[Emagazine] Việt Nam chuyển đổi lương thực, thực phẩm gắn với phát triển bền vững

Từ những cam kết khí hậu tại các diễn đàn quốc tế đến những cánh đồng lúa phát thải thấp ở Đồng bằng sông Cửu Long, Việt Nam đang từng bước hiện thực hóa mục tiêu chuyển đổi hệ thống lương thực, thực phẩm theo hướng xanh, minh bạch, có trách nhiệm và bền vững. Tại sự kiện bên lề Hội nghị COP31 diễn ra ngày 9/11/2026 ở Antalya, Thổ Nhĩ Kỳ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng các đối tác quốc tế đã nhấn mạnh yêu cầu đưa cam kết khí hậu vào thực tiễn sản xuất, chế biến, phân phối và tiêu dùng. Đây không chỉ là nhiệm vụ giảm phát thải khí nhà kính mà còn là hành trình bảo đảm an ninh lương thực, nâng cao thu nhập cho nông dân và định hình một nền nông nghiệp có khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu.

Ngày 9/11/2026, tại Nhà Việt Nam (Viet Nam Pavilion) trong khuôn khổ Hội nghị lần thứ 31 các Bên tham gia Công ước khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu (COP31), Bộ Nông nghiệp và Môi trường Việt Nam phối hợp cùng các đối tác quốc tế tổ chức sự kiện “Hướng tới phát triển bền vững – Chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm của Việt Nam: Từ cam kết khí hậu đến hành động thực tiễn”.

Diễn ra tại Antalya, Thổ Nhĩ Kỳ, sự kiện là dịp để Việt Nam chia sẻ những định hướng chính sách, kinh nghiệm triển khai và kết quả bước đầu trong tiến trình xây dựng hệ thống lương thực, thực phẩm có khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu, giảm phát thải khí nhà kính và hướng tới phát triển bền vững.

Trong bối cảnh thế giới đối mặt với những thách thức ngày càng lớn từ nhiệt độ gia tăng, thiên tai cực đoan, suy giảm tài nguyên nước và mất cân bằng hệ sinh thái, hệ thống lương thực, thực phẩm vừa là lĩnh vực dễ chịu tổn thương, vừa có vai trò quan trọng trong nỗ lực ứng phó biến đổi khí hậu.

Những đợt hạn hán kéo dài có thể làm giảm năng suất cây trồng; mưa lũ cực đoan gây thiệt hại vùng nguyên liệu; xâm nhập mặn làm thay đổi điều kiện canh tác; trong khi các hiện tượng thời tiết bất thường cũng ảnh hưởng đến hoạt động vận chuyển, bảo quản và phân phối thực phẩm.

Ở chiều ngược lại, nhiều hoạt động trong chuỗi lương thực, thực phẩm cũng tạo ra phát thải khí nhà kính, từ canh tác, chăn nuôi, sử dụng phân bón, thay đổi mục đích sử dụng đất đến chế biến, vận chuyển và xử lý chất thải.

Do đó, chuyển đổi hệ thống lương thực, thực phẩm không thể chỉ được hiểu là thay đổi kỹ thuật canh tác hoặc nâng cao năng suất nông nghiệp.

Đây là quá trình tổ chức lại toàn bộ chuỗi giá trị, từ cách sản xuất nguyên liệu, sử dụng tài nguyên, chế biến và bảo quản đến cách phân phối, tiêu dùng và quản lý thực phẩm sau sử dụng.

Mục tiêu không chỉ là tạo ra nhiều lương thực hơn, mà còn phải bảo đảm lương thực có chất lượng, an toàn, giàu dinh dưỡng, được phân phối công bằng và tạo ra ít tác động tiêu cực hơn đối với môi trường.

Nông nghiệp – trụ đỡ quan trọng của kinh tế và sinh kế

Theo số liệu Bộ Nông nghiệp và Môi trường được công bố tại sự kiện COP31, khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản đóng góp khoảng 11,64% GDP. Kim ngạch xuất khẩu nông sản của Việt Nam trong năm 2025 vượt mốc 70 tỷ USD theo số liệu nêu tại hội nghị.

Với dân số hơn 100 triệu người, khoảng 61,9% cư dân sinh sống tại khu vực nông thôn, 26,94% lực lượng lao động gắn với nông nghiệp và khoảng 68% nông dân là các hộ sản xuất nhỏ lẻ, tiến trình chuyển đổi hệ thống lương thực, thực phẩm có ý nghĩa trực tiếp đối với sinh kế và an sinh xã hội.

Những con số cho thấy chuyển đổi hệ thống lương thực, thực phẩm không chỉ liên quan đến năng lực cạnh tranh của ngành nông nghiệp, mà còn tác động trực tiếp đến đời sống của hàng triệu gia đình nông thôn.

Nếu quá trình chuyển đổi diễn ra thiếu đồng bộ, chi phí áp dụng công nghệ mới, yêu cầu chứng nhận, tiêu chuẩn môi trường và sức ép thị trường có thể trở thành rào cản đối với các nông hộ nhỏ.

Ngược lại, nếu được thiết kế phù hợp, các mô hình sản xuất phát thải thấp, tiết kiệm tài nguyên và liên kết chuỗi có thể giúp người nông dân nâng cao năng suất lao động, giảm lãng phí đầu vào và tiếp cận thị trường có giá trị cao hơn.

Phát biểu tại sự kiện, ông Bùi Đức Hiếu, Phó Cục trưởng Cục Biến đổi khí hậu, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, nhấn mạnh Việt Nam nhìn nhận biến đổi khí hậu không chỉ là thách thức mà còn là cơ hội thúc đẩy chuyển đổi hệ thống lương thực, thực phẩm theo hướng xanh, bao trùm, có khả năng chống chịu và bền vững hơn.

Từ góc nhìn này, chuyển đổi xanh không nên được xem là nhiệm vụ bổ sung sau khi đã hoàn thành mục tiêu tăng trưởng. Ngược lại, yêu cầu thích ứng khí hậu, sử dụng tài nguyên hiệu quả và bảo vệ môi trường cần trở thành những yếu tố cấu thành chiến lược phát triển nông nghiệp ngay từ đầu.

Chuyển đổi hệ thống lương thực, thực phẩm vì thế không chỉ là giải pháp khí hậu, mà còn là bước chuyển của mô hình tăng trưởng nông nghiệp Việt Nam.

Việt Nam đã xác định mục tiêu đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, đồng thời tham gia các sáng kiến quốc tế thúc đẩy phát triển nông nghiệp bền vững và hành động khí hậu.

Một dấu mốc chính sách quan trọng là Quyết định số 300/QĐ-TTg ngày 28/3/2023 của Thủ tướng Chính phủ, phê duyệt Kế hoạch hành động quốc gia chuyển đổi hệ thống lương thực, thực phẩm minh bạch, trách nhiệm và bền vững đến năm 2030.

Việc tham gia Tuyên bố Emirates về Nông nghiệp bền vững, Hệ thống lương thực thích ứng và Hành động khí hậu tại COP28 cũng thể hiện định hướng gắn chuyển đổi nông nghiệp với những mục tiêu khí hậu dài hạn.

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất của các cam kết quốc tế nằm ở khả năng chuyển hóa thành kết quả cụ thể tại địa phương.

Giảm phát thải bằng cách nào? Ai sẽ chi trả cho công nghệ mới? Nông dân được hưởng lợi ra sao? Việc đo lường phát thải được thực hiện như thế nào?

Đây là những câu hỏi phải được giải quyết khi chuyển đổi từ hoạch định chính sách sang thực tiễn sản xuất.

Đề án 1 triệu héc-ta lúa – mô hình điển hình của chuyển đổi xanh

Một trong những sáng kiến được Việt Nam giới thiệu tại COP31 là Đề án phát triển bền vững 1 triệu héc-ta chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030.

Đề án hướng tới thay đổi phương thức sản xuất lúa gạo theo hướng giảm lượng giống gieo sạ, sử dụng hiệu quả phân bón và nước tưới, quản lý rơm rạ phù hợp, tổ chức sản xuất theo chuỗi và nâng cao giá trị hạt gạo.

Trong sản xuất lúa nước, quá trình phân hủy chất hữu cơ trong điều kiện ngập nước kéo dài có thể tạo ra methane, một loại khí nhà kính có tác động mạnh đến biến đổi khí hậu.

Việc quản lý nước tưới phù hợp, áp dụng các kỹ thuật canh tác bền vững và xử lý phụ phẩm hợp lý có thể giúp giảm phát thải, đồng thời hạn chế lãng phí tài nguyên.

Tuy nhiên, giảm phát thải không đồng nghĩa với việc cắt giảm nước tưới một cách tùy tiện. Các giải pháp phải được áp dụng dựa trên đặc điểm đất, giống lúa, điều kiện thủy lợi và khả năng kiểm soát nước để không ảnh hưởng đến sinh trưởng của cây trồng.

Theo báo cáo của Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật được Trung tâm Khuyến nông Quốc gia công bố ngày 18/8/2026, diện tích áp dụng toàn bộ hoặc một phần quy trình canh tác bền vững thuộc Đề án đạt 420.813 ha, tương đương 89,8% mục tiêu diện tích của giai đoạn hiện tại.

Trong đó, diện tích thực hiện đầy đủ các tiêu chí của quy trình bền vững đạt 67.648 ha, chiếm 14,43% tổng diện tích mục tiêu của giai đoạn được báo cáo.

Những kết quả cho thấy nỗ lực chuyển đổi phương thức canh tác đã được triển khai trên quy mô đáng kể. Tuy nhiên, khoảng cách giữa diện tích tham gia và diện tích đáp ứng đầy đủ quy trình cũng phản ánh những khó khăn trong việc chuẩn hóa kỹ thuật, tổ chức sản xuất và duy trì sự tuân thủ.

Đối với nông hộ nhỏ, khả năng tiếp cận thiết bị, quy trình kỹ thuật, hệ thống thủy lợi và dịch vụ khuyến nông vẫn là những yếu tố quyết định.

Một mô hình thí điểm có thể đạt kết quả tốt khi được hỗ trợ chặt chẽ về chuyên môn, nhưng để áp dụng trên diện rộng cần giải quyết bài toán năng lực hợp tác xã, kinh phí đầu tư và cơ chế bao tiêu sản phẩm.

Tại phiên thảo luận “Từ ruộng đồng đến bàn ăn” trong khuôn khổ sự kiện COP31, bà Nguyễn Thị Thu Hương, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, cho biết Đề án 1 triệu héc-ta lúa đang từng bước định hình lại phương thức canh tác truyền thống.

Theo bà, việc nhân rộng các mô hình cần gắn với đào tạo kỹ thuật thường xuyên, nâng cao năng lực quản trị hợp tác xã và đầu tư hạ tầng thủy lợi nội đồng phù hợp.

Từ giảm phát thải đến nâng cao giá trị hạt gạo

Mục tiêu của Đề án không chỉ dừng ở việc giảm khí nhà kính, mà còn hướng tới hình thành chuỗi giá trị lúa gạo bền vững hơn.

Khi lượng giống, phân bón và vật tư được sử dụng hợp lý, chi phí sản xuất có thể được cải thiện. Khi rơm rạ được thu gom hoặc tận dụng theo quy trình phù hợp, nguy cơ ô nhiễm do đốt ngoài đồng có thể giảm.

Bên cạnh đó, việc liên kết với doanh nghiệp thu mua, chế biến và xuất khẩu có thể mở ra cơ hội phát triển các sản phẩm gạo có thông tin truy xuất nguồn gốc và đặc tính môi trường được xác minh.

Tuy nhiên, những sản phẩm được quảng bá là phát thải thấp cần có phương pháp đo lường, báo cáo và kiểm chứng đáng tin cậy.

Nếu phát thải không được ghi nhận nhất quán, việc chứng minh lợi ích khí hậu, xây dựng thương hiệu hoặc tham gia cơ chế tín chỉ carbon sẽ gặp nhiều khó khăn.

Vì vậy, chuyển đổi hệ thống lương thực, thực phẩm cũng đặt ra yêu cầu mới đối với quản lý dữ liệu, tiêu chuẩn sản xuất và hệ thống giám sát môi trường.

Hạt gạo xanh không chỉ được tạo ra từ kỹ thuật canh tác mới, mà còn từ cách tổ chức chuỗi giá trị, quản lý tài nguyên và chia sẻ lợi ích với người sản xuất.

Một trong những thông điệp xuyên suốt sự kiện bên lề COP31 là quá trình chuyển đổi hệ thống lương thực, thực phẩm phải bảo đảm lợi ích thiết thực cho người nông dân, đặc biệt là các nông hộ nhỏ và phụ nữ.

Bởi lẽ, những người trực tiếp sản xuất nguyên liệu chính là chủ thể chịu tác động đầu tiên của biến đổi khí hậu, đồng thời cũng là lực lượng quyết định khả năng đưa các giải pháp canh tác bền vững vào thực tiễn.

Đối với nhiều nông hộ, rào cản không chỉ là thiếu thông tin kỹ thuật mà còn là chi phí đầu tư ban đầu, khả năng tiếp cận vốn, thị trường tiêu thụ và những rủi ro trong quá trình thay đổi phương thức sản xuất.

Một quy trình canh tác phát thải thấp có thể mang lại lợi ích môi trường, nhưng nếu nông dân phải gánh toàn bộ chi phí đầu tư trong khi giá bán sản phẩm không cải thiện, động lực tham gia lâu dài sẽ bị hạn chế.

Vì vậy, chuyển đổi bền vững phải được xây dựng trên những cơ chế chia sẻ chi phí, rủi ro và lợi ích phù hợp giữa nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp và các tổ chức hỗ trợ.

Liên kết chuỗi giá trị để khuyến khích sản xuất xanh

Tại phiên thảo luận chuyên đề ở COP31, bà Lindsay Umalla, Trưởng bộ phận Chương trình thuộc Tổ chức Phát triển Hà Lan (SNV Việt Nam), chia sẻ kinh nghiệm từ dự án chuyển đổi chuỗi giá trị lúa gạo thích ứng với biến đổi khí hậu và phát triển bền vững ở Đồng bằng sông Cửu Long.

Theo bà, các cơ chế khuyến khích kinh tế rõ ràng có thể tạo động lực để doanh nghiệp và nông hộ nhỏ cùng tham gia thực hành giảm phát thải.

Nhìn từ thực tế sản xuất, một mô hình chuyển đổi sẽ có khả năng duy trì tốt hơn nếu nông dân không chỉ được yêu cầu tuân thủ quy trình mà còn được hỗ trợ về kỹ thuật, tổ chức sản xuất và đầu ra.

Hợp tác xã có thể đóng vai trò trung gian quan trọng trong việc tập hợp nông hộ, triển khai quy trình thống nhất, quản lý nhật ký sản xuất và đàm phán với doanh nghiệp thu mua.

Trong khi đó, doanh nghiệp chế biến và phân phối có thể tham gia thông qua hợp đồng liên kết, hỗ trợ truy xuất nguồn gốc, cải thiện chất lượng sản phẩm và phát triển các thị trường có yêu cầu cao về môi trường.

Sự phối hợp này có ý nghĩa quyết định đối với khả năng mở rộng mô hình sản xuất xanh từ một số cánh đồng trình diễn sang các vùng nguyên liệu tập trung.

Phụ nữ nông thôn cần được tham gia bình đẳng

Một khía cạnh khác được các đại biểu quốc tế đặc biệt quan tâm là vai trò của phụ nữ trong quá trình chuyển đổi hệ thống lương thực, thực phẩm.

Tại sự kiện, bà Irish Baguilat, đại diện Hiệp hội Nông dân châu Á (AFA), nhấn mạnh phụ nữ có vai trò quan trọng trong thích ứng thiên tai và duy trì sinh kế nông nghiệp, nhưng thường gặp khó khăn trong tiếp cận nguồn lực.

Vì vậy, quá trình chuyển đổi cần tạo điều kiện để phụ nữ tham gia bình đẳng vào việc ra quyết định và phân phối lợi ích trong chuỗi giá trị.

Vấn đề này không chỉ liên quan đến bình đẳng giới mà còn ảnh hưởng đến hiệu quả thực hiện các chương trình phát triển nông thôn.

Ở nhiều gia đình sản xuất nông nghiệp, phụ nữ tham gia trực tiếp vào các hoạt động chăm sóc cây trồng, chăn nuôi, sơ chế thực phẩm và quản lý chi tiêu. Tuy nhiên, việc tiếp cận đào tạo, thiết bị sản xuất, nguồn vốn hoặc các quyết định đầu tư lớn có thể chưa tương xứng với đóng góp thực tế.

Do đó, các chương trình chuyển đổi xanh cần có cơ chế tiếp cận phù hợp với phụ nữ nông thôn, đặc biệt trong đào tạo kỹ năng, tiếp cận tín dụng, quản lý hợp tác xã và phát triển kinh doanh.

Hệ thống lương thực bền vững phải hướng đến dinh dưỡng và sức khỏe

Nếu chỉ tập trung vào sản xuất nông nghiệp, quá trình chuyển đổi sẽ chưa bao quát đầy đủ các vấn đề của hệ thống lương thực, thực phẩm.

Một hệ thống bền vững còn phải bảo đảm người dân có khả năng tiếp cận thực phẩm an toàn, giàu dinh dưỡng với chi phí phù hợp.

Tại COP31, bà Huỳnh Thị Thanh Tuyền, Quản lý Bộ phận Môi trường Thực phẩm thuộc Trung tâm Nông nghiệp Nhiệt đới quốc tế (CIAT), nhấn mạnh việc đặt nông dân ở trung tâm, đồng thời gắn phát triển chuỗi cung ứng với tiêu dùng lành mạnh.

Điều này cho thấy chuyển đổi hệ thống lương thực, thực phẩm cần hướng đến những mục tiêu rộng hơn sản lượng và doanh thu.

Đó là giảm tổn thất sau thu hoạch, tăng khả năng tiếp cận thực phẩm an toàn, cải thiện chất lượng dinh dưỡng và khuyến khích lựa chọn tiêu dùng có trách nhiệm.

Một chuỗi thực phẩm hiện đại không chỉ đưa hàng hóa đến thị trường nhanh hơn mà còn phải bảo đảm an toàn, hạn chế lãng phí và tạo điều kiện để người tiêu dùng tiếp cận thông tin minh bạch.

Chuyển đổi hệ thống lương thực, thực phẩm chỉ bền vững khi người sản xuất được tiếp cận công nghệ, thị trường và nguồn lực một cách công bằng, đồng thời được chia sẻ lợi ích từ các giá trị xanh.

Bên cạnh những sáng kiến ở quy mô quốc gia, Việt Nam đang thúc đẩy chuyển đổi hệ thống lương thực, thực phẩm thông qua các cơ chế phối hợp tại địa phương.

Theo bà Bùi Mỹ Bình, đầu mối về hệ thống lương thực, thực phẩm thuộc Vụ Hợp tác quốc tế, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Việt Nam đang triển khai Nhóm đối tác chuyển đổi hệ thống lương thực, thực phẩm (FST-P) và Quy trình hỗ trợ quyết định chuyển đổi (FSDS) tại Sơn La và Đồng Tháp.

Thông qua sự phối hợp liên ngành, hai địa phương đã từng bước xây dựng kế hoạch hành động, chú trọng lồng ghép dinh dưỡng, tiêu dùng có trách nhiệm và khuyến khích chế độ ăn uống lành mạnh.

Đây là hướng tiếp cận có ý nghĩa quan trọng, bởi hệ thống lương thực, thực phẩm của mỗi vùng có những đặc điểm khác nhau về điều kiện tự nhiên, sản phẩm chủ lực, sinh kế và thị trường.

Tại Sơn La, sản xuất nông nghiệp gắn với địa hình miền núi, các vùng cây ăn quả, cây công nghiệp và hệ thống sản xuất nông hộ, hợp tác xã.

Trong khi đó, Đồng Tháp nằm trong vùng Đồng bằng sông Cửu Long, nơi các hoạt động canh tác lúa, nuôi trồng thủy sản và sản xuất nông nghiệp chịu ảnh hưởng rõ rệt của chế độ dòng chảy, điều kiện nguồn nước và biến đổi khí hậu.

Chính sự khác biệt đó đòi hỏi các địa phương xây dựng giải pháp phù hợp với đặc điểm sinh thái và kinh tế – xã hội, thay vì áp dụng một mô hình chuyển đổi giống nhau.

Chuyển đổi theo chuỗi, thay vì những giải pháp riêng lẻ

Đối với một địa phương, xây dựng hệ thống lương thực, thực phẩm bền vững cần có sự tham gia của nhiều ngành và lĩnh vực.

Cơ quan nông nghiệp chịu trách nhiệm về quy trình sản xuất, an toàn thực phẩm và phát triển vùng nguyên liệu. Ngành tài nguyên và môi trường tham gia quản lý đất, nước, phát thải và chất thải. Lĩnh vực y tế và giáo dục có thể góp phần nâng cao nhận thức về dinh dưỡng, sức khỏe và lựa chọn thực phẩm.

Doanh nghiệp, hợp tác xã và các tổ chức xã hội cũng đóng vai trò quan trọng trong tổ chức chuỗi cung ứng, hỗ trợ tiêu thụ và phát triển thị trường.

Nếu các giải pháp chỉ được triển khai riêng rẽ, nguy cơ thiếu đồng bộ có thể xuất hiện ở nhiều khâu.

Chẳng hạn, một vùng nguyên liệu được đầu tư theo hướng phát thải thấp nhưng không có cơ sở chế biến phù hợp có thể gặp khó khăn trong tiêu thụ.

Tương tự, việc phát triển sản phẩm thực phẩm an toàn sẽ chưa tạo ra hiệu quả xã hội như kỳ vọng nếu người tiêu dùng khó tiếp cận do giá thành cao hoặc hệ thống phân phối hạn chế.

Bởi vậy, chuyển đổi hệ thống lương thực, thực phẩm cần hướng tới sự kết nối giữa sản xuất, chế biến, thị trường, dinh dưỡng và quản trị môi trường.

Giảm thất thoát, lãng phí thực phẩm – một phần quan trọng của hành động khí hậu

Chuyển đổi hệ thống lương thực, thực phẩm không thể chỉ tập trung giảm phát thải trên đồng ruộng.

Trong quá trình thu hoạch, bảo quản, chế biến, vận chuyển và tiêu dùng, một phần thực phẩm có thể bị thất thoát hoặc lãng phí, kéo theo sự lãng phí đất đai, nước, năng lượng và công sức sản xuất.

Tổn thất sau thu hoạch có thể xuất phát từ điều kiện bảo quản chưa phù hợp, hạ tầng logistics hạn chế hoặc thiếu kết nối giữa sản lượng và nhu cầu thị trường.

Ở khâu tiêu dùng, việc mua sắm vượt nhu cầu, bảo quản không đúng cách hoặc loại bỏ thực phẩm vẫn còn sử dụng được cũng tạo ra lượng chất thải đáng kể.

Vì vậy, phát triển hệ thống lương thực bền vững cần có những giải pháp đồng bộ nhằm giảm tổn thất trong chuỗi cung ứng và thay đổi hành vi tiêu dùng.

Công nghệ số có thể hỗ trợ dự báo nhu cầu, quản lý hàng tồn kho, theo dõi điều kiện bảo quản và tối ưu kế hoạch vận chuyển. Trong khi đó, các giải pháp kinh tế tuần hoàn có thể tận dụng phụ phẩm phù hợp làm nguyên liệu cho sản xuất phân bón, năng lượng hoặc những sản phẩm có giá trị khác.

Tuy nhiên, việc tái sử dụng phải đáp ứng yêu cầu an toàn thực phẩm, vệ sinh và bảo vệ môi trường, tránh biến chất thải của công đoạn này thành nguy cơ ô nhiễm tại công đoạn khác.

Một hệ thống lương thực, thực phẩm bền vững vì thế cần được tổ chức theo nguyên tắc ưu tiên ngăn ngừa thất thoát, giảm lãng phí ngay từ nguồn, sau đó mới đến thu hồi và tận dụng phụ phẩm.

Từ những cam kết đưa ra tại COP31, một trong những vấn đề có ý nghĩa quyết định đối với Việt Nam là huy động đủ nguồn lực để triển khai và nhân rộng các mô hình sản xuất bền vững.

Quá trình chuyển đổi hệ thống lương thực, thực phẩm đòi hỏi nguồn vốn cho hạ tầng thủy lợi, công nghệ tiết kiệm tài nguyên, máy móc sản xuất, bảo quản sau thu hoạch, hệ thống truy xuất nguồn gốc và đào tạo nguồn nhân lực.

Trong khi đó, phần lớn nông dân vẫn sản xuất ở quy mô nhỏ, khó tự mình đáp ứng chi phí đầu tư ban đầu.

Bởi vậy, huy động nguồn lực công, nguồn vốn tư nhân và sự hỗ trợ của các tổ chức phát triển quốc tế có ý nghĩa quan trọng để chuyển những mô hình thí điểm thành chương trình có khả năng mở rộng trên thực tế.

Tại phiên thảo luận bên lề COP31, ông Yevgeniy Zhukov, Vụ trưởng Vụ Biến đổi khí hậu và Phát triển bền vững thuộc Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB), khẳng định ADB sẵn sàng hỗ trợ Việt Nam tiếp cận các nguồn tài chính xanh.

Theo thông tin tại diễn đàn, ADB đã bố trí chương trình hỗ trợ quy mô 40 tỷ USD cho an ninh lương thực và chuyển đổi hệ thống lương thực, thực phẩm trong giai đoạn 2022–2030, đồng thời đặt mục tiêu tăng cường yếu tố dinh dưỡng trong các dự án nông nghiệp và phát triển nông thôn.

Để tận dụng các cơ hội tài chính xanh, các dự án nông nghiệp trong nước cần đáp ứng những yêu cầu ngày càng cao về tính minh bạch, quản lý rủi ro và khả năng chứng minh hiệu quả môi trường.

Điều này đặt ra yêu cầu phát triển hệ thống đo lường, báo cáo và kiểm chứng phát thải, đồng thời nâng cao năng lực xây dựng và quản lý dự án của doanh nghiệp, hợp tác xã và cơ quan địa phương.

Dữ liệu trở thành nền tảng của nền nông nghiệp phát thải thấp

Trong tiến trình chuyển đổi, công nghệ số có thể đóng vai trò kết nối giữa hoạt động sản xuất với yêu cầu quản trị và thị trường.

Từ dữ liệu vùng trồng, nhật ký canh tác, thông tin sử dụng phân bón, nước tưới đến số liệu về năng suất và phát thải, việc số hóa có thể giúp các chủ thể theo dõi hiệu quả sử dụng tài nguyên và nhận diện những khâu cần cải thiện.

Đặc biệt, đối với những dự án hướng tới giảm phát thải khí nhà kính, tính chính xác của dữ liệu có ý nghĩa quyết định.

Một phương pháp sản xuất chỉ có thể chứng minh được hiệu quả khí hậu khi có cơ sở so sánh phù hợp, phương pháp tính rõ ràng và kết quả được kiểm chứng.

Việc áp dụng công nghệ cũng cần được thiết kế theo điều kiện thực tế của từng vùng, tránh tạo thêm gánh nặng cho nông hộ nhỏ.

Những công cụ đơn giản như nhật ký điện tử, hệ thống theo dõi nguồn nước hoặc nền tảng quản lý hợp tác xã có thể tạo ra lợi ích thiết thực nếu được sử dụng thường xuyên và phục vụ đúng nhu cầu sản xuất.

Tại COP31, Việt Nam tiếp tục thể hiện quyết tâm đưa chuyển đổi hệ thống lương thực, thực phẩm trở thành một phần quan trọng trong chiến lược ứng phó biến đổi khí hậu và phát triển bền vững.

Từ Kế hoạch hành động quốc gia đến năm 2030, Đề án 1 triệu héc-ta lúa chất lượng cao, phát thải thấp ở Đồng bằng sông Cửu Long đến những sáng kiến chuyển đổi tại Sơn La và Đồng Tháp, những bước đi cụ thể đang tạo nền tảng cho quá trình thay đổi mô hình sản xuất và tiêu dùng.

Tuy nhiên, hành trình chuyển đổi vẫn còn nhiều thách thức. Việc nhân rộng mô hình, chuẩn hóa dữ liệu, nâng cao năng lực hợp tác xã, huy động nguồn vốn và bảo đảm lợi ích công bằng cho nông dân cần được giải quyết đồng bộ.

Quan trọng hơn, thành công của chuyển đổi không thể chỉ được đo lường bằng số lượng mô hình được triển khai, diện tích tham gia hay những cam kết tại diễn đàn quốc tế.

Hiệu quả thực chất phải được nhìn nhận thông qua mức giảm phát thải có thể kiểm chứng, khả năng sử dụng tiết kiệm tài nguyên, chất lượng thực phẩm được cải thiện và thu nhập của người nông dân được nâng cao.

Đây cũng chính là yêu cầu cốt lõi để Việt Nam xây dựng một hệ thống lương thực, thực phẩm có khả năng chống chịu tốt hơn trước những biến động khí hậu, đồng thời đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế và bảo đảm an sinh xã hội.

Hoàng Việt