
Thị trường carbon mở đường cho dòng vốn xanh
Trong lộ trình thực hiện cam kết phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, Việt Nam phải đối mặt với nhu cầu vốn đầu tư rất lớn, vượt quá khả năng đáp ứng của ngân sách nhà nước. Vì vậy, việc hình thành thị trường carbon không đơn thuần nhằm kiểm soát lượng khí nhà kính, mà còn được kỳ vọng tạo ra cơ chế huy động nguồn lực từ khu vực tư nhân và các nhà đầu tư quốc tế.
Tại sự kiện thúc đẩy thị trường carbon Việt Nam ngày 13/11, ông John Robert Cotton, Giám đốc Chương trình đối tác chuyển dịch năng lượng Đông Nam Á (ETP, thuộc Văn phòng Dịch vụ dự án Liên Hợp Quốc - UNOPS), cho rằng định giá carbon có thể trở thành một công cụ tài chính quan trọng, hỗ trợ Việt Nam hiện thực hóa các mục tiêu khí hậu dài hạn.
Theo ông, cơ chế này tạo ra những thay đổi đáng kể trong cách doanh nghiệp nhìn nhận hoạt động phát thải. Khi chi phí phát thải được tính toán trực tiếp vào bảng cân đối kế toán, việc đầu tư công nghệ sạch, tiết kiệm năng lượng hay điều chỉnh quy trình sản xuất không còn chỉ là yêu cầu tuân thủ quy định, mà trở thành quyết định kinh doanh gắn với hiệu quả tài chính.
Bên cạnh đó, việc triển khai đấu giá hạn ngạch phát thải, dự kiến từ năm 2029, có thể tạo thêm nguồn thu cho ngân sách. Nếu được phân bổ và sử dụng hợp lý, nguồn lực này sẽ quay trở lại hỗ trợ các chương trình chuyển đổi xanh, đặc biệt trong những ngành công nghiệp có mức phát thải cao. Cùng với đó, Điều 6 của Thỏa thuận Paris mở ra khả năng hợp tác và trao đổi tín chỉ carbon xuyên biên giới, qua đó giúp Việt Nam tiếp cận thêm nguồn tài chính khí hậu từ quốc tế. "Thị trường carbon sẽ giải quyết bài toán thiếu hụt nguồn lực tài chính, huy động dòng vốn ngoài ngân sách để thực hiện các cam kết khí hậu dài hạn", ông John Robert Cotton nhấn mạnh.
Tuy nhiên, khả năng thu hút dòng vốn này phụ thuộc đáng kể vào mức độ sẵn sàng của thị trường trong nước. Theo TS. Nguyễn Phương Nam - Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp xanh TP. Hồ Chí Minh, mong muốn tham gia thị trường carbon trong cộng đồng doanh nghiệp là rất lớn. Ông cho biết “cứ 10 doanh nghiệp thì có tới 9 doanh nghiệp mong muốn tham gia”. Dù vậy, phần đông hiện vẫn tiếp cận thị trường dưới góc độ thực hiện nghĩa vụ về hạn ngạch, chưa thực sự chủ động khai thác giá trị thương mại từ tín chỉ carbon.
Thực tế, nhiều doanh nghiệp Việt Nam đã sớm triển khai các hoạt động chuyển đổi nhằm đáp ứng tiêu chuẩn xanh của đối tác và thị trường xuất khẩu. Đây là tiền đề thuận lợi để mở rộng các dự án giảm phát thải. Tuy nhiên, từ một sáng kiến tiết kiệm năng lượng đến việc tạo ra tín chỉ carbon có thể giao dịch là quá trình phức tạp, đòi hỏi chi phí, chuyên môn và thời gian đáng kể.
TS. Nguyễn Phương Nam cho biết, doanh nghiệp có thể phải mất từ 1,5 đến 2 năm để hoàn thiện quy trình tạo tín chỉ, trong khi các vấn đề liên quan đến quyền sở hữu và phân chia lợi ích vẫn chưa thực sự rõ ràng. Khi chưa xác định được chủ thể có quyền sở hữu, khai thác và giao dịch tín chỉ, doanh nghiệp sẽ khó đánh giá hiệu quả đầu tư cũng như mức độ rủi ro của dự án.
Một nghịch lý khác nằm ở khả năng tiếp cận vốn. Theo TS. Nguyễn Phương Nam, hệ thống ngân hàng sẵn sàng cung ứng nguồn tài chính, nhưng thị trường lại thiếu những dự án có chất lượng, đủ minh bạch và khả thi để tiếp nhận dòng vốn. Điều này cho thấy vấn đề không chỉ nằm ở khả năng huy động tiền, mà còn ở việc xây dựng các dự án đáp ứng yêu cầu kỹ thuật, pháp lý và thương mại.
Hoàn thiện thể chế để thu hẹp khoảng cách giữa tiềm năng và thực tế
Những hạn chế trên cho thấy thị trường carbon Việt Nam cần được phát triển đồng bộ cả về chính sách lẫn hạ tầng vận hành. Sau hơn 10 năm chuẩn bị, Việt Nam đã từng bước xây dựng khuôn khổ pháp lý cho hoạt động phân bổ hạn ngạch, giao dịch và trao đổi tín chỉ carbon.
Ông Phạm Nam Hưng - đại diện Cục Biến đổi khí hậu, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết, các quy định như Nghị định 119/2025/NĐ-CP về phân bổ hạn ngạch phát thải, Nghị định 29/2026/NĐ-CP về sàn giao dịch carbon nội địa và Nghị định 112/2026/NĐ-CP về trao đổi tín chỉ carbon quốc tế là những nền tảng quan trọng để hình thành cấu trúc thị trường.
Theo ông Hưng, mô hình thị trường carbon Việt Nam được định hướng phát triển trên ba cấu phần. Trước hết là hệ thống hạn ngạch phát thải dành cho các cơ sở thuộc những ngành có lượng phát thải lớn, tập trung vào nhiệt điện, sắt thép và xi măng. Tiếp đó là phát triển nguồn cung tín chỉ carbon trong nước, tạo điều kiện để doanh nghiệp có thêm lựa chọn khi thực hiện nghĩa vụ giảm phát thải. Cuối cùng là mở rộng hợp tác quốc tế, từng bước hình thành cơ chế trao đổi tín chỉ xuyên biên giới nhằm thu hút nguồn lực từ bên ngoài.
Sàn giao dịch carbon Việt Nam chính thức vận hành từ ngày 29/6. Trong giai đoạn 2025-2026, tổng hạn ngạch phát thải được Chính phủ phê duyệt là 511 triệu tấn CO2e, phân bổ cho 110 cơ sở thuộc ba lĩnh vực nhiệt điện, sản xuất sắt thép và xi măng.
Dù vậy, sau gần 5 tháng hoạt động, khối lượng giao dịch trên sàn mới đạt 1.310 tấn CO2e. Con số này cho thấy thị trường vẫn đang ở giai đoạn hình thành, khoảng cách giữa cơ chế được thiết lập và khả năng tham gia thực tế của doanh nghiệp còn khá lớn.
Giai đoạn 2026-2028 vì thế được xem là thời gian quan trọng để kiểm nghiệm phương thức vận hành, hoàn thiện quy trình và nâng cao năng lực cho các chủ thể tham gia. Ông Bùi Đức Hiếu, Phó cục trưởng Cục Biến đổi khí hậu, cho rằng thị trường cần tạo được động lực đủ mạnh để doanh nghiệp đổi mới công nghệ, cải thiện hiệu quả sử dụng năng lượng và đầu tư vào các giải pháp giảm phát thải. Trong đó, việc hoàn thiện hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm định (MRV) có ý nghĩa đặc biệt quan trọng nhằm bảo đảm tính chính xác, minh bạch của dữ liệu phát thải.
Từ kinh nghiệm quốc tế, ông Lachlan Simpson, Tham tán, Đại sứ quán Australia, đại diện Bộ Biến đổi Khí hậu, Năng lượng, Môi trường và Nước, lưu ý rằng không có mô hình thị trường carbon nào có thể hoàn thiện ngay trong thời gian ngắn. Australia đã trải qua nhiều giai đoạn thử nghiệm và điều chỉnh chính sách trước khi xây dựng được cơ chế vận hành phù hợp.
Theo ông Simpson, hiệu quả của thị trường phụ thuộc vào bốn yếu tố chủ chốt, gồm năng lực quản trị và cơ chế giám sát, độ tin cậy của hệ thống dữ liệu, các chính sách tạo động lực rõ ràng cho doanh nghiệp và tính linh hoạt trong cơ chế tín dụng để doanh nghiệp tối ưu chi phí. Đặc biệt, hệ thống MRV cần được tổ chức chặt chẽ ở cấp quốc gia, bởi đây là cơ sở xác định lượng phát thải, kiểm chứng kết quả giảm phát thải và bảo đảm giá trị của tín chỉ trên thị trường.
Song song với hoàn thiện thể chế, việc công khai thông tin cũng được xem là điều kiện cần để củng cố niềm tin của nhà đầu tư. Bên lề Hội nghị COP31, UNDP đã công bố cổng thông tin thị trường carbon Việt Nam, cung cấp dữ liệu về chính sách, hạn ngạch, tín chỉ, các cơ sở được phân bổ và hoạt động giao dịch. Nền tảng này giúp doanh nghiệp và nhà đầu tư có thêm cơ sở tiếp cận, đánh giá cơ hội cũng như mức độ phát triển của thị trường.
Nhìn về dài hạn, thị trường carbon không chỉ là công cụ hỗ trợ Việt Nam thực hiện cam kết khí hậu, mà còn có thể tạo thêm động lực đổi mới công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, để biến tín chỉ carbon thành một loại hàng hóa có giá trị và thu hút được dòng vốn quốc tế, Việt Nam cần giải quyết đồng thời bài toán pháp lý, minh bạch dữ liệu, quyền sở hữu và chất lượng dự án. Đây cũng chính là phép thử đối với giai đoạn thí điểm 2026-2028, trước khi thị trường bước vào giai đoạn vận hành đầy đủ hơn.