Truy xuất nguồn gốc nông sản cần sự hài hòa giữa chính sách với thực tiễn - Bài cuối: Khi chính sách cần đi cùng nhịp thực tiễn

Không thể "mặc đồng phục" cho mọi mô hình sản xuất

Theo định hướng phát triển nông nghiệp hiện đại, truy xuất nguồn gốc không chỉ là công cụ kiểm soát an toàn thực phẩm mà còn góp phần nâng cao giá trị nông sản, tạo dựng niềm tin của người tiêu dùng và mở rộng cơ hội tiếp cận những thị trường có yêu cầu khắt khe.

Thế nhưng, khi triển khai vào thực tiễn, nhất là tại những địa phương có quy mô sản xuất lớn như Thanh Hóa, khoảng cách giữa yêu cầu của chính sách với điều kiện sản xuất thực tế vẫn còn khá lớn. Trong khi các doanh nghiệp và hợp tác xã quy mô lớn đã từng bước chuẩn hóa quy trình sản xuất, số hóa dữ liệu và xây dựng hệ thống truy xuất tương đối đồng bộ thì phần lớn nông sản vẫn được tạo ra từ các hộ sản xuất nhỏ lẻ, diện tích manh mún, tiêu thụ chủ yếu qua thương lái hoặc chợ truyền thống. Sự khác biệt về quy mô, nguồn lực và năng lực quản lý khiến việc áp dụng đồng bộ các yêu cầu về truy xuất nguồn gốc gặp không ít trở ngại.

Trao đổi với phóng viên, ông Trịnh Văn Chất, Phó Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Thanh Hóa cho rằng, với một địa phương có diện tích sản xuất nông nghiệp lớn và trải dài từ miền núi đến đồng bằng, việc xây dựng niềm tin đối với nông sản không thể chỉ bắt đầu từ khâu tiêu thụ mà phải xuất phát ngay từ đồng ruộng. Theo đó, việc quản lý chặt vật tư đầu vào, từ giống, phân bón đến thuốc bảo vệ thực vật, cùng với hình thành thói quen ghi chép nhật ký sản xuất là nền tảng để xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc bền vững.

Tuy nhiên, theo ông Chất, trở ngại lớn nhất hiện nay vẫn là đặc điểm sản xuất nhỏ lẻ, phân tán. Dù nhiều vùng sản xuất tập trung đã được hình thành, phần lớn diện tích trồng trọt vẫn do các hộ gia đình canh tác với quy mô nhỏ. Trong khi đó, mối liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp chưa thật sự chặt chẽ, dẫn đến việc ứng dụng công nghệ số trong truy xuất nguồn gốc còn thiếu đồng bộ. Nhiều cơ sở chưa thể kết nối và chia sẻ dữ liệu xuyên suốt từ khâu sản xuất, thu mua, sơ chế đến tiêu thụ.

ên cạnh đó, việc duy trì chất lượng các mã số vùng trồng và mã số cơ sở đóng gói sau khi được cấp cũng đang đối mặt với nhiều thách thức. Theo ông Chất, năng lực tài chính, trình độ quản lý của một bộ phận hộ sản xuất và hợp tác xã còn hạn chế, khiến việc giám sát nội bộ, cập nhật nhật ký sản xuất và lưu giữ hồ sơ đôi khi chưa được thực hiện thường xuyên, ảnh hưởng đến hiệu quả của hệ thống truy xuất nguồn gốc.

Từ thực tế đó, việc hình thành một chuỗi truy xuất xuyên suốt vẫn là bài toán không dễ. Khi thiếu các hợp tác xã hoặc tổ chức đại diện làm đầu mối liên kết, cơ quan quản lý rất khó tập hợp dữ liệu của từng hộ sản xuất để hình thành một hệ thống truy xuất thống nhất. Ở chiều ngược lại, các doanh nghiệp thu mua muốn xây dựng chuỗi truy xuất bài bản lại phải đầu tư đáng kể cho vùng nguyên liệu, kiểm nghiệm chất lượng, duy trì cơ sở dữ liệu và giám sát quy trình sản xuất. Trong khi đó, nếu trên thị trường vẫn tồn tại những sản phẩm không rõ nguồn gốc nhưng được gắn các mác "rau sạch", "rau an toàn" để bán với giá cao thì những đơn vị làm đúng quy trình sẽ gặp không ít bất lợi trong cạnh tranh.

Thực tế cho thấy, truy xuất nguồn gốc không còn đơn thuần là câu chuyện của những chiếc tem hay mã QR, mà đã trở thành bài toán về tổ chức sản xuất, quản trị chuỗi giá trị và thiết kế chính sách phù hợp với điều kiện thực tiễn.

Cần một hệ thống truy xuất nhiều tầng

Trao đổi với phóng viên Tạp chí Doanh nghiệp và Kinh tế xanh, Đại biểu Quốc hội Nguyễn Lê Ngọc Linh cho rằng truy xuất nguồn gốc là xu thế tất yếu trong tiến trình hiện đại hóa nền nông nghiệp. Tuy nhiên, việc triển khai cần được thiết kế theo hướng linh hoạt, phù hợp với đặc điểm sản xuất đa dạng của Việt Nam. Theo bà, điều quan trọng không phải là có áp dụng truy xuất nguồn gốc hay không, mà là xây dựng lộ trình và yêu cầu phù hợp với từng nhóm đối tượng, tránh áp dụng một khuôn mẫu chung cho mọi mô hình sản xuất.

Theo Đại biểu Nguyễn Lê Ngọc Linh, nếu áp dụng đồng loạt các tiêu chuẩn hiện đại mà không tính đến điều kiện thực tế, chính sách rất dễ trở thành rào cản đối với khu vực sản xuất nhỏ lẻ, vốn vẫn chiếm tỷ trọng lớn trong nông nghiệp Việt Nam. Điều này không chỉ khiến nhiều hộ nông dân khó tiếp cận chính sách mà còn gây khó khăn cho cơ quan quản lý trong việc kiểm soát thực chất nguồn gốc hàng hóa lưu thông trên thị trường.

Để giải quyết bài toán này, bà Linh đề xuất xây dựng hệ thống truy xuất theo hướng phân tầng, với các mức yêu cầu khác nhau tùy theo quy mô sản xuất và thị trường tiêu thụ. Đối với doanh nghiệp, hợp tác xã sản xuất hàng hóa quy mô lớn hoặc phục vụ xuất khẩu, cần áp dụng đầy đủ các yêu cầu về số hóa dữ liệu, nhật ký điện tử và quản lý chuỗi khép kín. Trong khi đó, với các hộ sản xuất nhỏ lẻ và hệ thống chợ truyền thống, nên có cơ chế đơn giản hơn thông qua vai trò trung gian của hợp tác xã, tổ hợp tác hoặc các đầu mối thu mua.

Theo bà, các đầu mối thu mua vẫn giữ vai trò quan trọng trong hệ thống truy xuất nguồn gốc, song không nên đặt toàn bộ trách nhiệm xác nhận thông tin lên lực lượng này. Trên thực tế, thương lái rất khó giám sát đầy đủ quá trình sản xuất tại từng hộ dân, nhất là trong điều kiện sản xuất phân tán.

"Để giảm áp lực cho thương lái và nâng cao tính xác thực của dữ liệu, cần phát huy vai trò của đội ngũ cán bộ Hội Nông dân ở cấp thôn, bản. Đây có thể trở thành lực lượng hỗ trợ các hộ sản xuất nhỏ, đặc biệt là người cao tuổi, ghi chép nhật ký sản xuất ngay từ đồng ruộng, đồng thời hướng dẫn người dân cập nhật những thông tin cơ bản về quá trình chăm sóc, sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và thời điểm thu hoạch. Khi dữ liệu ban đầu được hình thành từ cơ sở, các đầu mối thu mua sẽ thuận lợi hơn trong việc tổng hợp và chịu trách nhiệm về nguồn gốc hàng hóa", bà Linh đề xuất.

Đại biểu Nguyễn Lê Ngọc Linh cũng cho rằng việc phân tầng yêu cầu truy xuất là cần thiết bởi phần lớn nông dân đều mong muốn minh bạch hóa sản phẩm để nâng cao giá trị hàng hóa. Tuy nhiên, chi phí triển khai vẫn là rào cản lớn. Đối với những hộ sản xuất quy mô nhỏ hoặc sản xuất theo mùa vụ, nếu phải đầu tư tem truy xuất, phần mềm quản lý hoặc các chi phí kỹ thuật khác trong khi sản lượng và đầu ra còn hạn chế thì hiệu quả kinh tế sẽ không tương xứng.

Theo bà, Nhà nước cần nghiên cứu xây dựng những ứng dụng truy xuất đơn giản, dễ sử dụng và có chi phí thấp, thậm chí miễn phí đối với nông dân. Người sản xuất chỉ cần cập nhật những thông tin cơ bản như thời gian bón phân, sử dụng thuốc bảo vệ thực vật hay thu hoạch là đã có thể từng bước hình thành nhật ký điện tử. Khi chi phí được giảm xuống và thao tác trở nên đơn giản, người dân sẽ chủ động tham gia thay vì coi truy xuất nguồn gốc là một gánh nặng.

Bên cạnh đó, chính quyền địa phương cũng cần xây dựng lộ trình chuyển đổi phù hợp, ưu tiên kiểm soát chặt tại các vùng nguyên liệu tập trung, doanh nghiệp và hợp tác xã lớn trước, đồng thời có giai đoạn quá độ đối với các hộ sản xuất nhỏ và hệ thống chợ truyền thống. Ngành nông nghiệp cũng cần tập trung đẩy mạnh liên kết chuỗi, phát huy vai trò "đầu tàu" của các HTX, doanh nghiệp trong việc hỗ trợ kỹ thuật và bao tiêu sản phẩm. Song song với đó là việc lồng ghép các chương trình, đề án hỗ trợ và tăng cường kiểm tra, chấn chỉnh các vi phạm về mã số vùng trồng để tạo môi trường cạnh tranh sòng phẳng.

Truy xuất nguồn gốc chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi trở thành động lực nâng cao giá trị nông sản thay vì là gánh nặng đối với người sản xuất. Vì vậy, cùng với việc hoàn thiện hành lang pháp lý, cần xây dựng một hệ thống quản lý nhiều tầng, có lộ trình phù hợp với từng nhóm đối tượng, đồng thời tăng cường hỗ trợ về công nghệ, nhân lực và chi phí trong giai đoạn chuyển đổi. Chỉ khi chính sách được thiết kế sát với thực tiễn sản xuất, quá trình minh bạch hóa nông sản mới có thể diễn ra đồng bộ, bền vững và không để bất kỳ người nông dân nào bị bỏ lại phía sau.