Kỳ 1: Hồn di sản trong những giá đồng nơi đền thiêng

Khi di sản ngân vang giữa không gian linh từ

Những ngày tháng 11, trong không khí hướng về Lễ giỗ Quan Hoàng Mười, không gian Di tích lịch sử - văn hóa quốc gia Đền Chợ Củi trở nên đặc biệt hơn bởi sự hiện diện của các nghệ nhân, thanh đồng, đồng thầy và những người gắn bó với thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu. Tiếng đàn, tiếng phách, lời hát văn hòa cùng những điệu múa thiêng, sắc màu trang phục truyền thống tạo nên một không gian văn hóa vừa trang nghiêm, vừa giàu sức cuốn hút.

Từ ngày 10 đến 12/11/2026, UBND xã Nghi Xuân phối hợp với Trung tâm Nghiên cứu lịch sử và Bảo tồn di sản Văn hóa Quốc gia tổ chức chương trình giao lưu thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt tại Đền Chợ Củi. Đây là một trong những hoạt động nổi bật nằm trong chuỗi sự kiện hướng tới Lễ hội Đền Chợ Củi năm 2026, góp phần tôn vinh giá trị di sản văn hóa phi vật thể đã được UNESCO ghi danh.

Tham gia chương trình có 26 nghệ nhân, thanh đồng, đồng thầy và các nhà hoạt động tâm linh. Mỗi người mang đến một phong cách thực hành, một cách thể hiện nghệ thuật riêng, nhưng cùng gặp nhau ở tình yêu, sự am hiểu và ý thức gìn giữ những giá trị truyền thống của tín ngưỡng thờ Mẫu.

Trong không gian linh thiêng của ngôi đền bên dòng Lam, những giá đồng được chuẩn bị công phu lần lượt được thực hành. Từ trang phục, đạo cụ, âm nhạc đến các động tác múa, từng chi tiết đều thể hiện sự đầu tư nghiêm túc và sự trân trọng đối với di sản. Không khí giao lưu vì thế không đơn thuần là một hoạt động biểu diễn, mà còn là dịp để những người thực hành tín ngưỡng gặp gỡ, trao đổi kinh nghiệm, chia sẻ tri thức và cùng nhau lan tỏa những giá trị văn hóa đặc sắc.

Điều đáng chú ý là chương trình được tổ chức trong không gian di tích gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu, nơi người dân và du khách có thể trực tiếp cảm nhận sự giao hòa giữa di sản văn hóa phi vật thể với không gian văn hóa tâm linh. Sự kết nối ấy tạo nên chiều sâu cho hoạt động giao lưu, đồng thời góp phần làm nổi bật vai trò của cộng đồng trong việc gìn giữ và phát huy giá trị di sản.

Những giá đồng kết tinh nghệ thuật và niềm tin

Trong tín ngưỡng thờ Mẫu, thực hành nghi lễ hầu đồng là một hình thức diễn xướng tổng hợp, kết hợp nhiều loại hình nghệ thuật dân gian như âm nhạc, hát văn, múa, trang phục và nghệ thuật trình diễn. Mỗi giá đồng không chỉ có những quy thức, trình tự riêng mà còn mang trong mình những câu chuyện, hình tượng và giá trị văn hóa gắn với đời sống tinh thần của người Việt.

Sức hấp dẫn của thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu nằm ở sự kết hợp hài hòa giữa yếu tố tâm linh và nghệ thuật. Tiếng đàn nguyệt, tiếng phách, nhịp trống cùng lời hát văn tạo nên nền âm thanh đặc trưng. Trên nền nhạc ấy, người thực hành thể hiện những động tác múa, những cử chỉ mang tính biểu tượng, kết hợp với trang phục nhiều màu sắc, góp phần tái hiện hình tượng các vị thánh trong hệ thống điện thần của tín ngưỡng.

Tại chương trình giao lưu ở Đền Chợ Củi, các nghệ nhân, thanh đồng đã mang đến nhiều giá đồng được chuẩn bị kỹ lưỡng, thể hiện sự am hiểu về nghi lễ, âm nhạc và nghệ thuật diễn xướng.

Nổi bật trong chương trình, Nghệ nhân dân gian Trịnh Văn Ngọc – Thủ nhang đồng đền Chiêu Trưng Đại vương Lê Khôi (xã Đức Quang) thực hành giá Chầu Quan Hoàng Mười. Với sự am hiểu và kinh nghiệm trong thực hành tín ngưỡng, nghệ nhân góp phần thể hiện hình tượng vị thánh được cộng đồng tôn kính, đặc biệt gắn bó với đời sống tâm linh của người dân xứ Nghệ.

Cùng với đó, Nghệ nhân ưu tú Hoàng Lương Nguyên thực hành giá đồng Ông Hoàng Mười, tạo thêm điểm nhấn cho chương trình giao lưu. Giá đồng được thể hiện trong không gian linh từ, với sự kết hợp giữa âm nhạc chầu văn, động tác múa và trang phục truyền thống, mang đến cho người xem những cảm nhận trực quan về vẻ đẹp của loại hình diễn xướng dân gian này.

Quan Hoàng Mười là hình tượng có vị trí đặc biệt trong đời sống tín ngưỡng của người dân Nghệ Tĩnh. Hình tượng Ngài gắn với những câu chuyện dân gian, truyền thuyết và sự tôn kính của cộng đồng qua nhiều thế hệ. Bởi vậy, việc thực hành các giá đồng về Quan Hoàng Mười tại Đền Chợ Củi trong dịp hướng tới lễ giỗ Ngài càng tạo nên sự gắn kết giữa không gian di tích, tín ngưỡng và bản sắc văn hóa địa phương.

Mỗi giá đồng là một sự tổng hòa của nhiều yếu tố. Ở đó, người xem không chỉ cảm nhận được vẻ đẹp của nghệ thuật hát văn, múa thiêng, mà còn có thể nhận diện những lớp văn hóa được lưu giữ qua trang phục, đạo cụ, lời ca và hình tượng các vị thánh. Chính sự tổng hòa ấy đã tạo nên sức sống và giá trị riêng của thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu.

Với các nghệ nhân, thanh đồng, mỗi lần thực hành cũng là một lần thể hiện trách nhiệm đối với di sản. Để có được một giá đồng hoàn chỉnh, người thực hành phải có quá trình tìm hiểu, học hỏi, tích lũy kinh nghiệm, nắm vững các quy thức và hiểu được ý nghĩa của từng nghi lễ. Đó là quá trình tiếp nhận và trao truyền tri thức văn hóa không chỉ bằng sách vở mà còn qua thực hành, trải nghiệm và sự hướng dẫn của những người đi trước.

Di sản UNESCO – giá trị văn hóa được cộng đồng gìn giữ

Năm 2016, UNESCO chính thức ghi danh “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây là sự ghi nhận quốc tế đối với một loại hình tín ngưỡng dân gian có lịch sử lâu đời, phản ánh thế giới quan, nhân sinh quan và đời sống tinh thần phong phú của người Việt.

Tín ngưỡng thờ Mẫu thể hiện sự tôn kính đối với các vị thần linh gắn với tự nhiên, vũ trụ và đời sống con người. Thông qua hệ thống các vị thánh, các nghi lễ và hình thức thực hành, tín ngưỡng gửi gắm khát vọng về cuộc sống bình an, sức khỏe, hạnh phúc, thịnh vượng; đồng thời thể hiện lòng biết ơn đối với những người có công với cộng đồng, đất nước.

Một trong những giá trị đặc sắc của di sản là vai trò của phụ nữ và hình tượng người Mẹ trong đời sống tâm linh. Tín ngưỡng thờ Mẫu phản ánh sự tôn vinh thiên nhiên, sự sinh sôi, nuôi dưỡng và che chở, qua đó thể hiện những quan niệm nhân văn sâu sắc trong văn hóa dân gian Việt Nam.

Không chỉ có ý nghĩa về tín ngưỡng, thực hành thờ Mẫu còn là không gian bảo lưu và phát triển nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống. Hát văn, âm nhạc, múa, trang phục, nghệ thuật tạo hình và diễn xướng đều có mối quan hệ chặt chẽ, tạo nên một loại hình văn hóa tổng hợp giàu tính thẩm mỹ.

Tuy nhiên, giá trị của di sản không chỉ nằm ở những gì được UNESCO ghi danh, mà quan trọng hơn là khả năng tiếp tục tồn tại trong đời sống cộng đồng. Một di sản chỉ thực sự sống khi có người thực hành, có môi trường thực hành, có sự trao truyền và có cộng đồng nhận thức đầy đủ về giá trị của nó.

Từ góc nhìn đó, chương trình giao lưu thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ tại Đền Chợ Củi mang ý nghĩa vượt ra ngoài khuôn khổ một hoạt động văn hóa trong lễ hội. Đây là dịp để các nghệ nhân, thanh đồng, đồng thầy trực tiếp giới thiệu những giá trị cốt lõi của di sản; đồng thời tạo điều kiện để công chúng tiếp cận, tìm hiểu và cảm nhận sâu sắc hơn về loại hình tín ngưỡng đặc sắc này.

Trao truyền để di sản không chỉ được lưu giữ mà còn tiếp tục phát triển

Trong bối cảnh đời sống xã hội ngày càng phát triển, việc bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể đặt ra yêu cầu không chỉ lưu giữ những hình thức thực hành truyền thống mà còn phải duy trì được môi trường văn hóa để di sản tiếp tục hiện diện một cách tự nhiên trong cộng đồng.

Đối với tín ngưỡng thờ Mẫu, vai trò của các nghệ nhân, thanh đồng và những người am hiểu nghi lễ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Họ không chỉ là những người trực tiếp thực hành mà còn là những chủ thể nắm giữ tri thức, kinh nghiệm, kỹ năng và những giá trị văn hóa được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Thông qua các chương trình giao lưu, những người thực hành có cơ hội gặp gỡ, chia sẻ kinh nghiệm, trao đổi về cách thức thực hành nghi lễ, nghệ thuật diễn xướng và những vấn đề đặt ra trong công tác bảo tồn di sản. Đây cũng là môi trường để khuyến khích việc thực hành đúng giá trị truyền thống, góp phần hạn chế những biểu hiện biến tướng, lợi dụng tín ngưỡng để trục lợi.

Đối với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, việc được trực tiếp tiếp cận với các hoạt động thực hành giúp mở rộng hiểu biết về di sản, phân biệt giá trị văn hóa chân chính với những biểu hiện lệch chuẩn, từ đó hình thành thái độ tôn trọng và ý thức trách nhiệm trong bảo tồn di sản.

Tại Nghi Xuân, việc đưa hoạt động giao lưu thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu vào chuỗi sự kiện Lễ hội Đền Chợ Củi năm 2026 còn thể hiện sự chủ động của địa phương trong việc khai thác những giá trị văn hóa sẵn có để làm phong phú đời sống tinh thần của Nhân dân, đồng thời quảng bá hình ảnh văn hóa, con người quê hương.

Giữa không gian linh thiêng của Đền Chợ Củi, những lời hát văn tiếp tục ngân vang, những điệu múa thiêng tiếp tục được thực hành và những giá trị văn hóa tiếp tục được trao truyền. Đó không chỉ là sự tiếp nối của một loại hình tín ngưỡng, mà còn là sự tiếp nối của ký ức cộng đồng, của bản sắc văn hóa dân tộc được gìn giữ qua bao thế hệ.

Bởi suy cho cùng, bảo tồn di sản không phải là giữ nguyên những gì thuộc về quá khứ trong một không gian tĩnh lặng, mà là tạo điều kiện để di sản tiếp tục sống, tiếp tục được cộng đồng thực hành, trân trọng và trao truyền trong nhịp sống hôm nay.