Hiệu quả đã rõ nhưng chưa thể mở rộng đồng đều
Công nghệ sinh học đang mở ra hướng đi mới cho nông nghiệp thế giới, không chỉ thông qua cải thiện năng suất mà còn giúp giảm chi phí đầu vào, nâng cao khả năng chống chịu của cây trồng và gia tăng thu nhập cho người sản xuất. Theo các số liệu được công bố tại hội thảo “Cây trồng công nghệ sinh học - Xu hướng ứng dụng trên toàn cầu và định hướng phát triển tại Việt Nam”, trong giai đoạn 1996-2024, công nghệ này đã đóng góp thêm khoảng 384,9 tỷ USD thu nhập cho nông hộ trên toàn cầu.
Riêng năm 2024, lợi ích kinh tế từ cây trồng biến đổi gen ước đạt 29 tỷ USD, tương đương 6,4% giá trị sản xuất của bốn nhóm cây trồng được đánh giá. Mức thu nhập tăng thêm bình quân đạt 106 USD/ha, trong đó nông dân tại các quốc gia đang phát triển được hưởng khoảng 52% tổng lợi ích. Những con số này cho thấy công nghệ sinh học không còn đơn thuần là giải pháp kỹ thuật mà đang trở thành một công cụ kinh tế quan trọng, góp phần thay đổi phương thức tổ chức sản xuất nông nghiệp.
Tại Việt Nam, cây trồng biến đổi gen bắt đầu được đưa vào sản xuất thương mại từ năm 2015, với cây ngô là đối tượng ứng dụng chủ yếu. Sau 10 năm, diện tích canh tác lũy kế đã vượt 1,3 triệu ha. Riêng diện tích ngô biến đổi gen hiện đạt khoảng 417.000 ha, chiếm gần 50% tổng diện tích ngô cả nước, tăng mạnh so với mức 1,1% ở thời điểm bắt đầu thương mại hóa.
Theo TS. Phùng Danh Huân, Cục Bảo vệ thực vật và Trồng trọt (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), trong thập kỷ qua, Việt Nam đã phê duyệt thương mại hóa 31 giống ngô mang đặc tính kháng sâu và chịu thuốc diệt cỏ. Đây là những đặc tính giúp cây trồng thích ứng tốt hơn với áp lực dịch hại, đồng thời giảm đáng kể công sức và chi phí chăm sóc.
Hiệu quả sản xuất cũng được phản ánh qua các chỉ số kinh tế. Năng suất ngô biến đổi gen cao hơn khoảng 15,2-30% so với giống thông thường, giúp người trồng tăng lợi nhuận từ 4,34-7,34 triệu đồng/ha. Tỷ suất hoàn vốn cũng ở mức đáng chú ý, với mỗi USD đầu tư có thể thu về 6,84-12,55 USD.
GS.TS. Lê Huy Hàm, nguyên Viện trưởng Viện Di truyền nông nghiệp Việt Nam, đánh giá việc đưa ngô biến đổi gen vào sản xuất đã tạo ra những thay đổi tích cực, từ giảm lượng thuốc bảo vệ thực vật, tiết kiệm lao động đến cải thiện năng suất và thu nhập cho nông dân.
Trong khi đó, theo đánh giá của chuyên gia kinh tế nông nghiệp TS. Graham Brookes (Vương quốc Anh), việc canh tác ngô biến đổi gen tại Việt Nam giai đoạn 2015-2025 giúp mỗi nông hộ có thêm hơn 323 USD/ha/năm, đồng thời giảm được khoảng 134.760 kg thuốc trừ sâu. Những kết quả này cho thấy dư địa kinh tế của công nghệ sinh học không chỉ nằm ở sản lượng thu hoạch mà còn ở khả năng tối ưu hóa nguồn lực và giảm tác động đến môi trường.
Dù ngô biến đổi gen đã tạo được chỗ đứng trên thị trường, kết quả này chưa được nhân rộng sang các loại cây trồng khác. Việt Nam từng cấp phép khảo nghiệm ba nhóm cây biến đổi gen gồm ngô, đậu tương và bông, nhưng đến nay ngô vẫn là loại cây duy nhất đạt được thành công rõ rệt về thương mại hóa. Điều này cho thấy giữa tiềm năng công nghệ và khả năng ứng dụng trên đồng ruộng vẫn tồn tại khoảng cách đáng kể.
Theo TS. Nguyễn Xuân Định, Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Giống cây trồng Việt Nam, trong hơn 10 năm qua, cây trồng công nghệ sinh học đã được thị trường Việt Nam tiếp nhận, nhưng quyết định mở rộng sản xuất vẫn phụ thuộc chủ yếu vào hiệu quả mà người nông dân thực sự nhận được. Một giống cây trồng chỉ có thể cạnh tranh khi chứng minh được khả năng kiểm soát dịch hại, cải thiện năng suất và tạo ra lợi nhuận tốt hơn so với phương thức canh tác truyền thống.
Thực tế với cây ngô là minh chứng rõ nét. Khi mới xuất hiện, giống biến đổi gen chưa tạo được sức hút lớn do áp lực sâu bệnh chưa thực sự rõ rệt ở nhiều vùng sản xuất. Tuy nhiên, khi sâu keo mùa thu bùng phát, đặc tính kháng sâu của các giống công nghệ sinh học đã thể hiện ưu thế rõ ràng, tạo ra sự khác biệt đáng kể về hiệu quả sản xuất. Điều này cũng đặt ra yêu cầu phải lựa chọn đúng đối tượng cây trồng, vùng sinh thái và vấn đề sản xuất cần giải quyết, thay vì áp dụng công nghệ một cách đại trà.
TS. Nguyễn Văn Vương, Trưởng phòng Quản lý giống cây trồng (Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật), cho rằng nếu đưa giống biến đổi gen vào những khu vực không chịu áp lực sâu bệnh đáng kể, nông dân sẽ khó có động lực chuyển đổi. Nguyên nhân là giá giống đầu vào thường cao hơn, trong khi năng suất và hiệu quả kinh tế chưa chắc tạo được chênh lệch tương xứng.
Ngoài yếu tố thị trường, những bất cập trong quy trình quản lý cũng đang làm chậm quá trình đưa công nghệ mới vào sản xuất. Việc đánh giá an toàn sinh học phải trải qua nhiều bước thẩm định và hội đồng chuyên môn, đòi hỏi doanh nghiệp bỏ ra nguồn lực tài chính lớn cũng như chờ đợi trong thời gian dài. Đối với các sản phẩm chỉnh sửa gen không chứa ADN ngoại lai, trình tự công bố và công nhận sản phẩm vẫn chưa thực sự rõ ràng, khiến doanh nghiệp gặp khó khăn khi xác định con đường thương mại hóa.
Một số quy định pháp lý chưa đồng bộ cũng làm gia tăng tâm lý thận trọng trong đầu tư. Dù quy định liên quan đến việc doanh nghiệp kinh doanh gặp vấn đề quá thời hạn đã được điều chỉnh trong Luật Trồng trọt, những vướng mắc trong thực thi vẫn cần tiếp tục được rà soát. Bên cạnh đó, ngô biến đổi gen hiện mới được công nhận là tiến bộ kỹ thuật, chưa chính thức được xác định là cây trồng mới, cho thấy còn những khoảng trống trong cách tiếp cận và quản lý đối với công nghệ này.
Đối với đậu tương, hiệu quả kinh tế chưa đủ sức cạnh tranh khiến diện tích có xu hướng thu hẹp, trong khi các sự kiện an toàn sinh học trên loại cây này vẫn chưa được công nhận. Cây bông cũng không phải nhóm cây có lợi thế phát triển tại Việt Nam. Theo TS. Nguyễn Văn Vương, muốn thúc đẩy đậu tương công nghệ sinh học, cần tập trung giải quyết những vấn đề sản xuất cụ thể, chẳng hạn nghiên cứu giống có khả năng kháng bệnh gỉ sắt để cải thiện năng suất và hiệu quả kinh tế.
Hoàn thiện chính sách, lựa chọn hướng đi theo nhu cầu thị trường
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, dịch bệnh và yêu cầu nâng cao chất lượng nông sản ngày càng gia tăng, việc mở rộng ứng dụng công nghệ sinh học không chỉ là câu chuyện phát triển giống mới mà còn liên quan trực tiếp đến năng lực cạnh tranh của toàn ngành nông nghiệp.
TS. Nguyễn Văn Long, Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho biết định hướng phát triển nông nghiệp hiện nay tập trung vào ba trụ cột, gồm phát triển giống cây trồng, vật nuôi và thủy sản; ứng dụng công nghệ sinh học, công nghệ tiên tiến trong sản xuất vật tư, nguyên liệu đầu vào như thuốc bảo vệ thực vật, vaccine và chế phẩm sinh học thế hệ mới; đồng thời đổi mới quy trình sản xuất, chăn nuôi, chế biến, thu hoạch và bảo quản.
Đây cũng là cơ sở để triển khai Quyết định số 1466/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về phê duyệt Kế hoạch phát triển công nghiệp sinh học ngành nông nghiệp và môi trường. Chính sách này được kỳ vọng tạo động lực cho hoạt động nghiên cứu, ứng dụng và phát triển công nghệ sinh học, từng bước nâng cao năng lực làm chủ công nghệ và năng lực sản xuất trong nước.
Ở góc độ hoàn thiện thể chế, TS. Tạ Thị Kiều Anh (Cục Bảo tồn và Đa dạng sinh học) cho rằng Việt Nam cần chủ động tiếp thu kinh nghiệm từ các quốc gia đã có khoảng 30 năm ứng dụng cây trồng công nghệ sinh học, trong khi thời gian triển khai thương mại hóa tại Việt Nam mới khoảng một thập kỷ. Việc rà soát, sửa đổi Thông tư 72/2009/TT-BNNPTNT là một trong những yêu cầu cần thiết nhằm mở rộng phạm vi đối tượng cây trồng, tạo điều kiện để các công nghệ mới được khảo nghiệm và tiếp cận sản xuất.
Bên cạnh ngô, nhiều hướng nghiên cứu đang được đặt ra nhằm giải quyết những hạn chế của các nhóm cây trồng chủ lực. Theo TS. Phùng Danh Huân, Việt Nam cần chú trọng phát triển giống lúa biến đổi gen và chỉnh sửa gen có khả năng kháng bệnh bạc lá, chịu hạn, chịu mặn; đậu tương có hàm lượng axit oleic cao, giảm đường khó tiêu; cà chua tăng cường GABA và chất chống oxy hóa; cũng như các giống ngô thế hệ mới có khả năng tăng số hàng hạt trên bắp. Cỏ linh năng và các loại cây nguyên liệu phục vụ sản xuất xăng sinh học cũng là những đối tượng đang nhận được sự quan tâm từ doanh nghiệp và người sản xuất.
Tuy nhiên, mở rộng danh mục cây trồng công nghệ sinh học cần đi cùng đánh giá thận trọng về thị trường đầu ra. TS. Nguyễn Văn Vương lưu ý rằng Việt Nam phải xem xét mức độ chấp nhận của các quốc gia nhập khẩu đối với từng loại nông sản, tránh để việc ứng dụng công nghệ ảnh hưởng đến uy tín và khả năng tiếp cận thị trường xuất khẩu. Với những mặt hàng có yêu cầu kiểm soát chặt chẽ về nguồn gốc và đặc tính sản phẩm, việc lựa chọn giống cần được cân nhắc kỹ lưỡng. Ngược lại, đối với những nông sản Việt Nam đang phải nhập khẩu với khối lượng lớn, ứng dụng công nghệ sinh học trong nước có thể mở ra cơ hội chủ động nguồn cung, giảm phụ thuộc bên ngoài.
Nhìn từ câu chuyện cây ngô, có thể thấy công nghệ sinh học chỉ thực sự phát huy giá trị khi giải quyết được bài toán kinh tế cụ thể của người sản xuất. Do đó, bên cạnh đầu tư nghiên cứu, Việt Nam cần xây dựng quy trình khảo nghiệm và công nhận sản phẩm minh bạch, thống nhất, rút ngắn thời gian xử lý nhưng vẫn bảo đảm yêu cầu an toàn. Quan trọng hơn, chính sách phát triển phải gắn với nhu cầu của doanh nghiệp, điều kiện canh tác và tiêu chuẩn của thị trường tiêu thụ. Đây sẽ là nền tảng để chuyển những thành tựu nghiên cứu thành giá trị thực tiễn, thay vì chỉ dừng lại ở tiềm năng công nghệ.
