Từ những mô hình tái chế tuần hoàn, sử dụng năng lượng tái tạo đến các định hướng phát triển giao thông xanh, công nghiệp xanh và quản trị đô thị thông minh, Thành phố Hồ Chí Minh đang từng bước biến mục tiêu chuyển đổi xanh thành hành động. Tuy nhiên, hành trình này vẫn đối mặt nhiều thách thức, nhất là về nguồn vốn, công nghệ, nhân lực và cơ chế chính sách, đòi hỏi sự đồng hành quyết liệt của chính quyền và cộng đồng doanh nghiệp.
Ghi nhận từ Ngày hội Việt Nam Xanh 2026, diễn ra ngày 7-8/11 tại Công viên Phan Đình Phùng, năm thứ 3 liên tiếp, với sự tham gia của hơn 40 đơn vị, trong đó có nhiều doanh nghiệp lớn như Signify, Agris, Saigon Co.op, ACB, TH và Duy Tân Recycling.
Nghị quyết Đại hội Đảng bộ Thành phố Hồ Chí Minh, nhiệm kỳ 2025-2030 xác định chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo là ba trụ cột chiến lược. Thành phố đang triển khai Đề án chuyển đổi xanh giai đoạn 2025-2030 với 10 trụ cột, 76 chỉ tiêu cụ thể và tổng nhu cầu nguồn lực huy động khoảng 900.000 tỷ đồng. Quy mô nguồn lực này cho thấy chuyển đổi xanh là chương trình phát triển dài hạn, cần sự tham gia của cả khu vực công và tư nhân, chứ không chỉ là một phong trào ngắn hạn.
Doanh nghiệp đi trước: Tái chế chai nhựa, chăn nuôi tuần hoàn, bao bì xanh
Trong bối cảnh các tiêu chuẩn môi trường ngày càng khắt khe, nhiều doanh nghiệp thành phố đã chủ động chuyển đổi mô hình sản xuất, đầu tư công nghệ sạch và sử dụng hiệu quả tài nguyên. Duy Tân Recycling là một trong các mô hình tiêu biểu. Doanh nghiệp này đầu tư công nghệ tái chế biến chai nhựa qua sử dụng thành nguyên liệu để sản xuất chai mới.
Cùng với đó, việc chuyển đổi sang hệ thống điện năng lượng mặt trời mái nhà giúp doanh nghiệp giảm phát thải hàng nghìn tấn CO₂ mỗi năm. Mô hình này cho thấy khả năng kết hợp giữa kinh tế tuần hoàn và năng lượng tái tạo, qua đó giảm lượng chất thải, tiết kiệm tài nguyên và hạn chế phát thải trong quá trình sản xuất.
Ở lĩnh vực nông nghiệp công nghệ cao, chuyển đổi xanh là hành trình đòi hỏi sự đầu tư bền bỉ. Tổng Giám đốc Công ty MEBI FARM Lâm Thúy Ái cho biết, doanh nghiệp mất tới 10 năm để xây dựng mô hình chăn nuôi xanh, sạch và tuần hoàn, đặt cách xa khu dân cư. Quá trình vận hành, hệ thống cây xanh được sử dụng như hàng rào sinh học không khí, mái nhà lắp đặt điện mặt trời, quy trình sản xuất được tự động hóa nhằm tiết kiệm năng lượng.
Thực tế cho thấy, chuyển đổi xanh đang được doanh nghiệp triển khai trên nhiều lĩnh vực và quy mô, mỗi đơn vị lựa chọn một giải pháp phù hợp, từ thay đổi quy trình sản xuất, sử dụng năng lượng sạch đến kiểm soát nguyên liệu và chất thải, nhưng đều cần những tầm nhìn dài hạn, nguồn lực đầu tư và sự liên kết trong chuỗi giá trị.
Ông Phạm Phú Ngọc Trai, Chủ tịch Liên minh Tái chế bao bì Việt Nam (PRO Việt Nam) cho biết, PRO Việt Nam được thành lập từ năm 2019, hiện có 32 doanh nghiệp thành viên hoạt động trong các lĩnh vực hàng tiêu dùng nhanh, sản xuất bao bì, bán lẻ, nhập khẩu và tái chế. Không chỉ kết nối chuỗi giá trị bao bì, liên minh còn thúc đẩy hợp tác với các viện, trường và cơ quan quản lý để ứng dụng công nghệ, hoàn thiện cơ chế chính sách. Với ngành gỗ và thủ công mỹ nghệ, yêu cầu chuyển đổi xanh còn gắn với khả năng chứng minh tính bền vững của sản phẩm trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Ông Nguyễn Chánh Phương, Phó Chủ tịch Hội Mỹ nghệ và Chế biến gỗ Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, ngành gỗ đã tiên phong lồng ghép các tiêu chí phát triển bền vững từ năm 2018. Tuy nhiên, phần lớn nguyên liệu gỗ được trồng theo quy mô lớn nhưng chưa tham gia sâu vào quản trị chuỗi cung ứng. Ngành không thể phát triển riêng lẻ mà cần liên kết chặt chẽ từ trồng rừng, khai thác, sản xuất đến phân phối.
Theo ông Nguyễn Chánh Phương, trong ngắn hạn, ngành gỗ còn đối diện những thách thức liên quan chính sách thuế và quy định nhập khẩu. Khi các vấn đề này dần ổn định, phát triển bền vững sẽ trở thành yêu cầu bắt buộc đối với doanh nghiệp muốn duy trì vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Bài toán 13 triệu tấn CO₂ và Đề án 900.000 tỷ đồng
Thành phố Hồ Chí Minh sau hợp nhất có hơn 14 triệu người, khoảng 11,4 triệu xe máy và 1,3 triệu ô-tô, áp lực môi trường ngày càng lớn. Hoạt động giao thông đang phát thải ra môi trường khoảng 13 triệu tấn CO₂ mỗi năm. Bài toán này cần một chiến lược chuyển đổi đồng bộ trên nhiều lĩnh vực thay vì giải quyết đơn lẻ từng lĩnh vực. Cùng với giao thông, thành phố hiện phát sinh khoảng 14.000 tấn rác mỗi ngày, trung bình 1 kg rác mỗi người mỗi ngày, cho thấy quy mô thách thức môi trường của một siêu đô thị sau hợp nhất.
Ông Bùi Minh Thạnh, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh nhấn mạnh, thành phố đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số những năm tới, nhưng mục tiêu này phải gắn với bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng sống của người dân. Tăng trưởng nhanh không thể đánh đổi bằng môi trường sống.
Tại Ngày hội Việt Nam Xanh 2026, ông Bùi Minh Thạnh khẳng định thành phố đã xác định chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo là ba động lực chiến lược của giai đoạn phát triển mới, trong đó chuyển đổi xanh không chỉ là yêu cầu bảo vệ môi trường mà còn phải trở thành động lực đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao năng suất, sức cạnh tranh và chất lượng sống của người dân.
Đề án chuyển đổi xanh được Viện Nghiên cứu phát triển Thành phố Hồ Chí Minh xây dựng từ tháng 5/2025, định hướng phát triển dựa trên 10 trụ cột chính, bao gồm 6 ngành và lĩnh vực là năng lượng, giao thông và logistics, hạ tầng đô thị, công nghiệp, thương mại, dịch vụ và du lịch, nông nghiệp và kinh tế biển, cùng 4 trụ cột ngang mang tính bao trùm như lối sống xanh, tiêu dùng xanh, tài chính xanh và nguồn nhân lực, bên cạnh chuyển đổi số.
Theo Viện Nghiên cứu phát triển Thành phố Hồ Chí Minh, con số khoảng 34 tỷ USD, tương đương gần 900.000 tỷ đồng, là mức khái toán tổng thể cho giai đoạn 2026-2035, bình quân mỗi năm nhu cầu vốn khoảng 90.000 tỷ đồng, tương đương khoảng 3% GRDP của thành phố.
Trong cơ cấu huy động, ngân sách nhà nước chỉ đóng vai trò vốn mồi khoảng 20%, 80% nguồn lực còn lại, hơn 700.000 tỷ đồng, sẽ được khơi thông từ nguồn lực xã hội hóa và các định chế tài chính quốc tế thông qua các cơ chế đặc thù. Mục tiêu xuyên suốt của Đề án là chuyển đổi mô hình tăng trưởng của thành phố từ tăng trưởng theo chiều rộng, dựa nhiều vào khai thác tài nguyên và lao động giá rẻ, sang mô hình tăng trưởng xanh, dựa trên đổi mới sáng tạo, công nghệ, sử dụng tài nguyên hiệu quả và phát triển bền vững. Đến năm 2030, kinh tế xanh, bao gồm năng lượng tái tạo, công nghiệp sạch, dịch vụ môi trường và kinh tế tuần hoàn, phấn đấu đóng góp tối thiểu 20% GRDP của thành phố và tăng lên khoảng 40% vào năm 2050.
Thành phố tập trung thúc đẩy phát triển năng lượng tái tạo, sử dụng năng lượng tiết kiệm, phát triển hydro xanh, công nghiệp tuần hoàn và hướng đến mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. Trong lĩnh vực giao thông, mục tiêu đến năm 2030 là 100% phương tiện giao thông công cộng sử dụng năng lượng sạch; giai đoạn 2026-2030 chuyển đổi toàn bộ xe buýt nội thành sang sử dụng năng lượng sạch.
Bên cạnh đó, thành phố triển khai Kế hoạch hành động kiểm soát ô nhiễm và quản lý chất lượng không khí giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2045. Việc kiểm soát nguồn phát thải từ giao thông, công nghiệp và xây dựng cần được thực hiện song song với tăng cường vệ sinh môi trường đô thị, xử lý bụi trên các tuyến đường và phát triển hệ thống cây xanh.
Ở góc độ quy hoạch và phát triển vùng, Thạc sĩ Hồ Nguyễn Thái Bão, Viện Nghiên cứu phát triển Thành phố Hồ Chí Minh nhận định, việc tái cấu trúc địa giới hành chính giúp thành phố có thêm lợi thế về quỹ đất, hạ tầng liên vùng và hệ sinh thái biển. Đây là điều kiện để phát triển các khu công nghiệp trung hòa carbon, logistics xanh, tài chính xanh, năng lượng tái tạo và vận tải thủy xanh. Thành phố cũng được đề xuất sớm quy định các vùng phát thải thấp tại Cần Giờ, Côn Đảo và triển khai theo lộ trình phù hợp tại khu vực trung tâm.
Điểm nghẽn: 70% doanh nghiệp nhỏ và vừa thiếu vốn, công nghệ, nhân lực
Mặc dù có những khởi động đầy tích cực, chuyển đổi xanh thực tế còn nhiều rào cản. Theo thống kê, khoảng 70% doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Thành phố Hồ Chí Minh gặp khó khăn khi triển khai các giải pháp xanh do thiếu vốn, công nghệ và nhân lực.
Đây là thách thức đáng kể khi các doanh nghiệp khó tự cân đối nguồn lực để đầu tư đổi mới dây chuyền, thiết bị, hệ thống quản lý và đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường mới. Rào cản này không chỉ nằm ở từng doanh nghiệp mà còn phản ánh khoảng cách giữa yêu cầu chuyển đổi của thị trường toàn cầu và năng lực thực tế của khu vực doanh nghiệp vừa và nhỏ, vốn chiếm số đông trong nền kinh tế thành phố.
Một yêu cầu quan trọng khác là hoàn thiện cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp. Các chuyên gia đề xuất cần đồng bộ chính sách về phân loại dự án xanh, phát triển thị trường tín chỉ carbon, hoàn thiện khung pháp lý về báo cáo phát triển bền vững, thị trường trái phiếu xanh và chính sách thuế xanh. Đây là những công cụ có thể tạo động lực tài chính, giúp doanh nghiệp giảm chi phí đầu tư ban đầu và có thêm điều kiện tiếp cận nguồn vốn phục vụ chuyển đổi.
Với những dư địa đang có, nếu tháo gỡ được những điểm nghẽn về thể chế, tài chính và công nghệ, đồng thời phát huy hiệu quả nguồn lực xã hội, chuyển đổi xanh sẽ không chỉ góp phần giải quyết bài toán môi trường mà còn mở ra cơ hội nâng cao năng suất, sức cạnh tranh và chất lượng tăng trưởng, đúng như kỳ vọng mà Nghị quyết Đại hội Đảng bộ thành phố nhiệm kỳ 2025-2030 đã đặt ra.
