Doanh nghiệp cà phê gặp khó đáp ứng EUDR vì bản đồ rừng chưa đồng nhất

Tại Hội nghị Cà phê Quốc tế Việt Nam 2026 (VICO 2026) ngày 17/11, nhiều doanh nghiệp cho biết bản đồ ranh giới rừng của Việt Nam và bản đồ JRC của EU phân loại khác nhau ở không ít khu vực, khiến việc chứng minh vùng nguyên liệu cà phê đáp ứng EUDR trở nên phức tạp hơn.

Tại Hội nghị Cà phê Quốc tế Việt Nam 2026 – Vietnam International Coffee Outlook 2026 (VICO 2026) diễn ra ngày 17/11 tại TP.HCM, câu chuyện đáp ứng Quy định chống phá rừng của Liên minh châu Âu (EUDR) tiếp tục là chủ đề nóng nhất của ngành cà phê. Khác với những phiên thảo luận mang tính định hướng trước đây, lần này nhiều doanh nghiệp đã đưa ra những vướng mắc rất cụ thể phát sinh trong quá trình số hóa vùng nguyên liệu, trong đó nổi bật là tình trạng bản đồ ranh giới rừng năm 2020 của Việt Nam (VFM2020) và bản đồ rừng JRC (GFC) do EU sử dụng cho kết quả phân loại khác nhau ở không ít khu vực.

Theo phản ánh của doanh nghiệp, khi đưa hai lớp dữ liệu này vào cùng một hệ thống quản lý vùng trồng, có những thửa đất bản đồ Việt Nam xác định là rừng nhưng dữ liệu của EU không ghi nhận, và ngược lại, có những khu vực bản đồ EU xếp vào diện rừng trong khi bản đồ trong nước không thể hiện tương tự. Sự “lệch pha” này khiến việc chứng minh cà phê không có nguồn gốc từ đất mất rừng, yêu cầu cốt lõi của EUDR, trở nên phức tạp và tốn kém hơn đáng kể so với dự tính ban đầu.

Hội nghị VICO 2026 do Hiệp hội Cà phê – Ca cao Việt Nam (VICOFA) phối hợp với Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương) tổ chức trong hai ngày 16 và 17/11, quy tụ hơn 250 đại biểu là đại diện cơ quan quản lý, tổ chức quốc tế, cơ quan ngoại giao và doanh nghiệp trên toàn chuỗi giá trị cà phê. Bối cảnh của các cuộc thảo luận là thời điểm EUDR chính thức áp dụng với cà phê đã rất gần: Theo Quy định (EU) 2025/2650, quy định này có hiệu lực từ 30/12/2026 đối với doanh nghiệp lớn và vừa, và từ 30/6/2027 đối với doanh nghiệp siêu nhỏ và nhỏ.

Bản đồ rừng EUDR: Vì sao dữ liệu Việt Nam và EU chưa trùng khớp?

than-bai-ranh-gioi-rung-dat-nong-nghiep-1794906832.jpg
Ranh giới giữa đất rừng và đất canh tác là dữ liệu then chốt để chứng minh vùng trồng không gây mất rừng theo EUDR.

Trình bày tham luận tại hội nghị, bà Phạm Thị Mỹ Trinh, đại diện Công ty TNHH Vĩnh Hiệp, doanh nghiệp có nhà máy chế biến và trang trại cà phê hữu cơ tại Gia Lai, cho biết đơn vị đã chủ động chuẩn bị từ sớm để đáp ứng các tiêu chuẩn mới của thị trường châu Âu, trong đó có EUDR. Tuy nhiên, khi tiến hành dữ liệu hóa bản đồ vùng trồng của doanh nghiệp, kết quả đối chiếu lại cho thấy sự khác biệt đáng kể giữa bản đồ Việt Nam và dữ liệu của EU.

Theo bà Trinh, sự chênh lệch này khiến quá trình đánh giá tuân thủ EUDR trở nên phức tạp hơn nhiều. Doanh nghiệp không thể chỉ dựa vào một lớp dữ liệu duy nhất để kết luận vùng nguyên liệu có đáp ứng yêu cầu hay không, mà phải tiếp tục đối chiếu chéo, phân loại mức độ rủi ro cho từng khu vực và xác minh hồ sơ ngay tại thực địa. Mỗi bước bổ sung như vậy đồng nghĩa với chi phí nhân lực, thời gian và công nghệ tăng thêm, nhất là với những doanh nghiệp thu mua từ hàng nghìn hộ nông dân nhỏ lẻ.

Lý giải nguyên nhân của tình trạng này, ông Tô Xuân Phúc, Giám đốc điều hành Chương trình Chính sách thương mại lâm sản của Tổ chức Forest Trends, cho rằng sự khác biệt giữa các nguồn bản đồ là vấn đề hiện hữu ở nhiều quốc gia, không riêng Việt Nam. Hiện bản đồ rừng JRC (GFC) của EU đã phát triển đến phiên bản thứ 4, trong khi bản đồ ranh giới rừng quốc gia của Việt Nam mới ở phiên bản 1. Ngay cả dữ liệu từ các nền tảng bản đồ phổ biến như Google Maps cũng có thể cho ra kết quả khác biệt.

Theo ông Phúc, gốc rễ của sự khác biệt nằm ở chỗ mỗi quốc gia, mỗi tổ chức có thể sử dụng những tiêu chí khác nhau để định nghĩa và phân loại rừng. Bên cạnh đó, bản đồ rừng của Việt Nam có tích hợp lớp dữ liệu quy hoạch lâm nghiệp quốc gia, trong khi bản đồ JRC của EU không có lớp dữ liệu quy hoạch này. Vì vậy, việc hai hệ thống bản đồ không trùng khớp hoàn toàn là điều có thể xảy ra và cần được nhìn nhận như một vấn đề kỹ thuật cần xử lý, thay vì một rào cản không thể vượt qua.

Những nhận định tại hội nghị cũng phù hợp với kết quả so sánh mà cơ quan chuyên môn công bố trước đó. Ngày 20/10/2026, Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) đã công bố Bản đồ ranh giới rừng năm 2020 phiên bản 1.0 (VFM2020.v1), tích hợp công khai trên nền tảng WebGIS tại địa chỉ eudr.vnforest.gov.vn để doanh nghiệp, địa phương tra cứu. Khi so sánh với bản đồ JRC GFC2020 phiên bản 4 trên phạm vi đất lâm nghiệp có dữ liệu VFM2020, mức độ đồng thuận giữa hai bản đồ đạt 78,5%, tỷ lệ khác biệt là 21,5%; riêng với diện tích rừng tự nhiên, mức trùng khớp đạt 92%.

Tuy vậy, con số chênh lệch tuyệt đối vẫn rất lớn: Khoảng 1,73 triệu ha được VFM2020 xác định là rừng nhưng JRC không phân loại là rừng, trong khi ở chiều ngược lại, khoảng 2,25 triệu ha được JRC xếp vào diện rừng nhưng VFM2020 phân loại là không có rừng. Theo các chuyên gia của Viện Điều tra, Quy hoạch rừng, một số diện tích cao su, cà phê có thể được xếp vào lớp rừng trên VFM2020 nhưng không được JRC phân loại tương tự, còn những khu vực cây bụi hoặc cây tái sinh lại có thể được JRC nhận diện là rừng. Mức đồng thuận cũng khác nhau giữa các vùng: Miền Trung – Tây Nguyên đạt 80,3%, miền Bắc đạt 77,6%, trong khi miền Nam chỉ đạt 65,7%. Cơ quan quản lý cũng lưu ý VFM2020.v1 là nguồn dữ liệu nền để tra cứu, đối chiếu, không phải căn cứ pháp lý duy nhất để kết luận một lô hàng có đáp ứng EUDR hay không.

Đo đạc tọa độ polygon tại vùng trồng để thu hẹp khoảng cách dữ liệu

Để khắc phục những điểm vênh giữa các lớp bản đồ, ông Tô Xuân Phúc cho biết dữ liệu bản đồ rừng của Việt Nam sẽ tiếp tục được cập nhật trong thời gian tới nhằm tạo thêm cơ sở tham chiếu cho doanh nghiệp. Song song với đó, cơ quan quản lý đang triển khai thí điểm đo đạc tọa độ polygon, tức ranh giới vùng đất được thể hiện dưới dạng đa giác trên bản đồ, trực tiếp tại các vùng trồng.

Theo thông tin ông Phúc đưa ra tại hội nghị, ở Sơn La, dữ liệu đo đạc đã ghi nhận gần 90.000 ha trên tổng số khoảng 260.000 lô đất. Đây là một trong những địa phương đi đầu trong việc số hóa vùng trồng cà phê, đặc biệt là vùng cà phê Arabica Tây Bắc vốn có nhiều diện tích nằm xen kẽ với đất lâm nghiệp ở vùng đồi núi. Cách làm này cho phép xác định chính xác ranh giới từng lô đất, thay vì phụ thuộc vào ảnh viễn thám với độ phân giải hạn chế.

Việc đo đạc polygon có ý nghĩa đặc biệt quan trọng bởi EUDR yêu cầu doanh nghiệp phải cung cấp tọa độ địa lý của vùng trồng và chứng minh cà phê không có nguồn gốc từ đất bị phá rừng sau ngày 31/12/2020. Với những lô đất có diện tích trên 4 ha, quy định yêu cầu thể hiện bằng đa giác thay vì chỉ một điểm tọa độ. Khi có dữ liệu polygon chi tiết, doanh nghiệp có thể chồng lớp lên cả bản đồ VFM2020 lẫn bản đồ JRC để nhận diện chính xác khu vực nào có nguy cơ bị đánh giá là rủi ro, từ đó tập trung nguồn lực xác minh vào những điểm cần thiết.

Cũng tại hội nghị, Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) đặt vấn đề về sự khác biệt giữa bản đồ rừng của EU và bản đồ rừng do Việt Nam công bố. Theo ông, điều này có thể khiến doanh nghiệp lo ngại vùng nguyên liệu gặp vướng mắc khi xuất khẩu theo quy định EUDR. Mối lo càng lớn khi tính từ ngày 17/11, thời hạn áp dụng chính thức đối với doanh nghiệp lớn và vừa chỉ còn khoảng 6 tuần.

Mối lo này càng trở nên đáng kể khi xét đến vị thế của cà phê Việt Nam tại châu Âu. Phát biểu tại phiên thảo luận chiều 16/11 trong khuôn khổ VICO 2026, bà Eileen Gordon, Tổng thư ký Liên đoàn Cà phê châu Âu (ECF), cho biết Việt Nam hiện là nguồn cung cà phê xanh lớn thứ hai của thị trường châu Âu, chiếm khoảng 20% lượng nhập khẩu của khu vực; riêng từ tháng 1 đến tháng 9/2026, lượng cà phê nhập khẩu từ Việt Nam vào EU tăng 26% so với cùng kỳ. Theo VICOFA, niên vụ 2025–2026, cà phê Việt Nam xuất khẩu khoảng 1,8 triệu tấn, tăng 21% về khối lượng, kim ngạch đạt trên 8,6 tỷ USD. Với quy mô như vậy, bất kỳ vướng mắc nào về dữ liệu vùng trồng cũng có thể ảnh hưởng tới một dòng chảy thương mại rất lớn.

Doanh nghiệp cà phê cần làm gì để chứng minh tuân thủ EUDR?

than-bai-phoi-ca-phe-lam-dong-1794906843.jpg
Nông dân phơi cà phê nhân tại Lâm Đồng. Hồ sơ vùng trồng minh bạch giúp hạt cà phê Việt giữ chỗ đứng tại thị trường châu Âu.

Trước băn khoăn của doanh nghiệp, bà Eileen Gordon khẳng định bản đồ rừng của EU không phải là nguồn dữ liệu có giá trị tuyệt đối mà chỉ mang tính tham chiếu. Theo bà, EU không đủ năng lực xây dựng bản đồ riêng cho tất cả các quốc gia, vì vậy việc mỗi nước chủ động xây dựng bản đồ của mình sẽ là cơ sở có giá trị để giải quyết những điểm không trùng khớp.

Đại diện ECF đánh giá việc Việt Nam có bản đồ rừng riêng là một lợi thế, bởi làm rõ những khác biệt thông qua cơ quan quản lý nhà nước sẽ thuận lợi hơn so với việc từng doanh nghiệp phải trực tiếp giải trình với một đơn vị tư nhân. Đây cũng là căn cứ để giải trình và đối chiếu với cơ quan có thẩm quyền của EU, dù quá trình này có thể mất một khoảng thời gian tương đối.

Từ góc độ thực tiễn, Tổng thư ký ECF khuyến nghị doanh nghiệp cần sẵn sàng cung cấp thêm hồ sơ, bằng chứng để chứng minh nguồn gốc và hiện trạng sử dụng đất. Chẳng hạn, nếu một khu vực bị bản đồ EU xác định là rừng nhưng doanh nghiệp có giấy tờ chứng minh đó là đất nông nghiệp hợp pháp từ trước ngày 31/12/2020, thì đây có thể là cơ sở để giải trình rằng vùng trồng không liên quan đến phá rừng. Doanh nghiệp càng có nhiều thông tin bổ sung, từ giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, hồ sơ canh tác qua các năm đến ảnh vệ tinh theo từng thời kỳ, thì quá trình thẩm định càng thuận lợi.

Một đề xuất đáng chú ý khác của ECF là Việt Nam nên thực hiện một chương trình thử nghiệm, lấy ngẫu nhiên khoảng 200 tọa độ polygon của các vùng trồng cà phê để đối chiếu giữa bản đồ EU và bản đồ Việt Nam. Kết quả thử nghiệm sẽ giúp xác định mức độ sai biệt giữa hai hệ thống dữ liệu trên chính những vùng trồng cà phê thực tế, từ đó tạo cơ sở để trao đổi với phía EU về những khác biệt mang tính kỹ thuật. Nếu được triển khai sớm, chương trình này có thể giúp ngành cà phê có bằng chứng định lượng để thuyết phục đối tác, thay vì để từng doanh nghiệp tự xoay xở.

Bên cạnh đó, Việt Nam cũng có một lợi thế quan trọng khi được EU xếp vào nhóm quốc gia có rủi ro thấp về phá rừng. Theo thông tin tại VICO 2026, cà phê nhập khẩu từ Việt Nam vẫn phải đáp ứng đầy đủ yêu cầu về dữ liệu và truy xuất nguồn gốc, nhưng tỷ lệ kiểm tra dự kiến chỉ ở mức 1%. Điều này đồng nghĩa với việc doanh nghiệp được áp dụng quy trình thẩm định đơn giản hơn, song chất lượng hồ sơ vẫn là yếu tố quyết định nếu lô hàng rơi vào diện bị kiểm tra.

Chuẩn bị dữ liệu vùng trồng là chìa khóa giữ thị trường châu Âu

Nhìn từ các ý kiến tại hội nghị, có thể thấy sự không trùng khớp giữa bản đồ rừng Việt Nam và bản đồ JRC không phải là lý do để trì hoãn, mà là lời nhắc doanh nghiệp cần đầu tư bài bản hơn cho dữ liệu vùng trồng. Những đơn vị đã số hóa vùng nguyên liệu, có tọa độ polygon cho từng lô đất và lưu giữ đầy đủ hồ sơ pháp lý sẽ ở thế chủ động khi cần giải trình, trong khi doanh nghiệp chỉ dựa vào một lớp bản đồ duy nhất sẽ dễ rơi vào thế bị động.

Đối với các doanh nghiệp xuất khẩu, việc cần làm ngay là chồng lớp dữ liệu vùng trồng lên cả bản đồ VFM2020 và bản đồ JRC, khoanh vùng các lô đất có kết quả phân loại khác nhau, rồi ưu tiên xác minh thực địa và bổ sung hồ sơ cho chính những khu vực này. Với các hộ nông dân nhỏ lẻ, vai trò của hợp tác xã, doanh nghiệp thu mua và chính quyền địa phương là hướng dẫn cách thu thập tọa độ, lưu giữ giấy tờ đất đai và ghi chép quá trình canh tác để có thể chứng minh khi cần.

Về phía cơ quan quản lý, việc tiếp tục cập nhật bản đồ ranh giới rừng, mở rộng đo đạc polygon như cách Sơn La đang làm và cân nhắc triển khai chương trình đối chiếu thử nghiệm theo đề xuất của ECF sẽ giúp thu hẹp dần khoảng cách dữ liệu. Khi bản đồ quốc gia được hoàn thiện và được phía EU thừa nhận như một nguồn tham chiếu đáng tin cậy, gánh nặng giải trình của từng doanh nghiệp sẽ giảm đáng kể.

Với thời hạn 30/12/2026 đang đến gần, câu chuyện EUDR với ngành cà phê không còn là bài toán của tương lai mà đã trở thành yêu cầu trước mắt. Việc chủ động xử lý những điểm vênh về bản đồ rừng ngay từ bây giờ không chỉ giúp cà phê Việt Nam giữ vững vị trí nguồn cung lớn thứ hai tại châu Âu, mà còn là cơ hội để ngành hàng nâng cao tính minh bạch, bền vững và giá trị trên thị trường thế giới.

Đăng ký đặt báo