Phát triển nông nghiệp hữu cơ: Chuyển đổi đồng bộ để mở rộng thị trường

Nông nghiệp tiếp tục khẳng định vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế, bảo đảm an ninh lương thực và ổn định đời sống người dân. Theo Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp, năm 2025, ngành nông nghiệp tăng trưởng 3,78%, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt 70,63 tỷ USD. Trong 9 tháng đầu năm 2026, tăng trưởng đạt 4,02%, kim ngạch xuất khẩu đạt 56,3 tỷ USD.

Đáng chú ý, khoa học công nghệ ngày càng đóng góp trực tiếp vào nâng cao năng suất, chất lượng và giá trị sản xuất. Trong lĩnh vực trồng trọt, các giống lúa do Việt Nam chọn tạo chiếm 5/10 giống có diện tích gieo trồng lớn nhất cả nước và 8/10 giống có diện tích lớn nhất tại Đồng bằng sông Cửu Long. Việc ứng dụng giống mới giúp năng suất tăng khoảng 9,9%, sản lượng tăng thêm ước 2,4 triệu tấn mỗi năm, tạo giá trị kinh tế gia tăng khoảng 12.000 tỷ đồng.

Trong lâm nghiệp, chăn nuôi và thủy sản, năng lực nghiên cứu, chọn tạo giống, sản xuất vaccine và ứng dụng công nghệ cũng từng bước được nâng cao. Riêng sản lượng nuôi trồng thủy sản tăng từ 4,89 triệu tấn năm 2021 lên 6,11 triệu tấn năm 2025, bình quân khoảng 5,2%/năm. Cùng với đó, công nghiệp chế biến nông, lâm, thủy sản duy trì mức tăng giá trị gia tăng khoảng 7,5-8%/năm; tỷ trọng sản phẩm chế biến sâu tăng từ khoảng 20% năm 2020 lên hơn 30% năm 2025.

Những kết quả này tạo nền tảng quan trọng để ngành nông nghiệp chuyển dịch sang mô hình sản xuất có chất lượng và giá trị gia tăng cao hơn. Trong đó, nông nghiệp hữu cơ được xác định là một hướng đi phù hợp với yêu cầu bảo vệ sức khỏe con người, môi trường sinh thái và nâng cao chất lượng tăng trưởng.

Theo TS. Hà Phúc Mịch, Chủ tịch Hiệp hội Nông nghiệp Hữu cơ Việt Nam (VOAA), phát triển nông nghiệp hữu cơ là xu thế tất yếu, gắn với yêu cầu xây dựng nền sản xuất bền vững, thân thiện với môi trường và nâng cao giá trị nông sản.

Sự quan tâm của Đảng, Nhà nước cùng việc ban hành Nghị định 109/2018/NĐ-CP về nông nghiệp hữu cơ và Quyết định 885/QĐ-TTg phê duyệt Đề án phát triển nông nghiệp hữu cơ giai đoạn 2020-2030 đã tạo nền tảng chính sách cho lĩnh vực này. Đặc biệt, Nghị quyết 85/NQ-CP ngày 4/4/2026 của Chính phủ về thực hiện Kết luận 219-KL/TW, tiếp tục thực hiện Nghị quyết 19-NQ/TW về nông nghiệp, nông dân, nông thôn, đặt ra yêu cầu phát triển nông nghiệp sinh thái, xanh, hữu cơ, tuần hoàn gắn với nâng cao giá trị gia tăng và đời sống người dân.

Cùng với tổ chức sản xuất và liên kết thị trường, năng lực đáp ứng tiêu chuẩn là yếu tố quyết định khả năng phát triển của nông nghiệp hữu cơ. Đây cũng là một trong những điểm nghẽn đối với các hộ nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp, nhất là những chủ thể có quy mô sản xuất nhỏ.

Bà Từ Thị Tuyết Nhung, Ủy viên Ban Thường vụ, Trưởng Ban Tiêu chuẩn Hiệp hội Nông nghiệp Hữu cơ Việt Nam cho rằng, hệ thống chính sách và tiêu chuẩn đã từng bước được hình thành, nhưng năng lực sản xuất, chế biến, truy xuất nguồn gốc và phát triển thị trường vẫn còn hạn chế. Chi phí chứng nhận và những rủi ro trong giai đoạn chuyển đổi cũng là trở ngại khiến nhiều chủ thể chưa mạnh dạn tham gia.

Theo bà, trước khi bắt đầu sản xuất, người nông dân cần xác định rõ sản phẩm và thị trường mục tiêu, tìm hiểu và lựa chọn bộ tiêu chuẩn phù hợp. Đồng thời, phải rà soát các điều kiện về đất, nước, môi trường xung quanh, nguồn vật tư đầu vào cũng như nguy cơ ô nhiễm chéo để xây dựng biện pháp phòng ngừa.

Việc hiểu và tuân thủ tiêu chuẩn cần được thực hiện ngay từ đầu, thay vì chỉ quan tâm đến chứng nhận khi sản phẩm đã hình thành. Bởi nếu thiếu kiểm soát trong quá trình sản xuất, những sai sót ở một công đoạn cũng có thể ảnh hưởng đến toàn bộ lô hàng, thậm chí làm gián đoạn hoạt động tiêu thụ.

Ở góc độ hệ thống, PGS.TS Đào Thế Anh, Chủ tịch Hội Khoa học phát triển nông thôn Việt Nam cho rằng, cần đặt phát triển nông nghiệp hữu cơ trong tiến trình chuyển đổi nông nghiệp sinh thái và hệ thống lương thực, thực phẩm. Việc mở rộng quy mô không thể chỉ được đánh giá bằng diện tích hay số lượng sản phẩm được chứng nhận, mà cần tính đến những giá trị sinh thái, xã hội và năng lực tổ chức sản xuất, đặc biệt là khả năng tham gia của các hộ nông dân nhỏ.

Liên hệ với Kế hoạch hành động quốc gia chuyển đổi hệ thống lương thực, thực phẩm minh bạch, trách nhiệm và bền vững, ông Đào Thế Anh cho rằng, bên cạnh việc tăng cường liên kết giữa các tác nhân trong chuỗi giá trị, cần chú trọng hoàn thiện môi trường chính sách, dịch vụ hỗ trợ và tạo điều kiện để nông dân quy mô nhỏ tham gia quá trình chuyển đổi.

Đây là vấn đề có ý nghĩa quan trọng, bởi nông nghiệp hữu cơ không đơn thuần là sự thay đổi vật tư đầu vào hay phương thức canh tác, mà còn là quá trình thay đổi tư duy sản xuất, cách thức quản lý và tổ chức thị trường. Nếu thiếu sự hỗ trợ về kỹ thuật, vốn, thông tin và đầu ra, người nông dân sẽ phải tự gánh phần lớn chi phí, rủi ro trong thời gian chuyển đổi.

Nông nghiệp sinh thái, hữu cơ có khả năng tạo ra những giá trị vượt ra ngoài phạm vi sản xuất nông sản. Bên cạnh bảo đảm an ninh lương thực và dinh dưỡng, mô hình này còn góp phần bảo vệ đất, nước, đa dạng sinh học, cải thiện sinh kế nông thôn, thích ứng với biến đổi khí hậu và giảm phát thải.

Đặc biệt, những giá trị gắn với văn hóa ẩm thực bản địa, lịch sử vùng sản xuất, cảnh quan nông thôn và du lịch trải nghiệm cũng có thể trở thành lợi thế để nâng cao giá trị sản phẩm. Khi được tổ chức hợp lý, các hoạt động này không chỉ mở rộng nguồn thu mà còn góp phần kết nối người sản xuất với người tiêu dùng, giúp thị trường hiểu rõ hơn về giá trị thực chất của nông nghiệp hữu cơ.

Tuy nhiên, để những lợi thế đó trở thành giá trị kinh tế cụ thể, cần có cách tiếp cận tổng thể, trong đó người nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp giữ vai trò trung tâm của quá trình chuyển đổi. Nhà nước cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách hỗ trợ; các tổ chức khoa học, hiệp hội tăng cường tư vấn, chuyển giao kỹ thuật và hướng dẫn tiêu chuẩn; doanh nghiệp phát huy vai trò dẫn dắt liên kết chuỗi, đầu tư chế biến và phát triển thị trường.

Cùng với đó, cần nâng cao tính minh bạch trong thông tin sản phẩm, truy xuất nguồn gốc và truyền thông về giá trị nông nghiệp hữu cơ. Việc phân biệt rõ sản phẩm hữu cơ được chứng nhận với sản phẩm đang trong quá trình chuyển đổi hoặc sản phẩm áp dụng một số thực hành thân thiện với môi trường sẽ góp phần củng cố niềm tin của người tiêu dùng, hạn chế tình trạng quảng bá thiếu căn cứ.

Phát triển nông nghiệp hữu cơ vì thế không thể chỉ đo bằng tốc độ tăng diện tích hay số lượng chứng nhận được cấp. Quan trọng hơn là khả năng hình thành hệ thống sản xuất có trách nhiệm, bảo đảm chất lượng ổn định, duy trì giá trị sinh thái và phân chia lợi ích hài hòa giữa các tác nhân trong chuỗi./.

Minh Thắm