Từ phân tích dinh dưỡng đất đến điều chỉnh lượng phân bón, công nghệ đang góp phần thay đổi tư duy sản xuất của người nông dân vùng Tây Nguyên. Phóng sự Tech360 của VTC News đăng tối 14/11 ghi lại hình ảnh nông dân trồng sầu riêng và cà phê ở Đắk Lắk sử dụng thiết bị cảm biến phân tích dinh dưỡng đất để điều chỉnh lượng phân bón, qua đó chuyển cách canh tác từ dựa vào kinh nghiệm sang dựa trên dữ liệu. Đây là một trong những mô hình chuyển đổi số nông nghiệp đang lan rộng ở Tây Nguyên, gắn với Nghị quyết 57 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Thiết bị được nhắc tới trong phóng sự là cảm biến đất thông minh Enfarm, sản phẩm "make in Vietnam" do kỹ sư Việt Nam phát triển. Thiết bị nhỏ gọn, kết nối trực tiếp với điện thoại thông minh, có thể đo các chỉ số quan trọng và phức tạp trong đất như dinh dưỡng NPK, độ ẩm và độ pH chỉ trong vài phút. Từ dữ liệu đo được, hệ thống trí tuệ nhân tạo (AI) phân tích và đưa ra khuyến nghị cụ thể cho từng vườn cây, từng loại đất, thay vì bón phân theo một công thức chung cho mọi trang trại. Người nông dân cũng có thể chụp ảnh cây bị bệnh bằng điện thoại qua ứng dụng Enfarm, hệ thống AI xử lý hình ảnh và trả kết quả kèm khuyến cáo cây đang mắc bệnh gì, giúp chữa trị kịp thời và chính xác thay vì đoán mò như trước đây.
Cách làm này giải quyết một nghịch lý tồn tại lâu nay trong canh tác ở Tây Nguyên. Theo khảo sát của Viện Khoa học Kỹ thuật Nông lâm nghiệp Tây Nguyên trên 150 vườn hồ tiêu, 82% mẫu đất tích lũy thừa lân trong khi 57,6% vườn thiếu kali. Nói cách khác, nông dân đang bón thừa loại phân cây không cần và thiếu loại phân cây đang cần, vừa lãng phí chi phí, vừa làm đất thoái hóa. Ông Nguyễn Đỗ Dũng, đồng sáng lập và Giám đốc Điều hành Enfarm, cho biết hiện nay 60% phân bón được sử dụng mà không được cây hấp thụ, 120 tỷ USD bị lãng phí vì phân bón trên toàn cầu và 34% diện tích đất bị thoái hóa vì sử dụng phân quá mức. Khi có dữ liệu về "sức khỏe" của đất, nông dân biết chính xác đất cần gì và cây thiếu gì, từ đó bón đúng loại, đúng liều và đúng lúc.
Đo đất trong vài phút, bón phân theo dữ liệu
Tại xã Đắk Phơi, tỉnh Đắk Lắk, thiết bị đo dinh dưỡng đất Enfarm đã trở thành "trợ thủ" quen thuộc của nhiều hộ dân. Nằm trong khuôn khổ dự án xây dựng mô hình nông lâm nghiệp và du lịch cộng đồng tại xã, Hội Khoa học Kỹ thuật Lâm nghiệp tỉnh Đắk Lắk đã tặng 5 hộ dân ở địa phương thiết bị đo dinh dưỡng cho đất Enfarm. Tại buôn Cao Bằng, chiếc máy đo nhỏ gọn đã đồng hành cùng gia đình anh Triệu Đức Duy trong gần ba tháng qua. Gia đình anh có 1,5 ha đất sản xuất và nhiều kinh nghiệm làm nông nghiệp, nhưng từ trước đến nay việc chăm sóc cây trồng chủ yếu dựa vào kinh nghiệm và cảm tính. Mọi thứ đã thay đổi kể từ khi gia đình anh được hỗ trợ thiết bị Enfarm, khi anh có thể đo lường các chỉ số trong đất chỉ trong vài phút và nhận khuyến nghị bón phân phù hợp qua điện thoại.
Câu chuyện tương tự diễn ra tại buôn T'Lông, nơi hộ ông Y Krang Tơr có gần 9 sào trồng cà phê, tiêu và một số cây ăn trái. Trước đây, theo kinh nghiệm, cứ mỗi đợt bón phân, gia đình ông thường bón với liều lượng 2 bao/sào. Từ ngày có máy đo Enfarm và được cán bộ Ban Quản lý rừng phòng hộ Lắk hướng dẫn, mỗi đợt bón phân gia đình giảm xuống còn 1,5 bao/sào. Bước đầu thấy lượng phân bón giảm xuống mà cây trồng vẫn sinh trưởng và phát triển tốt nên ông rất mừng. Anh Hoàng Ngọc Diệp, cán bộ Ban Quản lý rừng phòng hộ Lắk được giao hướng dẫn cách sử dụng thiết bị Enfarm cho 3 hộ dân trên địa bàn xã Đắk Phơi, cho biết định kỳ hằng tháng anh sẽ trực tiếp mang thiết bị đến vườn cây của các hộ để đo các chỉ số trong đất, qua đó nắm bắt chính xác tình trạng thổ nhưỡng theo thời gian thực và hướng dẫn người dân sử dụng lượng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật phù hợp nhất.
Không chỉ các hộ nhỏ lẻ, mô hình này còn được áp dụng ở quy mô lớn hơn. Ông Mai Đình Thọ, Chủ tịch Hội đồng quản trị Hợp tác xã Dịch vụ Nông nghiệp sạch, xã K'rông Pắk, tỉnh Đắk Lắk, cho biết hợp tác xã ứng dụng công nghệ số, dùng thiết bị cảm biến theo dõi các chỉ số của đất để điều chỉnh chăm sóc trên hơn 200 ha sầu riêng, đồng thời công khai thông tin mã số vùng trồng. Với các cây giá trị cao như sầu riêng và cà phê, hiệu quả của việc bón phân theo dữ liệu thể hiện rất rõ, bởi chỉ một vụ bón sai cũng có thể ảnh hưởng lớn đến năng suất và chất lượng quả.
Nông dân dùng điện thoại để nhận khuyến nghị bón phân theo dữ liệu. (Ảnh minh họa)
Từ vườn thực nghiệm đến hơn 1.200 cảm biến trên 14 tỉnh
Đằng sau thiết bị cảm biến đất là câu chuyện khởi nghiệp công nghệ nông nghiệp của Enfarm. Ông Nguyễn Đỗ Dũng cho biết nhóm bắt đầu từ trăn trở làm thế nào tạo ra tương lai có tính tái tạo bền vững hơn thông qua chuyển đổi nông nghiệp, trong bối cảnh nhu cầu lương thực thế giới sẽ tăng 70% theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO) và Việt Nam cam kết phát thải ròng bằng 0. Nhóm đi đến sáng kiến khảo sát đất, thổ nhưỡng, thu thập dữ liệu và ứng dụng Internet vạn vật để đưa ra công cụ đo cảm biến đất, đo các chỉ số độ ẩm, nhiệt độ đất và các yếu tố khác, rồi dùng AI đề xuất từng giải pháp phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng của mỗi nông dân.
Tây Nguyên là thị trường đầu tiên và lớn nhất của Enfarm. Khi hợp tác với Viện Khoa học Kỹ thuật Nông lâm nghiệp Tây Nguyên, nhóm có được nền tảng khoa học vững chắc, những thử nghiệm đầu tiên đều được thực hiện tại vườn thực nghiệm của viện. Ông Dũng chia sẻ nông dân Tây Nguyên đa phần là người di cư từ vùng khó, nên rất cầu tiến, chịu khó và ham tiếp cận công nghệ. Khởi nghiệp phần cứng trong nông nghiệp vốn khó gấp bội, từ việc tự nghiên cứu, tự làm sản phẩm mẫu đến đưa ra thực địa thử nghiệm với đủ thứ biến động như mất sóng điện thoại, chuột cắn dây hay mưa lớn làm nước tràn vào thiết bị, nhưng càng làm càng hiểu thực tế và sản phẩm ngày càng hoàn thiện.
Theo Enfarm, công nghệ này giúp nông hộ nhỏ theo dõi sức khỏe đất đai, tối ưu hóa việc sử dụng phân bón và nâng cao năng suất nhờ các khuyến nghị cá nhân hóa từ AI, giúp tăng năng suất lên tới 30%, đồng thời giảm lượng phân bón sử dụng tới 30%. Sản phẩm được ra mắt từ năm ngoái, hơn 1.200 cảm biến đã được lắp đặt, 70% bán qua kênh trực tuyến và 60% khách hàng là nông dân. Chỉ trong vòng một năm sau khi ra mắt, Enfarm đã phục vụ nông dân tại 14 tỉnh của Việt Nam, mở rộng quốc tế với hợp đồng phủ 30.000 hécta tại Philippines và bắt đầu triển khai dự án thử nghiệm tại châu Phi nhằm chống sa mạc hóa và tăng cường an ninh lương thực. Công ty cũng được chọn vào Top 50 dự án AI của Diễn đàn Hòa bình Paris năm 2025, đoạt Giải thưởng Market Readiness tại AgriFood Tech World Championship năm 2024 và lọt Top 3 Chương trình Thử thách đổi mới sáng tạo Qualcomm Việt Nam năm 2025.
Uy tín của sản phẩm cũng được củng cố qua những lần kiểm chứng khoa học khắt khe. Ông Dũng kể khi tài trợ cuộc thi cà phê đặc sản, anh Trịnh Đức Minh, Chủ tịch Hiệp hội Cà phê Buôn Ma Thuột, yêu cầu kiểm chứng khoa học cho từng công bố. Khi thuyết phục được anh Minh, nhóm nhận được sự ủng hộ rất lớn từ cộng đồng khoa học. Hiện Enfarm làm chủ khoảng 80% công nghệ, trong đó phần mềm và AI hoàn toàn do kỹ sư Việt Nam phát triển, còn phần cứng cần đầu tư lớn hơn vì liên quan đến dây chuyền sản xuất và vật liệu.
Nghị quyết 57 và hướng đi dữ liệu cho nông nghiệp Tây Nguyên
Việc cảm biến đất thông minh lan rộng ở Tây Nguyên diễn ra trong bối cảnh các cơ chế mới như Nghị quyết 57 đã tạo điều kiện tốt hơn cho doanh nghiệp công nghệ nông nghiệp, đặc biệt là bài toán giảm giá thành thiết bị để mọi nông dân đều có thể tiếp cận. Ông Nguyễn Đỗ Dũng cho biết mục tiêu của Enfarm là làm sao để mọi nông dân Việt Nam đều dùng được công nghệ này, thông qua ba việc là mở rộng sang nhiều loại cây trồng, giảm giá thành và làm cho sản phẩm thật dễ dùng. Hai việc đầu và cuối nhóm tự làm được, nhưng giảm giá cần sự hỗ trợ của Nhà nước, và các cơ chế mới như Nghị quyết 57 đã tạo điều kiện tốt hơn.
TS. Trần Ngọc Thanh, Viện trưởng Viện Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Tây Nguyên (Đại học Đông Á), Chủ tịch Hội Khoa học kỹ thuật lâm nghiệp tỉnh Đắk Lắk, cho biết phát triển sinh kế của các hộ đồng bào dân tộc thiểu số ở xã Đắk Phơi gặp rất nhiều khó khăn, trong đó phần lớn hộ dân thiếu kiến thức ứng dụng khoa học kỹ thuật trong sản xuất trồng trọt nên sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật không đúng cách, dẫn đến canh tác kém hiệu quả. Việc đưa các tiến bộ khoa học kỹ thuật, giống cây trồng mới có năng suất cao và phù hợp với biến đổi khí hậu vào sản xuất là một trong những mục tiêu lâu dài mà dự án hướng đến, qua đó giúp bà con tối ưu hóa quy trình chăm sóc cây trồng, kiểm soát chặt chẽ liều lượng và thời điểm sử dụng vật tư đầu vào, giảm thiểu chi phí sản xuất, nâng cao chất lượng và năng suất sản phẩm, tăng thu nhập trên cùng một diện tích.
Về lâu dài, ông Dũng cho rằng tương lai của nông nghiệp là dữ liệu. Nông trại sẽ vận hành qua dữ liệu và người nông dân sẽ được hưởng lợi từ việc sản xuất xanh như bán được nông sản giá cao hơn hay nhận tín chỉ carbon nhờ giảm phân bón. Khi dữ liệu được tích hợp xuyên suốt chuỗi cung ứng, người tiêu dùng chỉ cần mở điện thoại là biết sản phẩm được trồng thế nào. Với Việt Nam, đây là nền tảng quan trọng bởi nông sản là sản phẩm "made in Vietnam" bán nhiều nhất thế giới, với kim ngạch xuất khẩu 60 tỷ USD mỗi năm. Từ một thiết bị đo đất nhỏ gọn, nông dân Tây Nguyên đang từng bước làm chủ dữ liệu của chính mảnh đất mình, tự tin hơn trước biến động của thời tiết và thị trường, và đó chính là kinh tế tự chủ dựa trên dữ liệu mà công nghệ mang lại.
Nông dân chăm sóc vườn sầu riêng ở Tây Nguyên. (Ảnh minh họa)
