4 trụ cột của Công ước khí hậu toàn cầu: Nền tảng cho hành động vì tương lai xanh

Biến đổi khí hậu đã trở thành thách thức mang tính toàn cầu, đòi hỏi các quốc gia không chỉ cam kết giảm phát thải khí nhà kính mà còn phải chủ động thích ứng, huy động nguồn lực tài chính và thúc đẩy chuyển giao công nghệ xanh. Trong khuôn khổ hợp tác khí hậu quốc tế, bốn trụ cột quan trọng gồm giảm nhẹ phát thải, thích ứng với biến đổi khí hậu, tài chính khí hậu và chuyển giao công nghệ, nâng cao năng lực đang tạo nên nền tảng cho quá trình chuyển đổi sang mô hình phát triển bền vững.
licensed-image-1794622811.jpg

Từ cam kết toàn cầu đến hành động thực chất

Công ước khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu (UNFCCC), được thông qua năm 1992, đánh dấu bước ngoặt trong nỗ lực phối hợp của cộng đồng quốc tế nhằm ứng phó với hiện tượng nóng lên toàn cầu. Trên nền tảng đó, Nghị định thư Kyoto năm 1997 và Thỏa thuận Paris năm 2015 tiếp tục hình thành những cơ chế hợp tác, cam kết và hành động cụ thể hơn.

Thỏa thuận Paris đặt mục tiêu giữ mức tăng nhiệt độ trung bình toàn cầu trong thế kỷ này thấp hơn 2°C so với thời kỳ tiền công nghiệp, đồng thời nỗ lực giới hạn mức tăng ở 1,5°C. Đây không đơn thuần là mục tiêu môi trường mà còn là định hướng tái cấu trúc nền kinh tế thế giới, từ năng lượng, công nghiệp, giao thông đến nông nghiệp và tiêu dùng.

Cần lưu ý, bốn trụ cột nêu trong bài là cách khái quát những nhóm hành động trọng tâm của hợp tác khí hậu quốc tế, không phải danh mục bốn trụ cột được Công ước UNFCCC chính thức quy định thành một điều khoản riêng. Chúng có mối quan hệ chặt chẽ, bổ trợ lẫn nhau và cùng quyết định hiệu quả thực hiện các cam kết khí hậu.

1. Giảm nhẹ phát thải - Trụ cột đầu tiên của cuộc chiến chống biến đổi khí hậu

Giảm nhẹ phát thải khí nhà kính (Mitigation) là nhiệm vụ cốt lõi trong các cam kết khí hậu toàn cầu. Mục tiêu là hạn chế lượng khí CO₂, methane (CH₄), nitrous oxide (N₂O) và các loại khí gây hiệu ứng nhà kính khác phát thải vào khí quyển, đồng thời tăng khả năng hấp thụ carbon của các hệ sinh thái tự nhiên.

Để thực hiện mục tiêu này, các quốc gia phải từng bước thay đổi phương thức sản xuất và tiêu dùng, giảm sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch như than đá, dầu mỏ, khí đốt; phát triển năng lượng tái tạo, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, thúc đẩy giao thông xanh, công nghiệp sạch và kinh tế tuần hoàn.

Trong lĩnh vực nông nghiệp, giảm phát thải được thực hiện thông qua quản lý phân bón, giảm phát thải methane trong chăn nuôi và canh tác lúa, xử lý chất thải theo hướng tuần hoàn, phát triển nông nghiệp hữu cơ và bảo vệ đất. Đặc biệt, rừng, đất ngập nước, thảm cỏ và các hệ sinh thái biển có vai trò quan trọng trong hấp thụ, lưu trữ carbon.

Một nội dung đáng chú ý của Thỏa thuận Paris là mỗi quốc gia phải xây dựng và thực hiện Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC), trong đó xác định mục tiêu và giải pháp giảm phát thải phù hợp với điều kiện phát triển của mình. Các cam kết này được cập nhật theo chu kỳ 5 năm, với yêu cầu thể hiện mức độ tham vọng cao hơn.

Đối với Việt Nam, cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 tại COP26 đã tạo động lực thúc đẩy chuyển đổi mô hình tăng trưởng. Phát triển điện gió, điện mặt trời, giao thông công cộng sử dụng năng lượng sạch, sản xuất ít carbon và thị trường carbon là những hướng đi quan trọng.

Giảm nhẹ phát thải không chỉ là trách nhiệm môi trường mà còn mở ra cơ hội nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Trong tương lai, những sản phẩm có dấu chân carbon thấp, quy trình sản xuất minh bạch và đáp ứng tiêu chuẩn môi trường sẽ có nhiều lợi thế trên thị trường quốc tế.

2. Thích ứng với biến đổi khí hậu - Bảo vệ con người và hệ sinh thái

Nếu giảm nhẹ phát thải nhằm hạn chế nguyên nhân gây biến đổi khí hậu thì thích ứng (Adaptation) tập trung vào việc giảm thiểu những thiệt hại do biến đổi khí hậu đã và đang gây ra.

Thực tế cho thấy, ngay cả khi thế giới đạt được những bước tiến lớn trong cắt giảm khí nhà kính, các hiện tượng thời tiết cực đoan vẫn tiếp tục diễn ra do lượng khí nhà kính tích tụ trong khí quyển. Nắng nóng kéo dài, hạn hán, lũ lụt, bão mạnh, nước biển dâng, xâm nhập mặn và suy giảm đa dạng sinh học đang đặt ra những thách thức ngày càng lớn.

Thích ứng khí hậu đòi hỏi mỗi quốc gia phải đánh giá đúng mức độ rủi ro, xây dựng hệ thống cảnh báo sớm, quy hoạch không gian phát triển phù hợp và đầu tư hạ tầng có khả năng chống chịu trước thiên tai.

Trong nông nghiệp, thích ứng thể hiện qua việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi, sử dụng giống chịu hạn, chịu mặn, áp dụng công nghệ tưới tiết kiệm, quản lý tài nguyên nước và phát triển mô hình canh tác thông minh với khí hậu. Đối với khu vực ven biển, cần phục hồi rừng ngập mặn, bảo vệ hệ sinh thái cửa sông, xây dựng công trình phòng chống xói lở và chủ động ứng phó nước biển dâng.

Việt Nam là một trong những quốc gia chịu nhiều tác động của biến đổi khí hậu, đặc biệt tại Đồng bằng sông Cửu Long, vùng duyên hải miền Trung và các khu vực miền núi thường xuyên xảy ra lũ quét, sạt lở đất. Vì vậy, thích ứng không thể chỉ dừng ở việc khắc phục hậu quả sau thiên tai mà phải trở thành một nội dung trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội. Đầu tư cho khả năng chống chịu hôm nay chính là giảm thiểu chi phí thiệt hại trong tương lai.

Điều quan trọng là phải kết hợp hài hòa giữa thích ứng và giảm nhẹ phát thải. Một cánh rừng được bảo vệ vừa giúp hấp thụ carbon, vừa hạn chế xói mòn, điều tiết nguồn nước và bảo vệ sinh kế cộng đồng. Một hệ thống nông nghiệp sinh thái vừa giảm áp lực môi trường, vừa tăng khả năng chống chịu trước biến động thời tiết.

3. Tài chính khí hậu - Nguồn lực quyết định khả năng thực hiện cam kết

Không có nguồn lực tài chính, những mục tiêu khí hậu dù đúng đắn đến đâu cũng khó trở thành hiện thực. Đây là lý do tài chính khí hậu (Climate Finance) được xem là một trong những trụ cột quan trọng của hợp tác quốc tế.

Chuyển đổi năng lượng, xây dựng hạ tầng chống chịu thiên tai, phát triển công nghệ sạch, phục hồi rừng và chuyển đổi phương thức sản xuất đều cần nguồn vốn lớn, dài hạn. Trong khi đó, nhiều quốc gia đang phát triển lại phải đối mặt với hạn chế về ngân sách, công nghệ và khả năng tiếp cận nguồn vốn quốc tế.

Thỏa thuận Paris nhấn mạnh trách nhiệm của các nước phát triển trong việc cung cấp nguồn lực tài chính hỗ trợ các nước đang phát triển thực hiện các mục tiêu khí hậu. Nguồn vốn có thể được triển khai thông qua viện trợ, vốn vay ưu đãi, quỹ khí hậu đa phương, hợp tác công tư và các cơ chế huy động vốn tư nhân.

Một số cơ chế đáng chú ý gồm Quỹ Khí hậu xanh (GCF), Quỹ Thích ứng (Adaptation Fund) và các chương trình hỗ trợ chuyển đổi năng lượng. Bên cạnh đó, trái phiếu xanh, tín dụng xanh, đầu tư ESG và thị trường carbon đang trở thành những kênh huy động nguồn lực ngày càng quan trọng.

ối với Việt Nam, tài chính khí hậu có ý nghĩa đặc biệt trong quá trình chuyển đổi năng lượng, phát triển giao thông xanh, nông nghiệp phát thải thấp và kinh tế tuần hoàn. Tuy nhiên, vấn đề không chỉ là huy động được bao nhiêu vốn mà còn là sử dụng nguồn vốn đó như thế nào để tạo ra hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường thực chất.

Doanh nghiệp cần chủ động xây dựng dự án xanh có tính khả thi, minh bạch dữ liệu phát thải, đáp ứng các tiêu chí môi trường và quản trị. Các hợp tác xã, hộ sản xuất cũng cần được hỗ trợ tiếp cận tín dụng xanh để đầu tư công nghệ, cải tiến quy trình và nâng cao chất lượng sản phẩm. Tài chính khí hậu phải trở thành dòng vốn đầu tư cho tương lai, chứ không chỉ là nguồn kinh phí khắc phục những tổn thất đã xảy ra.

4. Chuyển giao công nghệ và nâng cao năng lực – Đưa cam kết vào cuộc sống

Công nghệ là chìa khóa để hiện thực hóa những mục tiêu giảm phát thải và thích ứng khí hậu. Tuy nhiên, khoảng cách về trình độ khoa học, công nghệ và năng lực quản trị giữa các quốc gia vẫn còn rất lớn. Trụ cột thứ tư hướng đến thúc đẩy nghiên cứu, đổi mới sáng tạo, chuyển giao và ứng dụng công nghệ thân thiện với môi trường, đồng thời nâng cao năng lực thể chế, nhân lực và quản trị khí hậu.

Trong lĩnh vực năng lượng, đó là công nghệ điện gió, điện mặt trời, lưu trữ năng lượng, lưới điện thông minh và sản xuất hydrogen phát thải thấp. Trong công nghiệp, đó là công nghệ tiết kiệm năng lượng, tái chế nguyên liệu, thu hồi nhiệt và giảm phát thải trong các dây chuyền sản xuất.

Đối với nông nghiệp, công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, cảm biến môi trường, hệ thống tưới thông minh, công nghệ sinh học và truy xuất nguồn gốc có thể giúp người sản xuất sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn, giảm chi phí và hạn chế tác động tiêu cực đến môi trường.

Song song với chuyển giao công nghệ là nhiệm vụ đào tạo nguồn nhân lực. Chính quyền, doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân cần được trang bị kiến thức về kiểm kê khí nhà kính, quản lý carbon, sản xuất sạch, đánh giá rủi ro khí hậu và tiếp cận tài chính xanh.

Đặc biệt, cần chú trọng xây dựng năng lực cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, bởi đây là lực lượng quan trọng trong nền kinh tế nhưng thường gặp khó khăn về vốn, nhân lực và khả năng tiếp nhận công nghệ mới. Thỏa thuận Paris đã dành Điều 10 cho phát triển và chuyển giao công nghệ, Điều 11 cho nâng cao năng lực. Đây là cơ sở để tăng cường hợp tác quốc tế, giúp các quốc gia đang phát triển không bị bỏ lại phía sau trong tiến trình chuyển đổi xanh.

Minh bạch và trách nhiệm giải trình - Sợi dây liên kết bốn trụ cột

Bốn trụ cột chỉ có thể phát huy hiệu quả khi được triển khai trên nền tảng minh bạch và trách nhiệm giải trình. Đây là yêu cầu xuyên suốt của Thỏa thuận Paris, được thể hiện rõ trong Điều 13 về khuôn khổ minh bạch tăng cường.

Các quốc gia phải thường xuyên báo cáo lượng phát thải khí nhà kính, tiến độ thực hiện NDC, những chính sách đã triển khai, nguồn lực tài chính được huy động và kết quả thích ứng khí hậu. Việc kiểm chứng thông tin giúp cộng đồng quốc tế đánh giá chính xác mức độ thực hiện cam kết, đồng thời củng cố niềm tin giữa các bên.

Đối với doanh nghiệp, minh bạch còn thể hiện ở việc công bố thông tin môi trường, kiểm kê phát thải, xây dựng báo cáo ESG và thực hiện trách nhiệm xã hội. Đây sẽ là yêu cầu ngày càng quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Việt Nam trước yêu cầu hiện thực hóa bốn trụ cột

Là quốc gia đang phát triển, Việt Nam vừa phải bảo đảm mục tiêu tăng trưởng kinh tế, vừa phải chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu. Điều đó đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ giữa chính sách nhà nước, nguồn lực doanh nghiệp, khoa học công nghệ và sự tham gia của cộng đồng.

Trong thời gian tới, cần tập trung vào một số định hướng: - Đẩy mạnh chuyển đổi năng lượng, phát triển năng lượng tái tạo và sản xuất ít carbon; - Xây dựng nền nông nghiệp xanh, nông nghiệp hữu cơ, kinh tế tuần hoàn và bảo vệ hệ sinh thái rừng; - Phát triển hạ tầng đô thị, giao thông và công trình có khả năng chống chịu khí hậu; - Mở rộng tín dụng xanh, trái phiếu xanh và khả năng tiếp cận các quỹ tài chính khí hậu quốc tế; - Tăng cường chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực và nâng cao năng lực quản trị carbon; - Hoàn thiện hệ thống đo lường, báo cáo, thẩm định và công khai thông tin phát thải.

Đặc biệt, cần coi doanh nghiệp và hợp tác xã là những chủ thể trực tiếp của quá trình chuyển đổi. Chính sách hỗ trợ phải đi cùng cơ chế khuyến khích đổi mới công nghệ, giảm chi phí chuyển đổi và mở rộng thị trường cho sản phẩm xanh. Bốn trụ cột của hợp tác khí hậu toàn cầu không tồn tại độc lập mà tạo thành một chỉnh thể thống nhất: giảm nhẹ phát thải để hạn chế nguyên nhân, thích ứng để giảm thiểu tổn thương, tài chính để bảo đảm nguồn lực, công nghệ và nâng cao năng lực để biến mục tiêu thành hành động.

Trong bối cảnh thế giới đang chuyển dịch mạnh mẽ sang kinh tế carbon thấp, thực hiện các cam kết khí hậu không còn là lựa chọn mang tính khuyến khích mà đã trở thành yêu cầu phát triển. Quốc gia nào chủ động chuyển đổi sớm, doanh nghiệp nào nhanh chóng đổi mới công nghệ và xây dựng mô hình sản xuất xanh sẽ có nhiều lợi thế trong cuộc cạnh tranh toàn cầu.

Bảo vệ khí hậu vì thế không chỉ là bảo vệ môi trường sống hôm nay mà còn là đầu tư cho năng lực cạnh tranh, sự thịnh vượng và quyền được phát triển bền vững của các thế hệ mai sau.

Đăng ký đặt báo