Hội nghị lần thứ 31 các Bên tham gia Công ước khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu (COP31) khai mạc ngày 9/11 tại thành phố Antalya, Thổ Nhĩ Kỳ. Trong tuần làm việc đầu tiên (9-14/11), các bên tập trung thảo luận nhiều nội dung trọng tâm liên quan đến tài chính khí hậu, giảm phát thải khí nhà kính, chuyển dịch năng lượng, thích ứng với biến đổi khí hậu và triển khai Thỏa thuận Paris.

Dù các cuộc đối thoại tiếp tục ghi nhận những nỗ lực thúc đẩy hợp tác đa phương, nhiều nội dung quan trọng vẫn chưa đạt được đồng thuận. Khác biệt về trách nhiệm đóng góp tài chính, mức độ cam kết giảm phát thải cũng như phương thức triển khai giữa các nhóm quốc gia phát triển và đang phát triển tiếp tục là những rào cản lớn. Đây cũng là những vấn đề cần được ưu tiên tháo gỡ khi hội nghị bước vào tuần đàm phán thứ hai.
Bất đồng về tài chính và lộ trình chuyển dịch xanh
Tài chính khí hậu tiếp tục là một trong những tâm điểm tranh luận tại COP31. Các quốc gia đang phát triển yêu cầu những cam kết cụ thể, minh bạch và có tính dự báo cao hơn về nguồn lực hỗ trợ, đặc biệt là việc tăng cường tài chính thích ứng, bổ sung nguồn vốn cho các quỹ khí hậu và cải thiện khả năng tiếp cận tài chính. Trong khi đó, các nước phát triển vẫn chưa đưa ra được những cam kết mới đủ rõ ràng để đáp ứng kỳ vọng của các quốc gia chịu tác động nặng nề từ biến đổi khí hậu.
Bất đồng này không chỉ liên quan đến quy mô nguồn vốn mà còn đặt ra câu hỏi về trách nhiệm đóng góp, cơ chế phân bổ và khả năng bảo đảm dòng tài chính đến đúng những khu vực, cộng đồng cần hỗ trợ. Vì vậy, việc tìm kiếm tiếng nói chung về tài chính được xem là một trong những phép thử quan trọng đối với vai trò lãnh đạo và khả năng điều phối của các bên tại COP31.
Cùng với tài chính khí hậu, thị trường carbon theo Điều 6 Thỏa thuận Paris cũng là nội dung chưa đạt được sự thống nhất cần thiết. Các cuộc đàm phán tập trung vào chất lượng tín chỉ carbon, tính minh bạch, phương pháp đánh giá và nguồn lực vận hành các cơ chế hợp tác. Những khác biệt này cho thấy thách thức trong việc xây dựng một thị trường carbon có độ tin cậy cao, bảo đảm tính toàn vẹn môi trường và tạo ra kết quả giảm phát thải thực chất, thay vì chỉ dừng lại ở hoạt động trao đổi tín chỉ.
Ở lĩnh vực thích ứng, nông nghiệp và an ninh lương thực tiếp tục là những vấn đề nhận được nhiều sự quan tâm nhưng chưa tạo được bước đột phá sau nhiều năm đàm phán. Biến đổi khí hậu đang tác động trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp thông qua hạn hán, lũ lụt, xâm nhập mặn, suy thoái đất và sự thay đổi của các hệ sinh thái. Những tác động này không chỉ đe dọa năng suất cây trồng, vật nuôi mà còn ảnh hưởng đến sinh kế nông dân, chuỗi cung ứng thực phẩm và khả năng bảo đảm an ninh lương thực.

Do đó, các quốc gia đang phát triển tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu tăng cường hỗ trợ cho những cộng đồng dễ bị tổn thương, nhất là khu vực nông thôn, vùng ven biển và những địa bàn phụ thuộc lớn vào sản xuất nông nghiệp. Các giải pháp thích ứng cần được triển khai đồng bộ, từ quản lý tài nguyên nước, bảo vệ đất, phát triển giống cây trồng có khả năng chống chịu đến chuyển đổi phương thức sản xuất theo hướng bền vững, thích ứng với điều kiện khí hậu mới.
Một vấn đề lớn khác là chuyển dịch năng lượng gắn với mục tiêu giới hạn mức tăng nhiệt độ toàn cầu ở 1,5°C. Điện khí hóa được nhiều quốc gia nhìn nhận là một trong những hướng đi nhằm đáp ứng nhu cầu năng lượng và giảm phát thải. Tuy nhiên, các nước đang phát triển nhấn mạnh rằng quá trình này cần đặt trong lộ trình chuyển dịch khỏi nhiên liệu hóa thạch phù hợp với Thỏa thuận Paris, đồng thời tính đến điều kiện kinh tế, trình độ công nghệ và năng lực thực hiện của từng quốc gia.
Trên thực tế, chuyển dịch năng lượng không đơn thuần là thay đổi nguồn cung mà còn đòi hỏi đầu tư hạ tầng, đổi mới công nghệ, phát triển hệ thống lưu trữ và nâng cao năng lực quản trị. Nếu thiếu cơ chế hỗ trợ tài chính và chuyển giao công nghệ phù hợp, khoảng cách về năng lực chuyển dịch giữa các quốc gia có nguy cơ tiếp tục gia tăng.
Bên cạnh các nội dung đàm phán chính thức, hợp tác khí hậu cũng đang được mở rộng thông qua những sáng kiến về bảo vệ rừng, đại dương, phát triển công nghệ và huy động tài chính. Các vấn đề bình đẳng giới, quyền tiếp cận nguồn lực của cộng đồng địa phương và tính minh bạch trong thực hiện cam kết ngày càng được nhìn nhận là những yếu tố quan trọng, góp phần bảo đảm các chính sách khí hậu mang lại lợi ích công bằng và bền vững.
Thúc đẩy cam kết thành hành động thực chất
Bước sang tuần đàm phán thứ hai, COP31 được dự báo sẽ bước vào giai đoạn then chốt với các cuộc thảo luận cấp bộ trưởng nhằm thu hẹp những bất đồng còn tồn tại. Trọng tâm của giai đoạn này là xây dựng các quyết định cuối cùng, bảo đảm kết quả hội nghị phản ánh được những ưu tiên chung và tạo định hướng thực hiện các cam kết khí hậu trong thời gian tới.
Trước hết, các bên cần tìm được tiếng nói chung về tài chính khí hậu, đặc biệt là nguồn lực dành cho thích ứng, trách nhiệm đóng góp của các nước phát triển và khả năng tiếp cận tài chính của các quốc gia đang phát triển. Đây không chỉ là điều kiện để thúc đẩy các chương trình ứng phó biến đổi khí hậu mà còn có ý nghĩa duy trì niềm tin giữa các bên trong tiến trình hợp tác đa phương, tạo nền tảng cho các kỳ COP tiếp theo, trong đó có COP32 dự kiến tổ chức tại Ethiopia năm 2027.
Đối với giảm phát thải và chuyển dịch năng lượng, yêu cầu đặt ra là thu hẹp khoảng cách giữa mục tiêu khí hậu toàn cầu với lộ trình thực hiện của từng quốc gia. Các cam kết cần hướng tới mục tiêu giới hạn mức tăng nhiệt độ ở 1,5°C, đồng thời bảo đảm tính khả thi thông qua những chính sách cụ thể về năng lượng, công nghệ và nguồn lực đầu tư. Những nội dung liên quan đến thực hiện Điều 6 Thỏa thuận Paris, chất lượng tín chỉ carbon và cơ chế hợp tác giữa các quốc gia cũng cần tiếp tục được xử lý nhằm bảo đảm hiệu quả thực chất của các công cụ giảm phát thải.

Đáng chú ý, thích ứng với biến đổi khí hậu và bảo đảm an ninh lương thực cần được cụ thể hóa bằng những kết quả rõ ràng hơn. Các cuộc đàm phán cần thúc đẩy cơ chế hỗ trợ thiết thực đối với nông nghiệp, tài nguyên nước, đại dương và những lĩnh vực chịu tác động trực tiếp của biến đổi khí hậu. Đối với các quốc gia có tỷ trọng nông nghiệp lớn, việc tăng cường năng lực thích ứng cho người sản xuất, bảo vệ hệ sinh thái và xây dựng chuỗi cung ứng lương thực bền vững có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
Tuần đàm phán thứ hai cũng được kỳ vọng sẽ tạo sự kết nối giữa các quyết định chính trị tại hội nghị với những sáng kiến hành động khí hậu đang được triển khai trên thực tế. Thách thức đối với Thổ Nhĩ Kỳ và Australia trong vai trò đồng Chủ tịch COP31 là dung hòa những ưu tiên khác nhau, thúc đẩy các bên đi đến thỏa hiệp nhưng không làm suy giảm mức độ tham vọng của các mục tiêu ứng phó biến đổi khí hậu toàn cầu.
Thành công của COP31 vì vậy không chỉ được đánh giá qua số lượng cam kết hay những tuyên bố chính trị được thông qua, mà quan trọng hơn là khả năng chuyển hóa các cam kết thành nguồn lực tài chính, chính sách và cơ chế thực hiện cụ thể. Trong bối cảnh tác động của biến đổi khí hậu ngày càng hiện hữu, thế giới cần những quyết định đủ mạnh để thúc đẩy hành động, bảo vệ các hệ sinh thái và bảo đảm sinh kế cho hàng triệu người dân./.