Đầu tháng 11 chúng tôi có chuyến hành hương về Thanh Hoá. Hành trình không thể bỏ qua là thành nhà Hồ ở xã Tây Đô. Phó Trưởng văn phòng đại diện tạp chí khu vực bắc miền trung Hà Khải đã thiết kế chuyến trải nghiệm khá chu đáo. Giữa vùng đất địa linh nhân kiệt xứ Thanh, Thành nhà Hồ hiện lên như một dấu ấn kiến trúc quân sự độc đáo, kết tinh trí tuệ, bản lĩnh và khát vọng của người Việt trong lịch sử dựng nước, giữ nước. Không chỉ là di sản văn hóa thế giới có giá trị đặc biệt, Thành nhà Hồ còn mở ra không gian phát triển du lịch văn hóa, lịch sử, sinh thái và cộng đồng, góp phần đưa Thanh Hóa trở thành điểm đến hấp dẫn trên bản đồ du lịch Việt Nam.
Dấu ấn kinh thành đá độc đáo
Nhắc đến Thanh Hóa, người ta thường nghĩ đến vùng đất giàu truyền thống lịch sử, văn hóa, nơi lưu giữ nhiều di tích gắn với những bước ngoặt quan trọng của dân tộc. Trong dòng chảy ấy, Thành nhà Hồ là một di sản đặc biệt. Công trình không chỉ phản ánh một giai đoạn lịch sử đầy biến động cuối thế kỷ XIV, đầu thế kỷ XV mà còn thể hiện trình độ kỹ thuật xây dựng đáng kinh ngạc của người Việt cách đây hơn 600 năm.
Thành nhà Hồ được xây dựng năm 1397 dưới triều đại Hồ Quý Ly, ban đầu có tên là Tây Đô, nhằm phục vụ việc chuyển kinh đô từ Thăng Long vào vùng đất Thanh Hóa. Công trình tọa lạc trên địa bàn các xã thuộc huyện Vĩnh Lộc trước đây, nằm giữa không gian núi non, sông nước và đồng bằng rộng mở. Vị trí này vừa có ý nghĩa chiến lược về quân sự, vừa thuận lợi cho việc tổ chức một trung tâm chính trị, kinh tế và văn hóa.
Điều làm nên sự khác biệt của Thành nhà Hồ chính là kỹ thuật xây dựng bằng những khối đá lớn. Những phiến đá được đẽo gọt công phu, có khối nặng hàng chục tấn, ghép nối với nhau tạo thành hệ thống tường thành kiên cố mà không sử dụng chất kết dính theo phương pháp thông thường. Trải qua hơn sáu thế kỷ với nhiều biến động của thiên nhiên và lịch sử, những bức tường đá vẫn tồn tại, trở thành minh chứng sống động cho trình độ tổ chức lao động, kỹ thuật và tư duy kiến trúc của cha ông.
Toàn bộ tòa thành có mặt bằng gần hình vuông, với bốn cổng chính mở về bốn hướng. Các cổng được xây dựng theo kiểu vòm cuốn bằng đá, tạo nên vẻ đẹp khỏe khoắn, cân đối và vững chãi. Trong đó, cổng Nam là công trình nổi bật với quy mô lớn và kỹ thuật ghép đá tinh xảo. Năm 2011, Thành nhà Hồ được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới. Sự kiện này không chỉ khẳng định giá trị nổi bật toàn cầu của di tích mà còn đưa một địa chỉ lịch sử của Thanh Hóa đến gần hơn với bạn bè quốc tế.
Không chỉ có giá trị về kiến trúc, Thành nhà Hồ còn gắn với những cải cách của Hồ Quý Ly trên các lĩnh vực hành chính, kinh tế, quân sự, giáo dục và văn hóa. Dù triều Hồ chỉ tồn tại trong thời gian ngắn (1400–1407), dấu tích Tây Đô vẫn là nguồn tư liệu quý để nghiên cứu lịch sử Việt Nam thời trung đại.
Đặc biệt, giá trị của di sản không chỉ nằm trong bốn bức tường đá. Khu vực bảo vệ di sản còn bao gồm các công trình và cảnh quan liên quan như đàn tế Nam Giao, La thành và những dấu tích khảo cổ học. Tất cả tạo thành một chỉnh thể di sản, phản ánh tư duy quy hoạch kinh đô, tổ chức không gian chính trị và đời sống văn hóa của một vương triều.
Kết nối di sản với không gian du lịch xứ Thanh
Nếu Thành nhà Hồ là điểm nhấn của du lịch lịch sử, văn hóa thì Thanh Hóa còn sở hữu hệ thống tài nguyên du lịch đa dạng, có khả năng hình thành những hành trình trải nghiệm liên hoàn.
Cách Thành nhà Hồ không quá xa là Khu di tích quốc gia đặc biệt Lam Kinh – nơi gắn với cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và sự nghiệp của Anh hùng dân tộc Lê Lợi. Nếu Tây Đô kể câu chuyện về một vương triều với những cải cách và biến động lịch sử, Lam Kinh lại đưa du khách trở về với hào khí Lam Sơn, tinh thần độc lập và quá trình xây dựng đất nước dưới triều Hậu Lê.
Cận cảnh Đàn tế Nam Giao hơn 600 năm tuổi ở Thanh Hóa
Sự kết nối giữa hai di sản này có thể tạo nên tuyến du lịch chuyên đề về kinh đô và các triều đại phong kiến Việt Nam. Du khách không chỉ được ngắm nhìn công trình kiến trúc mà còn có cơ hội tìm hiểu những câu chuyện lịch sử, nhân vật, sự kiện và các giá trị văn hóa đã làm nên bản sắc xứ Thanh.
Xa hơn, hành trình có thể mở rộng đến suối cá thần Cẩm Lương, khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông, các bản làng của đồng bào dân tộc Thái, Mường và những vùng sinh thái miền núi. Đây là điều kiện thuận lợi để kết hợp du lịch di sản với du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái và trải nghiệm nông nghiệp.
Ở phía biển, Sầm Sơn, Hải Tiến, Hải Hòa lại mang đến một sắc thái khác với không gian nghỉ dưỡng, vui chơi và khám phá văn hóa biển. Sự đa dạng ấy giúp Thanh Hóa có thể xây dựng những chương trình du lịch nhiều ngày, kết hợp giữa tìm hiểu lịch sử, trải nghiệm thiên nhiên, khám phá văn hóa bản địa và nghỉ dưỡng.
Vấn đề quan trọng là không phát triển các điểm đến một cách riêng lẻ mà phải tổ chức thành hệ sinh thái du lịch có sự liên kết. Thành nhà Hồ có thể trở thành một điểm dừng chân quan trọng trong hành trình khám phá xứ Thanh, tạo thêm lý do để du khách lưu lại lâu hơn thay vì chỉ tham quan trong thời gian ngắn.
Phát triển du lịch di sản gắn với sinh kế cộng đồng
Một di sản chỉ thực sự phát huy hết giá trị khi được bảo tồn tốt và trở thành nguồn lực đóng góp cho đời sống kinh tế - xã hội của địa phương. Với Thành nhà Hồ, phát triển du lịch cần đặt trong mối quan hệ hài hòa giữa bảo tồn di sản, bảo vệ cảnh quan và nâng cao thu nhập cho người dân.
Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện hạ tầng phục vụ tham quan, hệ thống chỉ dẫn, bãi đỗ xe, không gian đón tiếp và các dịch vụ hỗ trợ. Những hạng mục đầu tư phải được tính toán phù hợp với yêu cầu bảo vệ vùng lõi và vùng đệm di sản, tránh tình trạng xây dựng thiếu kiểm soát làm ảnh hưởng đến cảnh quan lịch sử.
Cùng với đó, cần đổi mới cách giới thiệu di sản. Những tấm bia giới thiệu và thuyết minh truyền thống là cần thiết nhưng chưa đủ để hấp dẫn nhiều nhóm khách, nhất là giới trẻ và khách quốc tế. Công nghệ số có thể mở ra phương thức tiếp cận mới thông qua bản đồ số, mã QR, thuyết minh đa ngôn ngữ, hình ảnh 3D và công nghệ thực tế ảo tái hiện kinh đô Tây Đô trong quá khứ.
Thay vì chỉ đi một vòng quanh tường thành, du khách có thể được dẫn dắt qua một câu chuyện lịch sử có lớp lang: Vì sao Hồ Quý Ly quyết định dời đô? Vì sao người xưa có thể vận chuyển và lắp ghép những khối đá khổng lồ? Kinh thành từng có những công trình gì? Đời sống của cư dân trong không gian kinh đô diễn ra như thế nào? Khi những câu hỏi ấy được giải đáp bằng phương pháp trực quan, trải nghiệm tham quan sẽ có chiều sâu hơn.
Một hướng đi giàu tiềm năng khác là phát triển các sản phẩm du lịch cộng đồng và nông nghiệp xung quanh khu di sản. Người dân địa phương có thể tham gia cung cấp dịch vụ lưu trú, ẩm thực, hướng dẫn trải nghiệm, giới thiệu nghề truyền thống và sản phẩm đặc sản. Những món ăn mang hương vị xứ Thanh, các sản phẩm nông nghiệp, quà lưu niệm thủ công và sản phẩm OCOP có thể trở thành một phần trong hành trình khám phá di sản.
Đặc biệt, cần khuyến khích các hộ nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp địa phương liên kết xây dựng chuỗi sản phẩm phục vụ du lịch. Từ sản xuất nông nghiệp an toàn, chế biến thực phẩm, phát triển quà tặng đến dịch vụ trải nghiệm đồng quê, mỗi hoạt động đều có thể tạo thêm giá trị kinh tế cho vùng đất Vĩnh Lộc. Đây cũng là cách để du lịch di sản lan tỏa lợi ích đến cộng đồng, hạn chế tình trạng người dân chỉ đứng ngoài quá trình khai thác những tài nguyên văn hóa ngay trên quê hương mình. Đến đây không chỉ ngắm cảnh thoáng qua mà để cảm nhận chiều sâu của di sản. Đó là lịch sử, văn hoá, là tinh thần dân tộc tất cả hội tụ trong một không gian đây dấu ấn.
