Phát huy nguồn lực văn hóa cộng đồng trong phát triển bền vững

Trong tiến trình sắp xếp đơn vị hành chính, bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa cộng đồng trở thành yêu cầu quan trọng, gắn với bài toán tổ chức không gian phát triển và khai thác hiệu quả nguồn lực văn hóa tại địa phương. Từ góc nhìn này, Hiệp hội Phát triển Văn hóa Cộng đồng Việt Nam (VCCDA) tổ chức tọa đàm khoa học “Bản sắc Văn hóa Cộng đồng trong tiến trình sắp xếp đơn vị hành chính”, góp phần làm rõ vai trò của văn hóa trong duy trì sự gắn kết cộng đồng và thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội bền vững.

Từ thực tiễn địa phương, thay đổi địa giới hành chính không chỉ đặt ra yêu cầu điều chỉnh phương thức quản lý mà còn đòi hỏi cách tiếp cận phù hợp hơn trong gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa đã hình thành qua nhiều thế hệ.

TS. Hồ Minh Sơn, Phó Chủ tịch Hiệp hội Phát triển Văn hóa Cộng đồng Việt Nam, cho rằng văn hóa không nên chỉ được nhìn nhận như những di sản cần lưu giữ nguyên trạng, mà phải là dòng chảy sống động, được thực hành, trao truyền và tái tạo trong đời sống đương đại.

Theo ông, sự kết nối giữa các nhà hoạt động văn hóa, nghệ nhân làng nghề, nghệ sĩ và người làm du lịch sẽ tạo thêm cơ hội giao lưu, chia sẻ kinh nghiệm, quảng bá hình ảnh đất nước, con người Việt Nam. Đây cũng là cách để các giá trị truyền thống tiếp tục được phát huy, đồng thời mở ra hướng phát triển những sản phẩm, dịch vụ dựa trên lợi thế văn hóa bản địa.

Đề cập thực tiễn tại phường Cầu Giấy, TP. Hà Nội, TS. Văn Đình Ưng, Phó Chủ tịch Hiệp hội Phát triển Văn hóa Cộng đồng Việt Nam, cho biết sau sắp xếp đơn vị hành chính, địa bàn quản lý được mở rộng, tạo thêm dư địa phát triển nhưng cũng gia tăng áp lực đối với đội ngũ cán bộ và công tác tổ chức hoạt động văn hóa tại cơ sở.

Theo TS. Văn Đình Ưng, xây dựng và duy trì các không gian văn hóa là một trong những giải pháp cần được chú trọng. Những hoạt động như văn nghệ quần chúng, dân vũ, thơ ca, âm nhạc và sinh hoạt câu lạc bộ không chỉ tạo sân chơi cho người dân mà còn góp phần duy trì sự gắn kết giữa các nhóm dân cư, nhất là tại những địa bàn có sự giao thoa về văn hóa và lối sống.

Cùng với đó, các hoạt động văn hóa – thể thao thường niên, phong trào xây dựng gia đình văn hóa, tổ dân phố kiểu mẫu và nếp sống văn minh góp phần hình thành môi trường sinh hoạt cộng đồng lành mạnh. Khi người dân trực tiếp tham gia tổ chức và duy trì các hoạt động, văn hóa sẽ có điều kiện hiện diện tự nhiên trong đời sống, thay vì chỉ được nhắc đến qua những chương trình mang tính phong trào.

Bên cạnh yêu cầu bảo tồn, văn hóa còn được nhìn nhận như một nguồn lực có khả năng đóng góp trực tiếp vào phát triển kinh tế địa phương. Tuy nhiên, để khai thác hiệu quả nguồn lực này, cơ chế quản lý, đầu tư và tổ chức thực hiện cần theo kịp những thay đổi sau sắp xếp đơn vị hành chính.

TS. Trần Anh Tuấn - Phó trưởng ban Ban phong trào (khóa 7,8,9), UBTWMTTQ Việt Nam cho rằng, cần tạo cơ hội để người dân các địa bàn gặp gỡ, giao lưu và hiểu biết lẫn nhau. Phát huy vai trò của người cao tuổi, nghệ nhân, người có uy tín và các tổ chức đoàn thể. Xây dựng tinh thần tương trợ, trách nhiệm công dân và sự đồng thuận trong cộng đồng dân cư. Tăng cường ứng dụng công nghệ số trong lưu trữ, giới thiệu và quảng bá di sản. Kết nối các câu lạc bộ văn nghệ, thể thao, khuyến học và các mô hình tự quản, Tạo điều kiện chia sẻ cơ sở vật chất, kinh nghiệm và nguồn lực tổ chức các hoạt động văn hóa.

Ngoài ra, phân tích tác động của mô hình chính quyền địa phương hai cấp được triển khai từ ngày 1/7/2025, TS. Bùi Đặng Dũng, Đại biểu Quốc hội khóa XII, XIII và XIV, cho rằng mô hình này tạo cơ hội tăng tính chủ động, giảm các khâu trung gian, thuận lợi hơn cho triển khai các dự án văn hóa, sáng tạo và du lịch di sản.

Dù vậy, cấp xã, phường cũng phải đảm nhận khối lượng công việc lớn hơn trong quản lý di tích, tổ chức lễ hội và phát triển du lịch cộng đồng, trong khi nguồn nhân lực, tài chính và năng lực tổ chức thực hiện còn hạn chế. Những vấn đề về thẩm quyền quyết định, cơ chế huy động đầu tư và hợp tác công – tư trong khai thác di sản cũng cần tiếp tục được tháo gỡ.

Theo đó, nguồn lực văn hóa không chỉ nằm ở hệ thống di tích và di sản vật thể, phi vật thể, mà còn hiện diện trong làng nghề truyền thống, không gian sáng tạo, nghệ thuật biểu diễn, ẩm thực và thương hiệu địa danh. Nếu được tổ chức khai thác phù hợp, những giá trị này có thể trở thành nền tảng hình thành sản phẩm du lịch đặc trưng, mở rộng cơ hội kinh doanh và tạo thêm sinh kế cho người dân.

Hà Nội có lợi thế về hệ thống di tích, di sản và làng nghề phong phú. Trong khi đó, TP.HCM sở hữu những giá trị đặc sắc về kiến trúc đô thị, không gian sông nước, di sản công nghiệp, nghệ thuật và công nghiệp nội dung số. Đây là những nguồn lực có thể được khai thác để phát triển du lịch, thu hút đầu tư, tạo việc làm và nâng cao sức cạnh tranh của địa phương.

Để phát huy tiềm năng này, TS. Bùi Đặng Dũng đề xuất hoàn thiện thể chế, phân định rõ trách nhiệm và thẩm quyền giữa các cấp; xây dựng quy hoạch tích hợp gắn với chuỗi giá trị văn hóa; đa dạng hóa nguồn vốn đầu tư, đồng thời nâng cao năng lực quản lý và đào tạo nhân lực văn hóa tại cơ sở.

Ông cũng nhấn mạnh yêu cầu chuyển đổi tư duy từ quản lý hành chính sang kiến tạo phát triển sáng tạo, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số và nghiên cứu thí điểm các cụm liên kết phát triển văn hóa – du lịch tại địa phương.

Song, khai thác giá trị văn hóa phải đi cùng lợi ích của cộng đồng. Các mô hình du lịch, làng nghề và sản phẩm sáng tạo cần tạo điều kiện để người dân tham gia từ khâu xây dựng ý tưởng, tổ chức hoạt động đến khai thác và thụ hưởng thành quả. Đồng thời, quá trình thương mại hóa cần được kiểm soát phù hợp, tránh làm biến dạng bản sắc hoặc ảnh hưởng đến tính nguyên gốc của di sản.

Sắp xếp đơn vị hành chính tạo thêm cơ hội kết nối và tổ chức lại các nguồn lực văn hóa. Để những giá trị này đóng góp thiết thực cho phát triển kinh tế – xã hội, cần gắn bảo tồn với nhu cầu của cộng đồng, tạo điều kiện cho người dân tham gia và xây dựng cơ chế khai thác phù hợp. Khi văn hóa vừa được gìn giữ, vừa tạo ra giá trị cho đời sống, đây sẽ là nền tảng quan trọng cho phát triển bền vững tại địa phương./.