Đánh thức nguồn lực văn hóa xứ Thanh - Bài 3: Những người giữ mạch nguồn văn hóa

Những người giữ chữ, giữ tiếng

Ở Hạ Sơn, xã Ngọc Lặc, ông Phùng Quang Du đã dành nhiều năm sưu tầm, nghiên cứu và truyền dạy chữ Nôm Dao. Tình yêu với con chữ bắt đầu từ khi ông lên 8 tuổi, được cha truyền dạy. Lớn lên, ngoài những kiến thức học trong gia đình, ông tiếp tục tìm đọc sách cổ, gặp gỡ những người am hiểu văn hóa Dao để bổ sung vốn hiểu biết.

Trong nhà ông, hàng trăm cuốn sách và tư liệu bằng chữ Dao được lưu giữ. Có những cuốn đã theo gia đình qua nhiều thế hệ, ghi lại phong tục, nghi lễ, tri thức dân gian và cách ứng xử trong cộng đồng. “Hiền văn”, “Nghìn tự văn”, “Vạn niên”, “Đại sư ca” không đơn thuần là những cuốn sách cổ. Đó còn là nơi lưu giữ một phần ký ức, nếp sống và quan niệm của người Dao.

Điều khiến ông Du trăn trở là số người biết đọc, biết viết chữ Nôm Dao ngày càng ít. Khi lớp người am hiểu chữ cổ không còn nhiều, những cuốn sách dù được cất giữ cẩn thận vẫn có nguy cơ trở thành tư liệu nằm im nếu thiếu người đọc và hiểu nội dung bên trong.

Từ chủ trương bảo tồn tiếng nói, chữ viết của đồng bào dân tộc thiểu số, ông Du cùng những người am hiểu chữ Dao ở Thanh Hóa tham gia biên soạn bộ sách chữ Nôm Dao. Năm 2015, bộ chữ Nôm Dao Thanh Hóa được tỉnh phê chuẩn. Bộ sách gồm 9 tập, khoảng 1.400 chữ, hướng dẫn cách viết, cách đọc và giới thiệu những nội dung cơ bản về chữ viết của người Dao. Từ năm 2016, tài liệu được đưa vào giảng dạy trong cộng đồng.

Ông Du từng bày tỏ mong muốn: “Tôi mong muốn người dân tộc Dao đều phải biết nói tiếng Dao, biết đọc, biết viết chữ Dao”. Mong muốn ấy cũng là điều ông theo đuổi trong nhiều năm: giúp người trong cộng đồng có thể tiếp cận tư liệu do cha ông để lại, hiểu phong tục, tập quán và tiếp tục sử dụng chữ viết của dân tộc mình.

Ở xã Hồi Xuân, ông Cao Bằng Nghĩa, người Thái ở phố Khằm, cũng dành phần lớn thời gian tìm hiểu, sưu tầm và truyền dạy văn hóa dân tộc. Ông sinh năm 1950, lớn lên trong gia đình có truyền thống lưu giữ sách cổ, trường ca và thơ ca của người Thái. Ông nội là thầy mo, trước khi mất đã truyền lại vốn tri thức ấy cho cha ông, ông Cao Ngọc Bích, nguyên Trưởng phòng Văn hóa - Thông tin huyện Quan Hóa.

Từ nhỏ, ông Nghĩa đã quen với những tập trường ca bằng chữ Thái, tiếng khèn bè, sáo ôi trong sinh hoạt bản làng. Năm 16 tuổi, ông bắt đầu học và chơi thành thạo một số nhạc cụ dân tộc. Nhưng những bản nhạc vẫn chưa giúp ông hiểu hết nội dung các trường ca cổ. Muốn đọc được những trang sách của gia đình, ông phải học chữ Thái, tìm đến cha và các bậc cao niên để giải nghĩa những từ cổ, cách đọc và sắc thái ngôn ngữ.

Sau một thời gian tự học, ông có thể đọc, viết và tiếp cận các bản sử thi bằng chữ Thái. Ông còn đi đến nhiều bản làng, gặp các thầy mo, người cao tuổi để tìm hiểu phong tục, tập quán, sưu tầm tư liệu và hiện vật. Với ông, giữ văn hóa không thể tách rời việc hiểu những gì cha ông để lại.

Năm 2010, sau khi nghỉ hưu, ông Nghĩa phối hợp với ngành giáo dục và chính quyền địa phương mở hai lớp dạy chữ Thái tại Nam Xuân, dành cho cán bộ và người dân có nhu cầu. Trong quá trình giảng dạy, ông kết hợp chữ viết với trường ca, sử thi và những nội dung gần gũi trong đời sống để học viên dễ tiếp cận. Năm 2018, ông tham gia cùng Trường Đại học Hồng Đức biên soạn phần văn hóa dân gian trong cuốn Dư địa chí huyện Quan Hóa, đồng thời tham gia thành lập Câu lạc bộ khèn bè Mường Ca Da với 45 thành viên.

Công việc của ông Nghĩa không dừng ở lớp học chữ. Ông còn hướng dẫn thanh thiếu niên chơi khèn bè, sáo ôi, đưa nhạc cụ truyền thống trở lại các buổi sinh hoạt văn hóa. Những chuyến biểu diễn ở trong và ngoài nước cũng giúp tiếng khèn của người Thái Thanh Hóa được giới thiệu đến nhiều người hơn. Từ chữ viết đến âm nhạc, ông kiên trì tìm cách để những giá trị từng gắn với đời sống bản làng không bị đứt đoạn.

Tại Bá Thước, ông Hà Nam Ninh cũng là người nhiều năm tham gia truyền dạy chữ Thái. Bắt đầu từ năm 2006, ông mở các lớp học cho cán bộ, công chức và người dân có nhu cầu. Theo tư liệu báo chí, đến năm 2024, ông đã tham gia giảng dạy cho khoảng 6.700 học viên. Ông còn sưu tầm, biên soạn nhiều tài liệu, trong đó có Từ điển Thái - Việt Thanh Hóa, góp phần hệ thống hóa vốn từ và phục vụ việc học tập, nghiên cứu.

Những người như ông Du, ông Nghĩa, ông Ninh đang đảm nhận những phần việc khác nhau, nhưng cùng gặp nhau ở một điểm: họ muốn người trong cộng đồng hiểu được tiếng nói, chữ viết và văn hóa của dân tộc mình. Dẫu vậy, số người từng tham gia một khóa học chưa đồng nghĩa với số người có thể sử dụng thành thạo chữ viết trong đời sống. Sau khi lớp học kết thúc, nếu không có môi trường đọc, viết, trao đổi và thực hành, kiến thức rất dễ mai một. Người học biết chữ nhưng không dùng thường xuyên cũng khó trở thành người truyền dạy tiếp theo.

Một bộ sách được biên soạn, một lớp học được tổ chức hay một cuốn tư liệu được lưu trữ mới tạo ra điều kiện ban đầu. Để chữ viết tồn tại, cần có người sử dụng nó trong gia đình, trong sinh hoạt cộng đồng, trong việc ghi chép, sáng tác và truyền lại tri thức cho thế hệ sau.

Trao truyền phải bắt đầu từ cộng đồng

Việc giữ gìn văn hóa không thể chỉ đặt lên vai một vài cá nhân tâm huyết. Đã có những người dành thời gian để sưu tầm tư liệu, mở lớp, biên soạn tài liệu, nhưng để hoạt động ấy duy trì lâu dài cần có sự tham gia của gia đình, nhà trường, chính quyền cơ sở và chính cộng đồng nắm giữ di sản.

Đời sống đang thay đổi khiến môi trường trao truyền văn hóa cũng có nhiều biến động. Người trẻ đi học, đi làm xa; tiếng phổ thông được sử dụng phổ biến hơn trong giao tiếp; nhiều sinh hoạt truyền thống không còn diễn ra thường xuyên như trước. Khi tiếng mẹ đẻ ít được dùng trong gia đình, trẻ em ít có cơ hội tiếp xúc với chữ viết và tri thức của dân tộc mình. Khoảng cách giữa thế hệ nắm giữ văn hóa và thế hệ tiếp nhận vì thế ngày càng rõ.

Để khắc phục khoảng trống này, việc mở lớp dạy chữ phải đi đôi với tạo lập không gian thực hành. Học viên cần tài liệu và môi trường giao tiếp; trẻ em cần được tiếp xúc với tiếng nói, phong tục dân tộc ngay trong gia đình. Đặt biệt, các câu lạc bộ văn hóa dân gian phải đi vào hoạt động thực chất, duy trì lịch sinh hoạt định kỳ và chú trọng đào tạo lớp nghệ nhân kế cận, tránh tình trạng hoạt động mang tính hình thức, "đến hẹn lại lên" vào các dịp lễ hội.

Để gỡ "nút thắt" trên, ngày 31/12/2022, UBND tỉnh Thanh Hóa đã ban hành Quyết định số 4795/QĐ-UBND phê duyệt Đề án bảo tồn, phát huy và phát triển tiếng nói, chữ viết, trang phục, nghề truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số giai đoạn 2023-2030. Đề án hướng tới các cộng đồng Mường, Thái, Mông, Thổ, Dao và Khơ Mú, với những nhiệm vụ như sưu tầm, biên soạn tài liệu, mở lớp truyền dạy, xây dựng đội ngũ nghệ nhân và đưa các giá trị văn hóa trở lại đời sống.

Đáng chú ý, ngày 6/7/2026, UBND tỉnh ban hành Kế hoạch số 229/KH-UBND triển khai Đề án trong giai đoạn 2026-2030. Văn bản xác định phải khắc phục những tồn tại, hạn chế của giai đoạn 2023-2025, đồng thời yêu cầu sử dụng kinh phí đúng mục đích, tránh phô trương, lãng phí.

Thanh Hóa cũng đặt mục tiêu số hóa tư liệu về tiếng nói, chữ viết, trang phục và nghề truyền thống; xây dựng các mô hình truyền dạy trong cộng đồng; tập huấn phương pháp cho nghệ nhân, người có uy tín; biên soạn tài liệu dạy chữ Mường, chữ Thái và chữ Nôm Dao. Kế hoạch cũng xác định việc hỗ trợ nghệ nhân phải gắn với nhiệm vụ bảo tồn và sản phẩm cụ thể như lớp truyền dạy, tài liệu, hoạt động trình diễn, hướng dẫn thực hành nghề.

Cách tiếp cận này có ý nghĩa ở chỗ người nắm giữ tri thức không chỉ được ghi nhận, tôn vinh mà còn có điều kiện tiếp tục công việc của mình. Tuy nhiên, số hóa tài liệu không thay thế được người đọc; tổ chức lớp học cũng chưa đủ nếu người học không có môi trường sử dụng sau đào tạo. Vì vậy, hiệu quả của kế hoạch cần được nhìn từ những thay đổi ở cơ sở: lớp học có được duy trì đến cuối khóa, người học có thể đọc và viết sau khi hoàn thành, câu lạc bộ có sinh hoạt thường xuyên, người trẻ có tham gia và tiếp tục truyền dạy hay không.

Những quy định này tạo thêm cơ sở để người nắm giữ tri thức văn hóa tiếp tục công việc. Nhưng chính sách chỉ có ý nghĩa khi đến đúng người, đúng nhu cầu. Một nghệ nhân cao tuổi cần được hỗ trợ để mở lớp, có người học và tài liệu phù hợp. Một câu lạc bộ cần kinh phí duy trì sinh hoạt, nhưng quan trọng hơn là phải có thành viên tham gia thường xuyên. Nếu chỉ thành lập trên giấy hoặc hoạt động theo từng đợt, mục tiêu trao truyền khó đạt được.

Bởi vậy, khi triển khai Kế hoạch 229, cần quan tâm đến những kết quả cụ thể: bao nhiêu lớp học được duy trì; bao nhiêu người học có thể sử dụng tiếng nói, chữ viết sau đào tạo; bao nhiêu nghệ nhân trực tiếp truyền dạy; các câu lạc bộ có hoạt động đều đặn hay không; tư liệu được số hóa có được đưa trở lại phục vụ cộng đồng hay chỉ lưu trữ trong hệ thống dữ liệu. Đây cũng là căn cứ để bố trí kinh phí và đánh giá hiệu quả thực hiện, thay vì chỉ dừng ở số lượng hoạt động được tổ chức.

Một lớp học duy trì qua nhiều năm, một nghệ nhân kiên trì dạy chữ hay một câu lạc bộ có người trẻ sinh hoạt đều đặn có thể chưa tạo ngay kết quả định lượng. Nhưng đó là gốc rễ quyết định sự sống còn của di sản. Muốn mạch nguồn văn hóa không đứt đoạn, người trẻ phải được trao cơ hội học, người thực hành có điều kiện truyền dạy và cộng đồng phải tiếp tục đưa những giá trị ấy vào hơi thở đời sống hằng ngày.

Bài 4: Khi di sản bước vào không gian số