Cây trồng công nghệ sinh học: Mở rộng dư địa phát triển cho ngành trồng trọt

Ngày 10/11, tại Hà Nội, Vụ Khoa học và Công nghệ phối hợp với Báo Nông nghiệp và Môi trường tổ chức Hội thảo “Cây trồng công nghệ sinh học - Xu hướng ứng dụng trên toàn cầu và định hướng phát triển tại Việt Nam”. Hội thảo quy tụ đại diện cơ quan quản lý, nhà khoa học, chuyên gia quốc tế và doanh nghiệp, tập trung trao đổi về xu hướng phát triển công nghệ sinh học, thực tiễn ứng dụng cây trồng biến đổi gen và triển vọng của công nghệ chỉnh sửa gen trong sản xuất nông nghiệp.

Xu hướng công nghệ định hình tương lai ngành trồng trọt 

Phát biểu khai mạc hội thảo, TS Nguyễn Văn Long, Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho biết công nghệ sinh học, đặc biệt là công nghệ biến đổi gen và chỉnh sửa gen, đã đạt nhiều thành tựu quan trọng trên thế giới. Những tiến bộ này góp phần tạo ra các giống cây trồng có năng suất, chất lượng cao, tăng khả năng chống chịu sâu bệnh và thích ứng với điều kiện bất lợi.

Theo TS Nguyễn Văn Long, năm 2024, diện tích canh tác cây trồng ứng dụng công nghệ sinh học toàn cầu đạt khoảng 287 triệu ha. Đây là minh chứng cho tiềm năng và xu hướng ứng dụng ngày càng rộng rãi của các công nghệ tiên tiến trong sản xuất nông nghiệp. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, dịch bệnh và suy giảm tài nguyên đang tạo thêm áp lực đối với sản xuất trồng trọt, việc nghiên cứu, làm chủ và ứng dụng công nghệ sinh học có ý nghĩa quan trọng đối với mục tiêu nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả sản xuất.

Cung cấp thông tin về tình hình thương mại hóa cây trồng công nghệ sinh học, TS Rhodora Romero-Aldemita, Giám đốc điều hành ISAAA (Tổ chức quốc tế về tiếp thu các ứng dụng công nghệ sinh học trong nông nghiệp), cho biết đến hết năm 2024, đã có 73 quốc gia cho phép canh tác hoặc sử dụng hơn 20 loại cây trồng biến đổi gen. Trong đó, 44 quốc gia trực tiếp canh tác và 29 quốc gia cho phép nhập khẩu để sử dụng làm thực phẩm, thức ăn chăn nuôi.

Riêng năm 2024, diện tích cây trồng biến đổi gen toàn cầu đạt 218,7 triệu ha, tăng gần 3,7 triệu ha so với năm trước và là mức cao nhất kể từ khi công nghệ này được thương mại hóa. Tổng diện tích canh tác lũy kế trong gần ba thập kỷ đạt khoảng 3,75 tỷ ha.

Xét theo khu vực, Mỹ Latinh có diện tích canh tác lớn nhất với 102,2 triệu ha, tiếp đến là Bắc Mỹ với 91,7 triệu ha. Châu Á và châu Đại Dương đạt 20,809 triệu ha, trong khi châu Phi có 3,97 triệu ha. Ở cấp độ quốc gia, Hoa Kỳ tiếp tục dẫn đầu với hơn 79,9 triệu ha, Brazil đạt 68,5 triệu ha và Argentina đạt 25,7 triệu ha. Ấn Độ và Canada lần lượt đứng ở vị trí thứ tư và thứ năm, với diện tích tương ứng 11,9 triệu ha và 11,8 triệu ha.

Trong cơ cấu cây trồng biến đổi gen, đậu tương chiếm diện tích lớn nhất với 107,2 triệu ha, tiếp đến là ngô với 72,6 triệu ha, bông 25,3 triệu ha và cải dầu 11,2 triệu ha. Đây là những cây trồng chủ lực trong quá trình thương mại hóa công nghệ sinh học nông nghiệp, gắn với nhu cầu nguyên liệu cho ngành chế biến thực phẩm, thức ăn chăn nuôi và dệt may.

Đáng chú ý, các tính trạng được ứng dụng trong cây trồng biến đổi gen ngày càng đa dạng. Giai đoạn 1992-2024, nhóm tính trạng kết hợp kháng thuốc trừ cỏ và kháng sâu chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tổng số sự kiện cây trồng biến đổi gen được phê duyệt, với 31,3%.

Năm 2024 cũng ghi nhận nhiều sản phẩm công nghệ sinh học mới được phê duyệt, như ngô TELA, chuối kháng bệnh héo rũ Panama chủng TR4, bạch đàn tăng năng suất, dạ yến thảo phát sáng và trầu bà hỗ trợ lọc không khí. Những sản phẩm này cho thấy phạm vi ứng dụng công nghệ sinh học đang mở rộng, từ cải thiện đặc tính nông học, tăng khả năng chống chịu sâu bệnh đến phát triển các tính trạng phục vụ những mục tiêu khác nhau.

Tuy nhiên, cùng với tiềm năng về năng suất và hiệu quả sản xuất, việc phát triển cây trồng công nghệ sinh học cũng đặt ra yêu cầu về quản lý an toàn sinh học, đánh giá tác động môi trường và bảo đảm tính minh bạch trong thông tin đến người sản xuất, người tiêu dùng.

Từ kinh nghiệm quốc tế, TS Rhodora Romero-Aldemita nhấn mạnh vai trò của truyền thông khoa học, hợp tác quản lý giữa các quốc gia và đối thoại với các nhà hoạch định chính sách. Việc khai thác tiềm năng của công nghệ mới cần dựa trên bằng chứng khoa học, đồng thời bảo đảm các quy trình đánh giá, quản lý và ứng dụng phù hợp với điều kiện của từng quốc gia.

Thúc đẩy nghiên cứu, đưa công nghệ vào sản xuất

Tại Việt Nam, cây trồng biến đổi gen được đưa vào canh tác thương mại từ năm 2015, trước hết trên cây ngô. Sau hơn 10 năm triển khai, công nghệ này đã được nông dân lựa chọn tại nhiều vùng sản xuất. Giai đoạn 2015-2024, tổng diện tích canh tác ngô biến đổi gen lũy kế vượt 1,3 triệu ha. Riêng năm 2024, diện tích ngô biến đổi gen ước tính chiếm gần 50% tổng diện tích ngô cả nước.

Theo thông tin tại hội thảo, Việt Nam hiện có 64 cây trồng biến đổi gen được cấp Giấy chứng nhận đủ điều kiện sử dụng làm thực phẩm, thức ăn chăn nuôi. Trong đó, ngô có 22 giống, đậu tương có 17 giống.

Hiệu quả kinh tế từ ứng dụng ngô biến đổi gen cũng được ghi nhận qua các đánh giá độc lập. Theo số liệu của PG Economics Ltd (Vương quốc Anh), trong giai đoạn 2015-2024, việc ứng dụng ngô biến đổi gen tại Việt Nam góp phần tăng năng suất khoảng 15,2%, tạo thêm khoảng 323,5 triệu USD thu nhập cho nông dân. Công nghệ này đồng thời góp phần gia tăng sản lượng ngô và giảm lượng thuốc bảo vệ thực vật sử dụng.

Những kết quả trên cho thấy công nghệ sinh học có thể đóng góp thiết thực vào việc nâng cao hiệu quả sản xuất, nhất là đối với những cây trồng chịu áp lực lớn từ sâu bệnh và điều kiện canh tác bất lợi. Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả lâu dài, việc ứng dụng cần gắn với điều kiện sinh thái, tập quán sản xuất, nhu cầu thị trường và năng lực quản lý của từng địa phương.

Theo TS Nguyễn Văn Long, phát triển và ứng dụng công nghệ sinh học đã được xác định là một trong những định hướng quan trọng trong chiến lược phát triển khoa học, công nghệ và nông nghiệp của Việt Nam. Trong đó, Nghị quyết số 36-NQ/TW năm 2023 về phát triển và ứng dụng công nghệ sinh học và Nghị quyết số 57-NQ/TW năm 2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là những cơ sở chính trị quan trọng thúc đẩy lĩnh vực này.

Cùng với việc cụ thể hóa các định hướng về danh mục công nghệ chiến lược và phân công nhiệm vụ phát triển sản phẩm công nghệ chiến lược, Việt Nam đang chú trọng mở rộng hợp tác quốc tế, tiếp cận kinh nghiệm từ các quốc gia có thế mạnh nhằm nâng cao năng lực nghiên cứu, tiếp nhận và ứng dụng công nghệ sinh học.

Dù vậy, khoảng cách giữa nghiên cứu và thương mại hóa vẫn là vấn đề cần quan tâm. Việc phát triển các công nghệ mới, đặc biệt là chỉnh sửa gen, không chỉ đòi hỏi năng lực nghiên cứu và cơ sở vật chất hiện đại mà còn cần hành lang pháp lý đồng bộ, cơ chế đánh giá phù hợp và sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, nhà khoa học với doanh nghiệp.

Trong khuôn khổ hội thảo, các chuyên gia quốc tế đã chia sẻ xu hướng thương mại hóa cây trồng công nghệ sinh học trên thế giới và khu vực châu Á, đồng thời phân tích tác động kinh tế, xã hội và môi trường của công nghệ này trong giai đoạn 1996-2024. Các tham luận trong nước tập trung đánh giá khung chính sách, pháp luật, thực trạng ứng dụng, thương mại hóa và mức độ chấp nhận cây trồng công nghệ sinh học tại Việt Nam.

Tại phiên tọa đàm “Thúc đẩy ứng dụng hiệu quả cây trồng công nghệ sinh học tại Việt Nam”, các đại biểu trao đổi về những giải pháp tháo gỡ khó khăn trong nghiên cứu, quản lý và thương mại hóa sản phẩm. Việc tăng cường kết nối giữa cơ quan quản lý, tổ chức khoa học và doanh nghiệp được xác định là một trong những yếu tố quan trọng để đưa kết quả nghiên cứu vào thực tiễn sản xuất.

TS Nguyễn Văn Long cho biết, các ý kiến tại hội thảo sẽ là cơ sở để cơ quan chuyên môn tổng hợp, đánh giá toàn diện tình hình phát triển và ứng dụng công nghệ sinh học; làm rõ thực trạng thương mại hóa, mức độ chấp nhận cây trồng công nghệ sinh học cũng như vị thế của Việt Nam trong xu hướng phát triển chung của thế giới.

Trên cơ sở đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ xây dựng báo cáo trình Thủ tướng Chính phủ, đề xuất giải pháp hoàn thiện chính sách, tháo gỡ các rào cản và thúc đẩy đưa thành tựu nghiên cứu công nghệ sinh học vào sản xuất.

Trong bối cảnh ngành trồng trọt đứng trước yêu cầu nâng cao năng suất, chất lượng và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu, công nghệ sinh học mở ra thêm dư địa cho đổi mới phương thức sản xuất. Tuy nhiên, hiệu quả của quá trình này không chỉ được đo bằng diện tích cây trồng được ứng dụng công nghệ mới, mà còn ở năng lực làm chủ công nghệ, khả năng tạo ra sản phẩm có giá trị và mức độ đáp ứng các yêu cầu về an toàn, môi trường, phát triển bền vững./.