Từ cơ chế giá đến cơ hội hình thành thị trường lưu trữ điện
Việc xác lập cơ chế giá riêng cho hệ thống pin lưu trữ năng lượng (BESS) đánh dấu bước tiến mới trong quá trình hoàn thiện thị trường điện tại Việt Nam. Thay vì chỉ được xem là hạng mục bổ trợ cho các nguồn năng lượng tái tạo, lưu trữ điện đang từng bước được định vị như một cấu phần có giá trị kinh tế độc lập, tham gia trực tiếp vào quá trình cân bằng cung cầu và bảo đảm an ninh năng lượng.
Trong tháng 11/2026, Bộ Công Thương đã liên tiếp ban hành hai quyết định quan trọng. Cụ thể, Quyết định số 2946/QĐ-BCT ngày 5/11 phê duyệt khung giá phát điện đối với nhà máy điện mặt trời năm 2026, trong đó lần đầu phân định mức giá giữa dự án có và không tích hợp BESS. Tiếp đó, Quyết định số 2987/QĐ-BCT thiết lập khung giá phát điện dành riêng cho hệ thống pin lưu trữ hoạt động độc lập, với mức tối đa 3.209,98 đồng/kWh, chưa bao gồm thuế giá trị gia tăng, áp dụng từ ngày 11/11/2026.
Hai quyết định cho thấy chính sách đang mở rộng theo hai hướng: khuyến khích các nhà máy năng lượng tái tạo đầu tư thêm khả năng lưu trữ và tạo điều kiện hình thành những dự án BESS độc lập có quy mô lớn. Đây là thay đổi đáng chú ý trong bối cảnh tỷ trọng điện gió, điện mặt trời ngày càng tăng, trong khi khả năng điều tiết nguồn cung vẫn là bài toán đặt ra đối với hệ thống điện.
Theo khung giá tại Quyết định 2946/QĐ-BCT, mức giá trần được phân chia theo khu vực địa lý, công nghệ và phương án tích hợp lưu trữ. Đối với điện mặt trời mặt đất không có BESS, giá tối đa lần lượt là 1.591,02 đồng/kWh tại miền Bắc, 1.293,17 đồng/kWh tại miền Trung và 1.104,32 đồng/kWh tại miền Nam. Nếu tích hợp hệ thống lưu trữ, các mức tương ứng tăng lên 1.813,48 đồng/kWh, 1.469,90 đồng/kWh và 1.254,97 đồng/kWh.
Sự phân hóa tương tự cũng được áp dụng đối với điện mặt trời nổi. Các dự án không sử dụng BESS có mức giá trần từ 1.340,21 đến 1.939,74 đồng/kWh, tùy khu vực. Trong khi đó, điện mặt trời nổi kết hợp lưu trữ được áp dụng mức tối đa từ 1.461,39 đến 2.120,31 đồng/kWh.
Đáng chú ý, cơ quan quản lý đã đưa ra những yêu cầu kỹ thuật cụ thể đối với hệ thống pin lưu trữ được tính vào khung giá. Công suất BESS phải đạt tối thiểu 10% công suất nhà máy điện mặt trời, đồng thời có khả năng lưu trữ và xả điện trong thời gian hai giờ. Quy định này cho thấy việc tích hợp lưu trữ không đơn thuần nhằm bổ sung thiết bị cho nhà máy mà phải đáp ứng năng lực điều tiết điện năng thực chất.
Ở phân khúc BESS độc lập, mức giá tối đa 3.209,98 đồng/kWh mở ra cơ sở để các nhà đầu tư nghiên cứu mô hình kinh doanh riêng cho hoạt động lưu trữ điện. Theo quy định tại Thông tư 62/2025/TT-BCT, đối tượng áp dụng là các hệ thống đấu nối với lưới điện quốc gia từ cấp điện áp 110 kV trở lên, có công suất tối thiểu 10 MW, phục vụ nhu cầu của hệ thống điện và phù hợp với quy hoạch điện quốc gia.
Tuy nhiên, cần phân biệt mức giá tối đa trong khung giá với doanh thu thực tế của dự án. Giá dịch vụ phát điện được xác định trên cơ sở phương pháp tính toán chi phí đầu tư, vận hành và bảo trì trong toàn bộ vòng đời công trình, với tỷ suất hoàn vốn nội bộ (IRR) không vượt quá 12%. Vì vậy, mức giá trần không đồng nghĩa mọi dự án đều được bảo đảm mức doanh thu tương ứng.
Về định hướng dài hạn, Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đặt mục tiêu phát triển khoảng 10.000-16.300 MW công suất BESS vào năm 2030, tương đương 5,5-6,9% tổng công suất nguồn điện toàn hệ thống. Định hướng này cũng phù hợp với Nghị quyết số 70 của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia và Chỉ thị số 10/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ, trong đó nhấn mạnh vai trò của công nghệ lưu trữ trong quá trình chuyển dịch năng lượng.
Bài toán đầu tư không dừng ở mức giá điện
Việc hình thành cơ chế giá riêng được kỳ vọng tạo tác động lan tỏa đến nhiều nhóm doanh nghiệp. Với các nhà đầu tư phát triển BESS độc lập, hành lang giá mới giúp có thêm căn cứ xây dựng phương án tài chính, đánh giá khả năng thu hồi vốn và tiến tới đàm phán hợp đồng mua bán điện. Trong khi đó, các chủ đầu tư điện mặt trời có thêm động lực cân nhắc tích hợp hệ thống lưu trữ ngay từ giai đoạn thiết kế hoặc nghiên cứu nâng cấp những nhà máy đã vận hành.
Nhu cầu phát triển BESS cũng có thể mở rộng thị trường cho các nhà sản xuất pin, nhà cung cấp bộ chuyển đổi công suất (PCS), hệ thống quản lý pin (BMS), hệ thống quản lý năng lượng (EMS), nhà thầu EPC và đơn vị vận hành, bảo dưỡng. Đây là cơ hội để doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng thiết bị và dịch vụ năng lượng, thay vì chỉ tập trung vào khâu phát triển nguồn điện.
Ở phía tiêu thụ, các khu công nghiệp và doanh nghiệp sản xuất quy mô lớn cũng có thể hưởng lợi từ khả năng kết hợp điện mặt trời với lưu trữ. Khi các tập đoàn quốc tế ngày càng quan tâm đến dấu chân carbon trong chuỗi cung ứng, việc tiếp cận nguồn điện sạch, ổn định và có thể chứng minh nguồn gốc sẽ trở thành một trong những yếu tố ảnh hưởng đến quyết định lựa chọn địa điểm đầu tư.
Dù vậy, hiệu quả kinh tế của BESS cần được đánh giá dựa trên đặc điểm phụ tải, cơ cấu giá điện, khả năng kết hợp với nguồn điện tại chỗ và chi phí đầu tư. Đặc biệt, hệ thống lưu trữ phía sau công tơ tại nhà máy không mặc nhiên thuộc đối tượng áp dụng khung giá dành cho BESS độc lập theo Quyết định 2987.
Phân tích về sự thay đổi của ngành năng lượng, ông Dong Yinming, Tổng Giám đốc Goldwind Đông Nam Á, nhận định tại một hội nghị chuyên ngành diễn ra ở Hà Nội trong tháng 11/2026 rằng, sau một thập kỷ công nghệ phát triển nhanh, giúp chi phí sản xuất điện quy dẫn (LCOE) liên tục giảm, năng lượng tái tạo đang chuyển từ vai trò bổ trợ sang nguồn cung chủ lực.
Ông nhấn mạnh: “Hệ thống năng lượng toàn cầu đang bước vào giai đoạn chuyển đổi mới với yêu cầu khắt khe hơn, buộc các giải pháp phát triển trong tương lai phải đồng thời giải quyết ba bài toán cốt lõi: khả năng cung ứng sẵn có, chi phí hợp lý và độ tin cậy vận hành ổn định của toàn hệ thống”.
Thực tế tại Việt Nam cho thấy, khi điện gió và điện mặt trời phụ thuộc nhiều vào điều kiện thời tiết, sự gia tăng công suất các nguồn này có thể tạo áp lực lên công tác điều độ, thậm chí dẫn đến tình trạng cắt giảm công suất cục bộ. Vì vậy, kết hợp các nguồn năng lượng tái tạo với hệ thống lưu trữ được xem là một hướng tiếp cận nhằm nâng cao khả năng điều tiết và sử dụng hiệu quả nguồn điện.
Ở góc độ công nghệ, ông Nguyễn Bá Hải, Trưởng bộ phận Phát triển Kinh doanh Goldwind Việt Nam, cho rằng việc tích hợp điện gió, điện mặt trời và BESS thông qua công nghệ điều khiển nhà máy điện hỗn hợp (HPPC) là giải pháp quan trọng để phối hợp hoạt động giữa khâu phát điện và lưu trữ. Cách thức này hỗ trợ kiểm soát công suất phát lên lưới, tăng tính linh hoạt trong vận hành và khai thác tốt hơn nguồn lực sẵn có. Tuy nhiên, nhà đầu tư vẫn cần đánh giá thận trọng rủi ro thị trường và hiệu quả dòng tiền trước khi triển khai.
Như vậy, hai khung giá mới đã tạo thêm nền tảng chính sách để BESS tham gia sâu hơn vào thị trường năng lượng Việt Nam. Tuy nhiên, khả năng hiện thực hóa mục tiêu phát triển hàng chục nghìn MW lưu trữ sẽ phụ thuộc vào nhiều yếu tố, từ chi phí thiết bị, năng lực làm chủ công nghệ tích hợp đến cơ chế tài chính và thị trường dịch vụ phụ trợ. Những dự án đầu tiên được triển khai theo cơ chế mới sẽ là phép thử quan trọng đối với tính khả thi của mô hình đầu tư, đồng thời cung cấp cơ sở để tiếp tục hoàn thiện chính sách. Về dài hạn, phát triển BESS không chỉ phục vụ mục tiêu nâng cao an ninh năng lượng mà còn góp phần cải thiện hiệu quả sử dụng điện, giảm phát thải và thực hiện cam kết phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 của Việt Nam.
