Từ hiện vật đến dữ liệu số
Tại Thành Nhà Hồ, số hóa đang được triển khai song song với hoạt động khảo cổ, nghiên cứu và bảo tồn. Theo thông tin công bố tháng 10/2026, Ban Quản lý Di sản Thành Nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa phối hợp với Viện Khảo cổ học và chuyên gia quốc tế triển khai số hóa hơn 10.000 hiện vật. Công việc bao gồm chụp ảnh, định danh, thu thập thông tin và từng bước xây dựng hồ sơ dữ liệu cho hiện vật.
Nguồn tư liệu này tiếp tục được bổ sung qua các đợt khai quật. Riêng giai đoạn 2025-2026, hoạt động khảo cổ tại nền 4 và nền 5 thuộc Đàn tế Nam Giao được thực hiện trên diện tích 9.909 m², với 94 hố khai quật. Những dấu tích kiến trúc, vật liệu xây dựng và hiện vật tìm thấy góp phần làm rõ hơn cấu trúc công trình trong tổng thể di sản.
Với khu di tích có phạm vi rộng, việc ứng dụng công nghệ bản đồ cũng được đặt ra nhằm hỗ trợ công tác quản lý. Ban Quản lý đã hoàn thành giai đoạn đầu xây dựng bản đồ vệ tinh kỹ thuật số MAP GIS, tích hợp thông tin về Hoàng thành, La thành, Nam Giao, đường Hoàng Gia...
Ông Nguyễn Văn Long, Phó Giám đốc Ban Quản lý Di sản Thành Nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa, cho biết GIS kết hợp dữ liệu bản đồ với thông tin thuộc tính, phục vụ theo dõi hiện trạng, quy hoạch, giám sát và nghiên cứu khoa học. Cùng với đó, đơn vị đang từng bước ứng dụng công nghệ trong giới thiệu di sản thông qua website, mã QR, thuyết minh tự động, hình ảnh 3D và tham quan 360 độ.
Tại Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa, số hóa tập trung vào lưu trữ, nghiên cứu và giới thiệu hiện vật. Bảo tàng hiện lưu giữ hơn 30.000 hiện vật, trong đó hơn 2.000 hiện vật được lựa chọn trưng bày. Từ cuối năm 2022, đơn vị đã số hóa ba bảo vật quốc gia gồm kiếm ngắn núi Nưa, trống đồng Cẩm Giang I và vạc đồng Cẩm Thủy.
Thông qua mô hình 3D, người xem có thể quan sát hiện vật từ nhiều góc độ, phóng to hoa văn và tìm hiểu những chi tiết khó nhận biết khi quan sát trực tiếp. Theo thông tin công bố năm 2026, Bảo tàng đã số hóa khoảng 600 hiện vật. So với tổng số hiện vật đang lưu giữ, kết quả này còn khiêm tốn. Định hướng giai đoạn 2026-2030 đặt mục tiêu mở rộng số hóa, hướng tới khoảng 5.000-6.000 hiện vật.
Công nghệ mở thêm cách tiếp cận di sản
Không chỉ phục vụ lưu trữ và quản lý, công nghệ còn được đưa vào hoạt động giáo dục, giúp di sản đến gần hơn với thế hệ trẻ.
Năm 2026, Ban Quản lý Di sản Thành Nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa phối hợp với Trường THCS Vĩnh Lộc – Phân hiệu 1 và Trường THCS Lam Sơn tổ chức các cuộc thi video “Thành Nhà Hồ – Di sản gọi tên em” và “Em là hướng dẫn viên di tích quê em”.
Sau 5 tháng phát động, riêng cuộc thi tại Trường THCS Vĩnh Lộc – Phân hiệu 1 nhận được 11 video dự thi. Học sinh tự tìm hiểu tư liệu, viết kịch bản, quay phim, dựng hình và thuyết minh về di tích. Các video dài từ 3-5 phút, một số sản phẩm sử dụng tiếng Anh kèm phụ đề tiếng Việt.
Thay vì chỉ nghe giới thiệu, các em trực tiếp tìm hiểu rồi kể lại câu chuyện về di tích bằng cách diễn đạt của mình. Quá trình làm video cũng đòi hỏi học sinh chọn lọc thông tin, tìm hiểu lịch sử và quan sát kỹ hơn những giá trị hiện diện tại di tích.
Ông Nguyễn Văn Long cho biết Ban Quản lý mong muốn tiếp tục phối hợp với nhà trường, gia đình và cộng đồng để học sinh có thêm cơ hội trải nghiệm, tìm hiểu di sản. Nếu được duy trì thường xuyên, hoạt động này có thể trở thành một hình thức giáo dục lịch sử tại địa phương, thay vì chỉ dừng ở những cuộc thi ngắn hạn.
Một yêu cầu khác đặt ra khi các địa phương đẩy mạnh số hóa là khả năng kết nối, chia sẻ dữ liệu. Tối 1/11/2026, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ra mắt Nền tảng Bản đồ số Văn hóa Việt Nam (CMAP), kết nối thông tin về di sản, bảo tàng, sự kiện và hoạt động văn hóa tại 34 tỉnh, thành phố. Đến 22 giờ ngày 31/10/2026, nền tảng đã công bố 366 sự kiện trên cả nước.
Bộ trưởng Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh đề nghị các địa phương, đơn vị cập nhật thông tin chính xác, đầy đủ, kịp thời và xác định rõ người chịu trách nhiệm. Với Thanh Hóa, CMAP mở thêm kênh giới thiệu di tích, bảo tàng, lễ hội và hoạt động văn hóa. Tuy nhiên, để thông tin thực sự hữu ích với công chúng, các đơn vị phải có dữ liệu được kiểm chứng, thường xuyên cập nhật, kèm nội dung giới thiệu và hướng dẫn tiếp cận. Việc đưa tên một điểm di tích lên bản đồ mới chỉ là bước đầu.
Không thể dừng ở việc số hóa
Theo ông Nguyễn Văn Long, quá trình số hóa tại Thành Nhà Hồ còn gặp khó khăn do hạ tầng công nghệ chưa đồng bộ, kinh phí đầu tư và duy trì hạn chế; nhân lực chuyên môn sâu về công nghệ cũng chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu.
Thực tế, số hóa mới là bước đầu của quá trình chuyển đổi dữ liệu. Hình ảnh hiện vật trên môi trường số không thể thay thế hiện vật gốc hay quy trình bảo quản vật lý. Mỗi hiện vật vẫn cần hồ sơ khoa học về nguồn gốc, chất liệu, niên đại, vị trí phát hiện và tình trạng bảo quản. Những phát hiện khảo cổ mới cũng phải được cập nhật, thông tin chưa chính xác cần được rà soát, đối chiếu.
Tại Bảo tàng tỉnh, khối lượng công việc còn lớn với hơn 30.000 hiện vật đang lưu giữ. Để tiến tới mục tiêu số hóa 5.000-6.000 hiện vật trong giai đoạn 2026-2030, đơn vị cần lộ trình, kinh phí, nhân lực và quy trình chuyên môn phù hợp. Việc lựa chọn hiện vật ưu tiên cũng cần căn cứ vào giá trị lịch sử, tình trạng bảo quản và nhu cầu nghiên cứu, giới thiệu.
Kế hoạch số 306/KH-UBND ngày 17/8/2026 của UBND tỉnh Thanh Hóa về thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa năm 2026 đặt ra nhiệm vụ kiểm kê, sưu tầm, tư liệu hóa, số hóa di sản và xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ quản lý nhà nước về văn hóa. Đây là cơ sở để các đơn vị triển khai, song việc thực hiện vẫn cần được cụ thể hóa bằng tiến độ, nguồn lực và trách nhiệm của từng cơ quan.
Đáng chú ý, dữ liệu di sản hiện được quản lý ở nhiều cấp, từ ban quản lý di tích, bảo tàng đến cơ quan văn hóa và chính quyền địa phương. Nếu mỗi đơn vị xây dựng một hệ thống riêng, thiếu chuẩn chung về cấu trúc và phương thức chia sẻ, thông tin sẽ khó liên thông, thậm chí trùng lặp. Muốn các nền tảng phát huy hiệu quả, cần có quy trình quản trị, kiểm chứng và cập nhật dữ liệu thống nhất.
Phạm vi số hóa cũng cần được mở rộng ra ngoài những di tích lớn và thiết chế văn hóa cấp tỉnh. Thanh Hóa còn có lễ hội, làng nghề, tri thức dân gian và thực hành văn hóa của các cộng đồng dân tộc thiểu số. Nhiều tư liệu vẫn được lưu giữ trong gia đình, dòng họ hoặc truyền lại qua các nghệ nhân. Việc ghi chép, lưu trữ cần được thực hiện kịp thời, nhất là với những tư liệu có nguy cơ thất truyền. Tuy nhiên, cộng đồng và những người trực tiếp nắm giữ di sản cần được tham gia quyết định việc ghi hình, lưu trữ và phổ biến, tránh tùy tiện công khai những tri thức gắn với nghi lễ, tập quán riêng.
Có thể thấy, Thanh Hóa đang từng bước đưa công nghệ vào bảo tồn và giới thiệu di sản. Những kết quả bước đầu cho thấy khả năng ứng dụng của công nghệ, nhưng cũng đặt ra yêu cầu phải tiếp tục hoàn thiện dữ liệu, kết nối các hệ thống và nâng cao chất lượng khai thác. Khi thông tin được cập nhật thường xuyên, phục vụ thiết thực cho quản lý, nghiên cứu, giáo dục và du lịch, số hóa mới thực sự góp phần phát huy giá trị văn hóa xứ Thanh.
Bài 5: Để văn hóa thực sự trở thành nguồn lực phát triển
