Thị trường carbon Việt Nam: Khi cơ chế giao dịch chưa tạo được sức ép giảm phát thải

Sàn giao dịch carbon trong nước đã chính thức vận hành, đánh dấu bước tiến trong lộ trình xây dựng công cụ định giá phát thải tại Việt Nam. Tuy nhiên, giá mở cửa 136.000 đồng/tấn chưa đủ tạo sức hút đối với doanh nghiệp khi hạn ngạch vẫn được cấp miễn phí, nguồn cung tương đối dồi dào và cơ chế huy động vốn từ tài sản carbon chưa thực sự thông suốt. Bài toán đặt ra không chỉ là đưa sàn vào hoạt động, mà còn phải thiết kế những động lực đủ mạnh để thị trường thực sự vận hành.
thi-truong-carbon-1794807515.jpeg
Thị trường carbon Việt Nam và phép thử chuyển đổi sau giai đoạn thí điểm.

Thí điểm miễn phí: Bước đệm cần thiết nhưng chưa tạo sức ép giảm phát thải

Về bản chất, hệ thống trao đổi hạn ngạch phát thải (ETS) vận hành dựa trên một giới hạn tổng thể về lượng khí nhà kính được phép phát thải. Trong khuôn khổ đó, mỗi hạn ngạch tương ứng với quyền phát thải một tấn CO2 tương đương và có thể được chuyển nhượng giữa các chủ thể tham gia. Doanh nghiệp giảm phát thải tốt có thể bán phần hạn ngạch còn dư, trong khi những cơ sở vượt giới hạn phải mua thêm để hoàn thành nghĩa vụ. Cơ chế này đưa phát thải từ một vấn đề môi trường thuần túy trở thành yếu tố có chi phí cụ thể trong hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Trên thế giới, ETS đã trở thành một trong những công cụ quan trọng để hiện thực hóa mục tiêu của Thỏa thuận Paris. Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, hiện có 113 công cụ định giá carbon trên toàn cầu, trong đó 37 hệ thống ETS đang hoạt động, bao phủ khoảng 28% tổng lượng phát thải khí nhà kính. Những thị trường lớn như EU, Hàn Quốc, California (Mỹ) và Trung Quốc đều lựa chọn giai đoạn thí điểm trước khi triển khai cơ chế giao dịch chính thức.

Đáng chú ý, việc phân bổ miễn phí hạn ngạch trong những năm đầu không phải là đặc thù riêng của Việt Nam. EU từng triển khai giai đoạn thí điểm từ năm 2005-2007 nhằm kiểm nghiệm phương pháp đo đạc, báo cáo, thẩm định (MRV), hình thành cơ chế xác lập giá và giúp doanh nghiệp thích nghi với quy trình giao dịch. Hàn Quốc cũng trải qua giai đoạn chuẩn bị từ năm 2012-2015 thông qua hệ thống quản lý mục tiêu giảm phát thải và sử dụng năng lượng. Trong khi đó, California tiến hành thí điểm từ năm 2008-2013 để xây dựng quy định, thiết lập dữ liệu kiểm kê và hoàn thiện yêu cầu MRV. Trung Quốc bắt đầu thử nghiệm tại một số địa phương từ năm 2013 trước khi đưa ETS cấp quốc gia vào vận hành năm 2021.

Kinh nghiệm này cho thấy, giai đoạn đầu thường được thiết kế theo hướng hạn chế rủi ro cho doanh nghiệp, tạo điều kiện hoàn thiện thể chế và hệ thống dữ liệu. Tuy nhiên, khi chuyển sang giai đoạn chính thức, các thị trường từng bước thu hẹp lượng hạn ngạch miễn phí, mở rộng đấu giá và siết giới hạn phát thải nhằm tăng áp lực chuyển đổi công nghệ.

Việt Nam đang đi theo lộ trình tương tự. Ngày 9/2/2026, Chính phủ phê duyệt tổng hạn ngạch phát thải khí nhà kính thí điểm cho hai năm 2025-2026, với 243,08 triệu tấn CO2 tương đương trong năm 2025 và 268,39 triệu tấn trong năm 2026. Phạm vi phân bổ bao gồm 110 cơ sở, trong đó có 34 nhà máy nhiệt điện, 25 cơ sở sản xuất sắt thép và 51 cơ sở sản xuất xi măng. Tiếp đó, ngày 27/2/2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường ban hành Quyết định số 699/QĐ-BNNMT, triển khai việc phân bổ hạn ngạch cho các cơ sở thuộc diện thí điểm.

Ngày 29/6, sàn giao dịch carbon trong nước chính thức vận hành tại Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX). Những giao dịch chuyển nhượng hạn ngạch đầu tiên được thực hiện ở mức 136.000 đồng/tấn, tương đương khoảng 5 USD. Dẫu vậy, tín hiệu khởi động chưa tạo được sự sôi động như kỳ vọng. Thị trường nhanh chóng rơi vào trạng thái trầm lắng, đặt ra câu hỏi về khả năng chuyển hóa khuôn khổ pháp lý thành hoạt động mua bán thực chất.

Theo Quyết định 263/QĐ-TTg, tổng ngân sách hạn ngạch thí điểm trong hai năm đạt khoảng 511 triệu tấn CO2 tương đương. Mặc dù 110 cơ sở thuộc diện phân bổ chiếm tới 48,4% tổng lượng phát thải khí nhà kính toàn quốc, cách thiết kế hạn ngạch hiện nay chưa tạo ra sự khan hiếm đủ lớn để thúc đẩy nhu cầu giao dịch.

Báo cáo của Ủy ban Kinh tế và Xã hội châu Á - Thái Bình Dương (ESCAP), Viện Tăng trưởng xanh Toàn cầu (GGGI) và Viện Kinh tế Năng lượng và Phân tích Tài chính (IEEFA) cho biết, theo Nghị định 119/2025/NĐ-CP, hạn ngạch trong giai đoạn thí điểm được cấp miễn phí hoàn toàn trên cơ sở lượng phát thải lịch sử giai đoạn 2022-2024. Khi lượng quyền phát thải được phân bổ tương đối sát với mức phát thải thực tế, doanh nghiệp chưa có nhiều lý do để tìm kiếm nguồn hạn ngạch bổ sung.

Ngoài cách phân bổ ban đầu, những cơ chế linh hoạt cũng góp phần làm giảm áp lực mua bán. Doanh nghiệp được vay trước tối đa 15% hạn ngạch của kỳ tiếp theo, chuyển phần hạn ngạch chưa sử dụng sang kỳ sau và sử dụng tín chỉ carbon để bù trừ tối đa 30% nghĩa vụ phát thải. Mức trần bù trừ này cao hơn đáng kể so với tỷ lệ 5% của Hàn Quốc. Những cơ chế hỗ trợ vốn được thiết kế để doanh nghiệp có thời gian thích nghi, nhưng đồng thời cũng khiến nhu cầu giao dịch trên sàn chưa hình thành rõ nét.

Ở góc độ chi phí, mức giá carbon hiện tại cũng chưa đủ sức làm thay đổi quyết định đầu tư. Trong nửa đầu năm 2026, nhiệt điện than vẫn đóng góp 54,5% tổng sản lượng điện cả nước. Với cường độ phát thải của than antraxit khoảng 0,9-1,1 tấn CO2/MWh, chi phí carbon tương ứng chỉ vào khoảng 120.000-150.000 đồng/MWh. So với chi phí nhiên liệu, đầu tư nhà máy và các điều khoản trong hợp đồng mua bán điện, khoản chi này chưa tạo ra sức ép đáng kể để doanh nghiệp thay đổi phương thức sản xuất.

Từ tài sản carbon đến sức ép CBAM: Phép thử thực sự bắt đầu từ năm 2027

Không chỉ vướng ở cung - cầu hạn ngạch, thị trường carbon còn đối diện một vấn đề căn bản hơn: địa vị pháp lý của loại tài sản này. Nghị định 29/2026/NĐ-CP đã mở đường cho hoạt động lưu ký và giao dịch hạn ngạch, tín chỉ carbon, song quyền sở hữu cũng như các quyền, nghĩa vụ liên quan vẫn chưa được xác lập đầy đủ trong hệ thống pháp luật dân sự và thương mại.

Theo đó, hệ thống đăng ký quốc gia do Bộ Nông nghiệp và Môi trường quản lý theo Thông tư 11/2026/TT-BNNMT hiện chưa có đầy đủ cơ sở để đảm nhiệm vai trò xác nhận quyền tài sản tương tự một hệ thống đăng ký sở hữu có tính pháp lý chặt chẽ. Việc quản lý tài sản carbon còn liên quan đến nhiều cơ quan, từ lĩnh vực môi trường đến quản lý thị trường tài chính, khiến cơ chế phối hợp và xác lập quyền chưa thực sự rõ ràng.

Hệ quả trực tiếp là các ngân hàng thương mại chưa có đủ cơ sở pháp lý để tiếp nhận hạn ngạch phát thải hoặc tín chỉ carbon làm tài sản bảo đảm cho khoản vay. Trong khi đó, nguồn thu từ việc chuyển nhượng carbon mới chủ yếu được nhìn nhận như một dòng tiền phát sinh trong hoạt động kinh doanh, chưa thể trở thành đòn bẩy tài chính để doanh nghiệp huy động vốn cho các dự án chuyển đổi công nghệ quy mô lớn.

Khoảng cách này càng đáng chú ý khi Việt Nam đã có những bước đi trong xây dựng khuôn khổ tài chính xanh. Quyết định 21/2025/QĐ-TTg ban hành danh mục phân loại xanh với 45 loại hình dự án đủ điều kiện tiếp cận nguồn vốn ưu đãi. Tuy nhiên, thị trường trái phiếu xanh vẫn còn khiêm tốn, trong khi kết quả thực hiện nghĩa vụ giảm phát thải chưa được kết nối chặt chẽ với điều kiện cấp tín dụng. Doanh nghiệp vì thế vẫn phải tự cân đối nguồn lực đầu tư, thay vì khai thác được giá trị tài chính từ chính tài sản carbon mình sở hữu.

doanh-nghiep-chua-the-khai-thac-hieu-qua-gia-tri-tai-chinh-tu-tai-san-carbon-1794808010.jpg
Doanh nghiệp chưa thể khai thác hiệu quả giá trị tài chính từ tài sản carbon.

Áp lực thay đổi sẽ ngày càng rõ khi các tiêu chuẩn thương mại quốc tế được siết chặt. Từ năm 2026, Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu (EU) bước vào giai đoạn chính thức, gắn nghĩa vụ tài chính với lượng phát thải trong các sản phẩm thuộc phạm vi điều chỉnh như sắt thép, nhôm, xi măng và phân bón. Trong giai đoạn chuyển tiếp từ ngày 1/10/2023 đến hết năm 2025, nhà nhập khẩu đã phải thực hiện nghĩa vụ báo cáo lượng phát thải của hàng hóa. Khi cơ chế chính thức vận hành, chi phí carbon sẽ trở thành yếu tố trực tiếp ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh của hàng xuất khẩu.

Điều này đồng nghĩa doanh nghiệp Việt Nam không thể chỉ dựa vào hạn ngạch được phân bổ miễn phí trong nước để đáp ứng các yêu cầu carbon tại thị trường EU. Việc kiểm kê chính xác, minh bạch lượng phát thải và chứng minh kết quả giảm phát thải sẽ có ý nghĩa ngày càng lớn. Không chỉ EU, nhiều nền kinh tế cũng đang nghiên cứu các biện pháp định giá carbon tương tự, khiến yêu cầu chuyển đổi không còn là lựa chọn mang tính dài hạn.

Theo báo cáo của ESCAP, GGGI và IEEFA: "Chỉ trong vòng 4 năm, Việt Nam đã xây dựng được hệ thống hạn ngạch, hệ thống đăng ký quốc gia, khuôn khổ đo lường và sàn giao dịch đi vào hoạt động". Đây là tiến độ đáng ghi nhận, song việc hoàn thiện hạ tầng thị trường mới chỉ là điều kiện ban đầu. Thách thức tiếp theo nằm ở khả năng thiết kế lại cơ chế phân bổ để tạo động lực giảm phát thải thực chất.

Theo lộ trình, trước ngày 30/6/2027, các bộ, ngành phải gửi đề xuất về danh sách cơ sở và phương án phân bổ hạn ngạch cho giai đoạn tiếp theo. Đây sẽ là thời điểm quan trọng để chuyển dần từ phương thức phân bổ dựa trên lượng phát thải lịch sử sang định mức phát thải theo sản phẩm. Khi tiêu chuẩn được thiết kế chặt chẽ hơn, những cơ sở sử dụng công nghệ lạc hậu, có cường độ phát thải cao trên mỗi tấn thép hoặc xi măng sẽ phải đối diện nguy cơ thiếu hụt hạn ngạch, từ đó buộc phải đầu tư cải tiến hoặc tham gia mua bán trên thị trường.

Một yêu cầu khác không thể trì hoãn là nâng cao chất lượng dữ liệu MRV. Khảo sát của Cục Biến đổi khí hậu đối với 91 cơ sở phát thải cho thấy mới có 12 đơn vị sở hữu hệ thống MRV vận hành ổn định. Từ năm 2027, hoạt động thẩm tra khí nhà kính bởi bên thứ ba sẽ trở thành yêu cầu bắt buộc, đòi hỏi doanh nghiệp chuẩn hóa quy trình kiểm kê, đo đạc và báo cáo.

Nhìn từ kinh nghiệm quốc tế, việc cấp miễn phí trong giai đoạn đầu là cần thiết để giảm thiểu cú sốc chi phí và tạo điều kiện cho doanh nghiệp thích nghi. Tuy nhiên, cơ chế này không thể kéo dài nếu mục tiêu của thị trường là thúc đẩy chuyển đổi công nghệ và giảm phát thải. Giai đoạn 2027-2028 vì vậy sẽ là phép thử đối với khả năng vận hành thực chất của ETS tại Việt Nam, trước khi tiến tới đấu giá hạn ngạch vào năm 2029.

Để sàn carbon không dừng lại ở một thiết chế giao dịch mang tính hình thức, ba vấn đề cần được giải quyết đồng thời: siết chặt phương pháp phân bổ hạn ngạch, hoàn thiện hệ thống dữ liệu phát thải và xác lập rõ quyền sở hữu đối với tài sản carbon. Khi hạn ngạch thực sự có giá trị kinh tế, có thể được sử dụng trong các giao dịch tài chính và gắn với nghĩa vụ tuân thủ ngày càng nghiêm ngặt, doanh nghiệp mới có động lực chủ động tham gia thị trường. Khi đó, giá carbon mới có thể trở thành tín hiệu thúc đẩy đầu tư xanh, thay vì chỉ là con số xuất hiện trong những giao dịch đầu tiên.

Đăng ký đặt báo