan trọng hơn là làm thế nào để du khách cảm nhận được giá trị, chiều sâu văn hóa và sức sống của di sản”.
Với những chi tiết chưa có lời giải như đôi rồng đá cụt đầu, người thuyết minh phải phân biệt rõ đâu là tư liệu đã được xác minh, đâu là giả thuyết nghiên cứu và đâu là giai thoại dân gian. Không phải câu hỏi nào của du khách cũng có thể trả lời ngay, nhưng người làm nghề phải hiểu rõ giới hạn thông tin mình truyền đạt.
Công việc của chị Loan và các đồng nghiệp cũng có những vất vả riêng. Theo ông Nguyễn Văn Long, Phó Giám đốc Ban Quản lý Di sản Thành Nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa, Trung tâm hiện có 6 thuyết minh viên, đều là nữ. Ngoài việc đón và giới thiệu di sản cho du khách, họ còn phải thường xuyên đọc tài liệu, cập nhật kiến thức và tham gia các công việc chung của đơn vị.
Ông Long cho biết, do đội ngũ toàn nữ nên một số hoạt động cần sức vóc như căng treo băng rôn, khẩu hiệu đôi khi gặp khó khăn về nhân lực. Đây là những công việc ít được du khách để ý nhưng vẫn diễn ra thường ngày tại Trung tâm.
Hơn 15 năm gắn bó với nghề, chị Loan cũng có nhiều kỷ niệm đáng nhớ. Chị nhớ một du khách từng nhờ mình khấn giúp tại đền thờ Nàng Bình Khương sau khi nghe giới thiệu về sự linh thiêng của nơi này và tục cầu con được người dân lưu truyền. Hơn một năm sau, vị khách ấy trở lại, mang lễ đến cảm ơn. Mỗi người tìm đến Thành Nhà Hồ có một mối quan tâm riêng, từ lịch sử, kiến trúc đến những câu chuyện tâm linh trong đời sống cộng đồng.
Với chị Loan, niềm vui đôi khi chỉ là một đoàn khách chăm chú lắng nghe, một câu hỏi được đặt ra sau phần giới thiệu hay lời cảm ơn khi chuyến tham quan kết thúc.
Từ cô giáo ở Hoằng Lộc lên công tác rồi lập gia đình và gắn bó với Thành Nhà Hồ, Nguyễn Thị Loan đã có hơn 15 năm kể chuyện về tòa thành đá. Những câu chuyện đã quen thuộc, nhưng mỗi đoàn khách lại có những mối quan tâm và câu hỏi khác nhau. Bởi vậy, chị vẫn duy trì thói quen đọc thêm tài liệu, tìm hiểu di sản để mỗi lần giới thiệu lại có thêm điều mới mẻ.
