Cà phê Việt còn nhiều khoảng trống về ESG
Ngày 6/11, tại Đắk Lắk, CARE Quốc tế tại Việt Nam cùng chính quyền địa phương và các đối tác khởi động dự án SustainCoffee - Cà phê bền vững, nâng tầm trách nhiệm tại Việt Nam.
Dự án được Liên minh châu Âu (EU) tài trợ trong khuôn khổ sáng kiến Global Gateway, triển khai từ tháng 12/2025 đến tháng 5/2029 tại Đắk Lắk và Sơn La. SustainCoffee đặt mục tiêu hỗ trợ trực tiếp hơn 400 doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa (MSMEs), hợp tác xã trong chuỗi giá trị cà phê, đồng thời dự kiến mang lại lợi ích gián tiếp cho khoảng 1,4 triệu nông dân và người lao động.
Trong bối cảnh Việt Nam là một trong những quốc gia sản xuất, xuất khẩu cà phê hàng đầu thế giới, ngành hàng này đang đứng trước yêu cầu ngày càng cao về phát triển bền vững, minh bạch chuỗi cung ứng và kinh doanh có trách nhiệm.
Kết quả nghiên cứu rà soát dữ liệu ban đầu do Công ty Tư vấn Quản lý MCG thực hiện trong khuôn khổ dự án cho thấy, dù đã có những chuyển biến tích cực, ngành cà phê vẫn còn nhiều khoảng trống cần khắc phục.
Niên vụ 2025-2026, Liên minh châu Âu chiếm 38% tổng lượng cà phê xuất khẩu của Việt Nam. Điều này cho thấy việc duy trì khả năng tiếp cận thị trường EU có ý nghĩa quan trọng đối với ngành hàng.
Các quy định mới, trong đó có Quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu (EUDR), đặt ra yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, dữ liệu định vị địa lý và bằng chứng chứng minh tính hợp pháp của hoạt động sản xuất.
Tuy nhiên, nghiên cứu ước tính năm 2025 chỉ khoảng 30% sản lượng cà phê Việt Nam thuộc các chuỗi cung ứng có chứng nhận hoặc truy xuất nguồn gốc kèm dữ liệu định vị địa lý. Khoảng 70% sản lượng còn lại vẫn lưu thông qua các kênh truyền thống, thường dựa vào hồ sơ, chứng từ giấy.
Không chỉ gặp khó về truy xuất nguồn gốc, năng lực quản trị doanh nghiệp cũng là vấn đề đáng chú ý. Khảo sát các hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ cho thấy 84% đã áp dụng biện pháp phát triển bền vững về môi trường, xã hội, nhưng chỉ 44% thực hiện quản trị doanh nghiệp một cách chính thức.
Đáng chú ý, không doanh nghiệp nào trong mẫu khảo sát công bố báo cáo phát triển bền vững và chỉ 1% từng tiếp cận nguồn tín dụng xanh.
Theo nghiên cứu, việc áp dụng các thực hành bền vững tại nông hộ chưa đồng nghĩa doanh nghiệp đã có hệ thống quản trị, hồ sơ minh chứng và cơ hội tiếp cận tài chính cần thiết để cạnh tranh tại những thị trường có yêu cầu chặt chẽ.
Khả năng tiếp cận công nghệ cũng chưa đồng đều. Năm 2024, tỷ lệ nông hộ nhỏ được khảo sát có nhận thức về EUDR đạt 29,8% tại Tây Nguyên, trong khi khu vực Tây Bắc là 19,2%. Dù điện thoại thông minh đã phổ biến, chỉ 2% số hộ khảo sát sử dụng thiết bị này để lập bản đồ định vị địa lý thửa đất canh tác.
Hỗ trợ doanh nghiệp chuyển cam kết thành thực hành
Bên cạnh các yêu cầu về môi trường và quản trị, phát triển bền vững xã hội cũng là vấn đề cần được quan tâm.
Các nghiên cứu ngành được trích dẫn trong báo cáo cho thấy 93% người lao động ngành cà phê được khảo sát có bảo hiểm y tế, nhưng chỉ 24% có bảo hiểm xã hội. Có 25,9% lao động làm thuê trong sản xuất nông nghiệp nhận mức thu nhập thấp hơn lương tối thiểu vùng.
Phụ nữ được ước tính đóng góp khoảng 60-70% lao động tại các nông hộ cà phê ở khu vực cao nguyên. Vì vậy, quá trình chuyển đổi cần bảo đảm quyền lợi của người lao động, đặc biệt là phụ nữ và nhóm nông hộ nhỏ.
Ông Gonzalo Serrano de la Rosa, Phó Trưởng ban Hợp tác, Phái đoàn Liên minh châu Âu tại Việt Nam, nhấn mạnh thương mại bền vững không chỉ tạo cơ hội phát triển lâu dài cho doanh nghiệp, cộng đồng mà còn phải bảo vệ môi trường và tôn trọng quyền con người.
Thông qua SustainCoffee, EU hỗ trợ doanh nghiệp và nhà sản xuất cà phê Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh, tăng cường minh bạch và tham gia hiệu quả hơn vào các chuỗi giá trị toàn cầu có trách nhiệm.
Ông Nguyễn Thiên Văn, Ủy viên Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đắk Lắk, cho biết cà phê là ngành kinh tế quan trọng, gắn liền với sinh kế của hàng nghìn hộ nông dân trong tỉnh.
Theo ông Văn, việc thúc đẩy sản xuất bền vững và kinh doanh có trách nhiệm là ưu tiên trong bối cảnh ngành cà phê thích ứng với những yêu cầu mới của thị trường quốc tế. Dự án tạo cơ hội kết nối doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân với kiến thức, nguồn lực và các quan hệ đối tác thiết thực.
SustainCoffee tập trung vào bốn nhóm hoạt động chính, gồm nâng cao năng lực thực hành ESG; tư vấn, hướng dẫn kỹ thuật và hỗ trợ tài chính để triển khai các kế hoạch cải thiện; tăng cường hệ thống hỗ trợ tại địa phương; thúc đẩy đối thoại chính sách và khả năng tiếp cận thị trường.
Dự án sẽ xây dựng ba bộ công cụ tự đánh giá phù hợp với từng nhóm đối tượng, hỗ trợ doanh nghiệp và hợp tác xã cải thiện quản trị, xây dựng hồ sơ và báo cáo ESG. Đồng thời, các hiệp hội doanh nghiệp địa phương, trong đó có Hiệp hội Cà phê Buôn Ma Thuột, sẽ được phối hợp nâng cao năng lực tư vấn ESG và truy xuất nguồn gốc.
Bà Lê Kim Dung, Trưởng văn phòng đại diện CARE Quốc tế tại Việt Nam, cho biết nhiều doanh nghiệp nhỏ và hợp tác xã đã chủ động cải thiện hoạt động sản xuất, kinh doanh nhưng còn thiếu công cụ, nguồn lực và hỗ trợ để chứng minh những tiến bộ đạt được.
“SustainCoffee được thiết kế để thu hẹp khoảng trống này, chuyển hóa các yêu cầu ESG thành những giải pháp thiết thực, đồng thời bảo đảm rằng nông hộ nhỏ, phụ nữ và người lao động không bị bỏ lại phía sau”, bà Dung chia sẻ.
Ông Trần Hồng Nhật, Phó Giám đốc Trung tâm Phát triển Cộng đồng (CDC), cho biết nhiều hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ tại Đắk Lắk đã thực hiện các hoạt động phát triển bền vững trong công việc hằng ngày. Tuy nhiên, việc chuyển những thực hành này thành kết quả có thể đo lường và đáp ứng yêu cầu thị trường vẫn là thách thức.
Thông qua dự án, CDC sẽ làm việc trực tiếp với doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân để xác định những cải tiến phù hợp, nâng cao năng lực quản lý thực hành ESG.
Theo ông Nhật, mục tiêu là đưa phát triển bền vững vượt ra ngoài yêu cầu tuân thủ, trở thành cơ hội để doanh nghiệp và cộng đồng sản xuất cà phê nâng cao năng lực cạnh tranh, khả năng thích ứng và kết nối với thị trường toàn cầu.
Dự án được kỳ vọng góp phần kết nối các yêu cầu phát triển bền vững quốc tế với thực tiễn sản xuất tại địa phương, hướng tới một chuỗi giá trị cà phê Việt Nam có năng lực cạnh tranh cao hơn, minh bạch và bao trùm hơn.
