Kiểm soát chất lượng nhưng giảm khâu thủ tục
Sau một thập kỷ áp dụng Thông tư số 69/2016/TT-BTC, Bộ Tài chính nhận thấy các quy định về thủ tục hải quan đối với xăng dầu, hóa chất, khí, dầu thô và hàng hóa phục vụ hoạt động dầu khí nhìn chung vẫn được thực hiện ổn định. Tuy nhiên, một số quy định được xây dựng từ năm 2016 hiện đã bộc lộ những điểm không còn phù hợp với yêu cầu cải cách hành chính và chuyển đổi số.
Theo cơ quan soạn thảo, quy định hiện hành còn tương đối chi tiết, nặng về yêu cầu kỹ thuật và đặt nhiều trách nhiệm vào công chức hải quan trong quá trình giám sát trực tiếp. Trong khi đó, hoạt động kiểm tra, giám sát hiện đã có sự hỗ trợ của máy móc, thiết bị và hệ thống dữ liệu điện tử. Vì vậy, việc xây dựng quy định mới được đặt theo hướng giảm thủ tục, hạn chế chứng từ giấy và chuyển dần sang phương thức quản lý dựa trên mức độ rủi ro.
Đối với xăng dầu và nguyên liệu pha chế nhập khẩu, xuất khẩu hoặc kinh doanh tạm nhập tái xuất, dự thảo cơ bản kế thừa quy định hiện hành và dẫn chiếu tới các quy định chung tại Thông tư số 38/2015/TT-BTC, được sửa đổi, bổ sung tại Thông tư số 39/2018/TT-BTC và Thông tư số 121/2025/TT-BTC.
Một trong những nội dung tiếp tục được nhấn mạnh là kiểm soát chất lượng đối với các mặt hàng thuộc Danh mục hàng hóa có nguy cơ cao. Khi quy chuẩn kỹ thuật yêu cầu lấy mẫu để đánh giá sự phù hợp, mẫu phải được lấy trước thời điểm bơm hàng từ phương tiện vận chuyển vào bồn, bể.
Kết quả kiểm tra sẽ là cơ sở để quyết định việc thông quan. Với lô hàng đáp ứng yêu cầu chất lượng, doanh nghiệp được thực hiện thủ tục thông quan hoặc giải phóng hàng theo quy định. Ngược lại, hàng không đạt tiêu chuẩn sẽ phải được tái chế hoặc tái xuất theo quy định pháp luật về chất lượng sản phẩm, hàng hóa.
Đáng chú ý, nếu lô hàng không đạt chất lượng đã được bơm chung với lượng xăng dầu đang lưu giữ trong bồn, bể, toàn bộ lượng hàng tại đây sẽ phải được xử lý theo phương án tái xuất hoặc tái chế. Những vi phạm phát sinh trong quá trình nhập khẩu sẽ tiếp tục được xử lý theo quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực hải quan.
Với hoạt động tạm nhập tái xuất, dự thảo cũng tạo thêm sự linh hoạt cho doanh nghiệp. Khi chuyển tiêu thụ nội địa hoặc tái xuất, thương nhân có thể sử dụng lượng xăng dầu, nguyên liệu cùng chủng loại đang có tại kho khác của chính doanh nghiệp, với điều kiện kho đã được cơ quan hải quan công nhận đáp ứng yêu cầu tập kết, kiểm tra và giám sát.
Địa điểm làm thủ tục cũng được mở theo hướng phù hợp với hệ thống kho và hoạt động thực tế. Hàng tạm nhập có thể làm thủ tục tại Hải quan cửa khẩu nhập hoặc nơi doanh nghiệp có kho đủ điều kiện giám sát. Hàng tái xuất hoặc chuyển tiêu thụ nội địa có thể thực hiện tại nơi đã làm thủ tục tạm nhập hoặc cơ quan hải quan quản lý kho đáp ứng điều kiện.
Giảm chứng từ giấy khi cung ứng nhiên liệu cho tàu biển, tàu bay
Cải cách đáng chú ý trong dự thảo nằm ở quy trình cung ứng xăng dầu cho phương tiện xuất cảnh. Bộ Tài chính cho rằng các yêu cầu quản lý trước đây được xây dựng trong bối cảnh chính sách thuế và điều kiện quản lý còn khác so với hiện nay. Trong khi đó, hệ thống thủ tục đối với tàu biển, tàu bay ngày càng được số hóa, cơ quan quản lý có thể khai thác dữ liệu dùng chung, do đó không nhất thiết phải duy trì cơ chế giám sát thủ công ở mức quá chặt chẽ.
Theo phương án mới, doanh nghiệp được lựa chọn nguồn xăng dầu cung ứng cho tàu biển xuất cảnh phục vụ hành trình quốc tế, gồm nguồn nhập khẩu, nguồn kinh doanh tạm nhập tái xuất hoặc nguồn sản xuất trong nước.
Hoạt động bơm xăng dầu từ bồn, bể lên phương tiện vận chuyển và từ phương tiện lên tàu biển sẽ được giám sát theo nguyên tắc quản lý rủi ro. Cơ quan hải quan quản lý khu vực bồn, bể và hải quan tại cảng biển nơi tàu tiếp nhận nhiên liệu sẽ căn cứ tình hình thực tế để quyết định phương thức giám sát.
Nếu hai địa điểm thuộc phạm vi quản lý của các đơn vị hải quan khác nhau, phương tiện vận chuyển sẽ được niêm phong và bàn giao giữa các đơn vị. Cách tiếp cận này giúp giảm yêu cầu giám sát trực tiếp nhưng vẫn duy trì khả năng kiểm soát dòng hàng.
Trường hợp tàu biển đã nhận xăng dầu nhưng sau đó thay đổi hành trình, chuyển sang một cảng khác tại Việt Nam hoặc phát sinh thêm chặng nội địa trước khi xuất cảnh, doanh nghiệp phải thực hiện thủ tục chuyển tiêu thụ nội địa đối với phần nhiên liệu sử dụng cho hành trình nội địa. Lượng nhiên liệu này được xác định theo định mức do thuyền trưởng, chủ tàu, đại lý hoặc người được ủy quyền kê khai và chịu trách nhiệm. Phần nhiên liệu tiếp tục sử dụng cho hành trình quốc tế sẽ được khai sửa đổi, bổ sung theo quy định.
Đối với tàu bay, Bộ Tài chính cũng đề xuất chuyển mạnh từ việc xuất trình chứng từ trực tiếp sang cung cấp thông tin qua hệ thống điện tử. Trước khi bơm xăng dầu từ bồn, bể lên phương tiện vận chuyển, doanh nghiệp sẽ thông báo cho cơ quan hải quan quản lý bồn, bể và sân bay các thông tin liên quan đến lượng nhiên liệu cung ứng theo mẫu điện tử.
Thay vì phải xuất trình hóa đơn, phiếu xuất kho sau từng lần giao nhận như trước, doanh nghiệp sẽ tổng hợp chứng từ giao nhận trong tháng và nộp cho cơ quan hải quan chậm nhất vào ngày cuối cùng của tháng khi thực hiện thủ tục. Cơ chế này được kỳ vọng giảm số lần doanh nghiệp phải trực tiếp làm việc với cơ quan hải quan, đồng thời hạn chế lượng chứng từ giấy phát sinh trong quá trình cung ứng nhiên liệu.
Nếu tàu bay đã được cung ứng xăng dầu để xuất cảnh nhưng sau đó thay đổi lịch trình và phát sinh chặng bay nội địa, doanh nghiệp chỉ cần điều chỉnh thông tin cung ứng và thông báo cho cơ quan hải quan trước khi máy bay khởi hành.
Một thay đổi khác liên quan đến dầu thô là địa điểm thực hiện thủ tục. Bộ Tài chính dự kiến chuyển từ quy định làm thủ tục tại “Chi cục Hải quan thuận tiện” sang cơ quan hải quan quản lý cảng dầu khí ngoài khơi. Theo cơ quan soạn thảo, phương án này nhằm gắn địa điểm thực hiện thủ tục với khu vực trực tiếp quản lý hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu dầu thô, qua đó tạo thuận lợi hơn cho công tác kiểm tra và giám sát.
Nhìn tổng thể, dự thảo Thông tư mới đang được Bộ Tài chính xây dựng theo hướng chuyển trọng tâm từ kiểm soát thủ công sang quản lý bằng dữ liệu và đánh giá rủi ro. Việc giảm chứng từ, mở rộng khai báo điện tử và linh hoạt hóa địa điểm, phương thức giám sát được kỳ vọng vừa tạo thuận lợi cho doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu, vừa duy trì yêu cầu kiểm soát đối với mặt hàng có tính chất đặc thù này.
Dự thảo hiện đang được Bộ Tài chính công khai để lấy ý kiến góp ý trước khi hoàn thiện và ban hành.
