Ngày 17/11, tại tỉnh Cà Mau, Liên hiệp các tổ chức hữu nghị tỉnh Cà Mau phối hợp với ActionAid Quốc tế tại Việt Nam tổ chức Hội thảo "Quản lý chất thải nông nghiệp vì môi trường bền vững vùng đồng bằng sông Cửu Long - Chia sẻ kết quả dự án K1 và khuyến nghị chính sách". Hội thảo là dịp tổng kết giai đoạn 2024-2026 của dự án "Tăng cường năng lực chuyển đổi năng lượng tái tạo và quản lý chất thải vì môi trường bền vững tại đồng bằng sông Cửu Long", thường được gọi tắt là dự án K1, đồng thời là diễn đàn để các nhà quản lý, chuyên gia và người dân cùng bàn giải pháp giảm thiểu ô nhiễm từ chăn nuôi và nuôi trồng thủy sản, hướng tới phát triển kinh tế tuần hoàn.
Dự án K1 do Quỹ ChorogUsan và Cơ quan Hợp tác Quốc tế Hàn Quốc (KOICA) hỗ trợ, ActionAid Quốc tế tại Việt Nam cùng các đối tác địa phương triển khai tại tỉnh Cà Mau và TP Cần Thơ. Điểm khác biệt của dự án nằm ở cách tiếp cận: Thay vì chỉ trao thiết bị, dự án đặt người dân vào vị trí trung tâm, coi cộng đồng là chủ thể của quá trình quản lý chất thải nông nghiệp, từ khâu thu gom, xử lý đến giám sát chất lượng môi trường tại chính nơi mình sinh sống và sản xuất.
Quản lý chất thải nông nghiệp: 875 bể biogas và hơn 400 mô hình khí sinh học
Theo báo cáo tại hội thảo, tính đến tháng 10/2026, dự án đã hỗ trợ tổng cộng 875 bể biogas và lắp đặt thành công trên 400 mô hình khí sinh học. Trong đó, Cà Mau có trên 150 mô hình, còn TP Cần Thơ có gần 250 mô hình. Đây là những công trình được xây dựng ngay tại hộ chăn nuôi và hộ nuôi trồng thủy sản, nơi phát sinh trực tiếp lượng chất thải hữu cơ lớn mỗi ngày.
Kết quả đáng chú ý nhất được ghi nhận qua khảo sát cuối dự án: Lượng chất thải chưa qua xử lý tại các hộ được hỗ trợ đã giảm 89%. Con số này cho thấy phần lớn nguồn chất thải trước đây thải thẳng ra kênh rạch, ao nuôi hoặc môi trường xung quanh nay đã được thu gom, đưa vào hầm ủ và chuyển hóa thành khí sinh học. Nhờ vậy, môi trường sống tại các khu dân cư được cải thiện rõ rệt theo hướng xanh và bền vững, mùi hôi và nguy cơ lây lan dịch bệnh trong chăn nuôi cũng được hạn chế.
Mô hình biogas mang lại lợi ích kép cho người dân. Một mặt, chất thải chăn nuôi và nước thải nuôi trồng thủy sản được xử lý trước khi ra môi trường. Mặt khác, khí sinh học sinh ra từ quá trình ủ được dùng làm nhiên liệu đun nấu và phục vụ sản xuất, giúp các hộ giảm chi phí năng lượng. Tại chuyến tham quan học tập kinh nghiệm ngày 3 và 4/11 ở phường Khánh Hoà, TP Cần Thơ, đại diện Hợp tác xã Nuôi trồng thủy sản Thành Phát cho biết dự án K1 hỗ trợ 90% kinh phí làm hầm biogas; nhờ nguồn khí sinh học ổn định, gia đình và hợp tác xã đã giảm đáng kể chi phí năng lượng, đồng thời vệ sinh môi trường khu vực nuôi trồng được cải thiện.

Trước đó, trong khuôn khổ dự án, kết quả đánh giá chất lượng nước và lượng chất thải rắn trong nuôi trồng thủy sản tại 6 xã, phường gồm Khánh Hòa (TP Cần Thơ) và Đông Hải, Long Điền, Gành Hào, An Trạch, Định Thành (tỉnh Cà Mau) cũng cho thấy những chuyển biến tích cực. Theo số liệu được công bố tại hội thảo ở TP Cần Thơ hồi tháng 8/2026, sau ba vụ nuôi, hàm lượng BOD5 tại các điểm khảo sát ở Cần Thơ giảm 59% và COD giảm 54%; tại Cà Mau, hai chỉ số này lần lượt giảm 63% và 53%. Đây là bằng chứng cho thấy khi cộng đồng được hỗ trợ và chủ động tham gia quan trắc môi trường, chất lượng nước mặt được nâng lên và lượng chất hữu cơ tích tụ trong bùn đáy ao nuôi giảm đáng kể.
Người dân trở thành chủ thể của mô hình quản lý môi trường dựa vào cộng đồng
Bên cạnh các công trình kỹ thuật, dự án K1 dành nhiều nguồn lực cho truyền thông và nâng cao nhận thức. Theo báo cáo, dự án đã tiếp cận trên 17.620 người thông qua 34 sự kiện truyền thông, đồng thời hỗ trợ xây dựng hương ước bảo vệ môi trường tại 6 xã, phường. Việc đưa nội dung bảo vệ môi trường vào hương ước giúp các quy định không chỉ dừng ở khẩu hiệu mà trở thành cam kết chung của cộng đồng, được người dân tự giác thực hiện và giám sát lẫn nhau.
Một điểm sáng khác là vai trò chủ động của người dân thông qua các nhóm Tương lai xanh và nhóm Tự quản môi trường, với lực lượng nòng cốt là phụ nữ và thanh niên. Các nhóm này được tập huấn kỹ năng lấy mẫu, ghi nhận dữ liệu, đọc hiểu kết quả quan trắc và phối hợp với chuyên gia để lựa chọn giải pháp phù hợp. Tại hội thảo, Nhóm Tương lai xanh xã Đông Hải đã chia sẻ kinh nghiệm triển khai mô hình quản lý môi trường dựa vào cộng đồng ngay tại địa phương, từ cách vận động hộ dân tham gia đến cách duy trì hoạt động thường xuyên.
Bà Hoàng Phương Thảo, Trưởng đại diện ActionAid Quốc tế tại Việt Nam, nhấn mạnh sự cần thiết phải kết hợp các mô hình kỹ thuật phù hợp với sự tham gia chủ động của người dân, đặc biệt là phụ nữ và thanh niên. Theo bà, khi người dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà trực tiếp tham gia tạo ra tri thức, các rủi ro môi trường sẽ được phát hiện sớm hơn, thực hành sản xuất được điều chỉnh kịp thời và các mô hình có nền tảng để duy trì sau khi dự án kết thúc.
Đại diện thế hệ trẻ địa phương, em Thái Yến Linh, thành viên Nhóm Tự quản môi trường tỉnh Cà Mau, bày tỏ kỳ vọng rằng khi người dân thực sự trở thành chủ thể của quá trình thay đổi, các sáng kiến bảo vệ môi trường sẽ được duy trì và nhân rộng bền vững. Ý kiến này phản ánh đúng tinh thần mà dự án K1 theo đuổi: Thay đổi hành vi bắt đầu từ chính những người hằng ngày gắn bó với ao nuôi, chuồng trại và dòng kênh trong xóm.
Ông Nguyễn Văn Hoà, Chủ tịch Liên hiệp các tổ chức hữu nghị tỉnh Cà Mau, cho biết vùng ĐBSCL nói chung và tỉnh Cà Mau nói riêng đang đối mặt với nhiều thách thức do biến đổi khí hậu, xâm nhập mặn, sạt lở và ô nhiễm môi trường. Những năm qua, Liên hiệp luôn phát huy vai trò cầu nối, vận động các tổ chức phi chính phủ nước ngoài và đối tác quốc tế triển khai các dự án bảo vệ môi trường, ứng phó với biến đổi khí hậu. Trong đó, dự án K1 đã góp phần thúc đẩy các giải pháp xử lý chất thải hữu cơ, giảm ô nhiễm môi trường và sử dụng hiệu quả nguồn năng lượng tái tạo. Đặc biệt, dự án tạo chuyển biến về nhận thức và hành động của người dân trong hình thành thói quen quản lý chất thải, sử dụng năng lượng sạch và chung tay bảo vệ môi trường sống.
Khuyến nghị chính sách cho ĐBSCL giai đoạn 2026-2030
Không dừng ở việc chia sẻ kết quả, hội thảo dành phần lớn thời lượng để thảo luận về khung chính sách hiện hành, những khoảng trống pháp lý và bài học kinh nghiệm từ cơ sở. Ông Nguyễn Văn Hoà nhấn mạnh các kết quả thực tiễn từ dự án K1 cần được chuyển hóa thành những khuyến nghị chính sách phù hợp với điều kiện phát triển nông nghiệp xanh của Cà Mau và vùng ĐBSCL. Phiên tọa đàm về chính sách quản lý chất thải nông nghiệp do bà Hoàng Phương Thảo điều hành đã thu hút nhiều ý kiến từ nhà quản lý, nhà khoa học và đại diện cộng đồng.
Ông Tạ Việt Anh, Chủ tịch Hội đồng quản lý Quỹ Hỗ trợ chương trình, dự án an sinh xã hội Việt Nam, cho rằng ĐBSCL là khu vực trọng điểm về sản xuất nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản của cả nước, nhưng đang chịu áp lực lớn trong quản lý chất thải và kiểm soát ô nhiễm môi trường. Quy mô chăn nuôi và nuôi trồng thủy sản càng mở rộng thì lượng chất thải phát sinh càng lớn, đòi hỏi phải có giải pháp xử lý đồng bộ từ hộ gia đình đến vùng sản xuất.
Từ góc độ khoa học, PGS.TS Nguyễn Xuân Lộc, Phó Trưởng khoa Môi trường và Tài nguyên thiên nhiên, Đại học Cần Thơ, đã gợi mở một số giải pháp cho việc triển khai dự án K1 giai đoạn 2. Theo định hướng được nêu tại chuyến khảo sát đầu tháng 11/2026, giai đoạn tiếp theo của dự án dự kiến kéo dài từ năm 2026 đến năm 2029, tập trung phát triển sinh kế gắn với chuyển đổi năng lượng tái tạo, quản lý chất thải và bảo vệ môi trường bền vững tại địa phương.
Ông Đỗ Văn Thừa, Phó Chi cục trưởng Chi cục Thủy sản và Kiểm ngư TP Cần Thơ, chia sẻ hiệu quả của mô hình nuôi tôm tuần hoàn khép kín trong bảo vệ môi trường. Mô hình này giúp kiểm soát tốt nguồn nước, hạn chế xả thải ra môi trường, nhưng trở ngại hiện nay là kinh phí đầu tư còn khá lớn, vượt quá khả năng của nhiều hộ nuôi nhỏ lẻ. Vì vậy, cơ chế hỗ trợ tài chính và tín dụng xanh được xem là điều kiện cần để mô hình có thể lan rộng.
Ở góc độ quản lý nhà nước, bà Trịnh Khánh Ngọc, Chi cục trưởng Chi cục Bảo vệ môi trường, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Cà Mau, kiến nghị cần có giải pháp xử lý lượng khí biogas dư thừa và bùn thải phát sinh từ quá trình xi phông tại các hộ dân tham gia dự án. Đây là vấn đề mới nảy sinh khi số lượng công trình biogas tăng nhanh: Nếu khí dư không được tận dụng hoặc xử lý đúng cách, nó có thể trở thành nguồn phát thải; còn bùn thải nếu không được thu gom, xử lý sẽ tiếp tục gây áp lực lên môi trường.
Trên cơ sở các ý kiến, hội thảo đã đề xuất nhiều khuyến nghị thiết thực, gồm hoàn thiện hướng dẫn thực thi các quy định về quản lý chất thải nông nghiệp, thúc đẩy cơ chế tài chính để thu hút đầu tư, đẩy mạnh kinh tế tuần hoàn và xác định các hành động ưu tiên cho vùng ĐBSCL giai đoạn 2026-2030. Những khuyến nghị này được kỳ vọng sẽ giúp các địa phương có thêm căn cứ để xây dựng chính sách sát với thực tiễn sản xuất của người dân.
Hướng tới nhân rộng mô hình và phát triển kinh tế tuần hoàn
Kết quả giảm 89% chất thải chưa qua xử lý tại các hộ được hỗ trợ cho thấy mô hình quản lý chất thải nông nghiệp dựa vào cộng đồng hoàn toàn có thể áp dụng hiệu quả ở vùng ĐBSCL, nơi sinh kế của người dân gắn chặt với chăn nuôi, nuôi tôm, nuôi cá và hệ thống kênh rạch chằng chịt. Khi chất thải được xem là nguồn tài nguyên để tạo ra năng lượng thay vì một gánh nặng phải xả bỏ, người dân vừa giảm được chi phí sản xuất vừa góp phần bảo vệ nguồn nước mà chính họ đang phụ thuộc.
Tuy vậy, để các mô hình phát huy hiệu quả lâu dài, nhiều đại biểu cho rằng cần giải quyết đồng thời ba vấn đề: Nguồn vốn đầu tư ban đầu cho các công trình xử lý chất thải và mô hình nuôi tuần hoàn; giải pháp kỹ thuật cho khí biogas dư thừa và bùn thải; và cơ chế duy trì sự tham gia của cộng đồng sau khi dự án kết thúc. Kinh nghiệm từ phường Khánh Hoà cũng cho thấy mức hỗ trợ đầu tư cần được phân bổ phù hợp với quy mô sản xuất của từng đối tượng thụ hưởng, tránh cào bằng.
Với vai trò cầu nối đã được khẳng định qua dự án K1, Liên hiệp các tổ chức hữu nghị tỉnh Cà Mau cùng các đối tác có thêm cơ sở thực tiễn để nhân rộng những giải pháp đã được kiểm chứng trong giai đoạn 2 của dự án. Các nhóm Tương lai xanh và Tự quản môi trường, với nòng cốt là phụ nữ và thanh niên, được kỳ vọng sẽ là lực lượng giữ lửa, giúp các sáng kiến bảo vệ môi trường được duy trì bền vững tại từng thôn, ấp.
Dịp này, UBND tỉnh Cà Mau đã tặng Bằng khen cho Tổ chức ActionAid Quốc tế và bà Hoàng Phương Thảo, Trưởng đại diện Tổ chức ActionAid Quốc tế tại Việt Nam, vì những đóng góp trong các hoạt động nhân đạo, từ thiện, an sinh xã hội trên địa bàn tỉnh, góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.
Từ những kết quả cụ thể như 875 bể biogas, hơn 400 mô hình khí sinh học, hơn 17.620 người được tiếp cận thông tin và hương ước bảo vệ môi trường tại 6 xã, phường, dự án K1 đã chứng minh rằng quản lý chất thải nông nghiệp hiệu quả không chỉ phụ thuộc vào công nghệ mà còn ở sự đồng thuận và chủ động của cộng đồng. Đây là nền tảng quan trọng để Cà Mau và các địa phương vùng ĐBSCL tiếp tục hướng tới một nền nông nghiệp xanh, phát thải thấp và thích ứng với biến đổi khí hậu trong giai đoạn tới.