Không thể phát triển bằng những nguồn lực rời rạc
Một trong những hạn chế trong phát huy giá trị văn hóa hiện nay là sự thiếu đồng bộ giữa các khâu. Công tác bảo tồn, phát triển du lịch, hỗ trợ nghệ nhân, duy trì hoạt động văn hóa cơ sở và xây dựng sản phẩm nhiều khi được triển khai theo những kế hoạch riêng, chưa hình thành được sự liên kết cần thiết.
Ở một số địa phương, đầu tư cho di tích chủ yếu tập trung vào tu bổ công trình, trong khi phương án tổ chức hoạt động, giới thiệu giá trị di sản và khai thác dịch vụ đi kèm chưa được quan tâm tương xứng. Các chương trình bảo tồn di sản phi vật thể có thể tổ chức lớp truyền dạy, phục dựng hoạt động văn hóa, nhưng kinh phí duy trì và điều kiện để người thực hành tiếp tục gắn bó vẫn là vấn đề cần tính đến. Sản phẩm văn hóa cũng khó phát triển nếu thiếu đơn vị tổ chức, quảng bá và kết nối thị trường.
Bảo tồn phải gắn với phương án phát huy giá trị; phát triển du lịch cần tính đến tài nguyên văn hóa và sự tham gia của cộng đồng; hỗ trợ nghệ nhân phải đi cùng môi trường thực hành, truyền dạy. Nếu thiếu mục tiêu chung và cơ chế phối hợp, nguồn lực dễ bị chia nhỏ, hiệu quả đầu tư khó duy trì lâu dài.
Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đặt ra yêu cầu huy động, sử dụng hiệu quả các nguồn lực, phát huy vai trò chủ thể của Nhân dân. Tại hội thảo khoa học cấp quốc gia tháng 10/2026, PGS.TS Triệu Thế Hùng cũng nhấn mạnh yêu cầu chuyển tầm nhìn chính trị thành thể chế khả thi, có nguồn lực và năng lực thực thi.
Đối với Thanh Hóa, yêu cầu này cần được cụ thể hóa bằng việc xác định rõ lĩnh vực ưu tiên, địa bàn trọng điểm và trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị. Không thể giao riêng ngành văn hóa giải quyết tất cả các khâu, từ bảo tồn, tổ chức hoạt động đến tìm kiếm thị trường. Cần có sự phối hợp giữa ngành văn hóa, du lịch, giáo dục, khoa học và công nghệ, chính quyền địa phương và doanh nghiệp.
Kế hoạch số 97/KH-UBND ngày 15/5/2025 của UBND tỉnh về triển khai Chỉ thị số 30-CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ về phát triển các ngành công nghiệp văn hóa đã xác định những lĩnh vực có tiềm năng như du lịch văn hóa, nghệ thuật biểu diễn, thủ công mỹ nghệ và một số lĩnh vực sáng tạo khác.
Tuy nhiên, từ định hướng đến sản phẩm cụ thể vẫn cần những bước đi rõ ràng. Tỉnh cần lựa chọn lĩnh vực có lợi thế, xác định dự án, đơn vị thực hiện và cơ chế phối hợp. Với những lĩnh vực cần doanh nghiệp tham gia, phải tính đến khả năng khai thác và thị trường; với hoạt động bảo tồn, phải bảo đảm giá trị văn hóa và quyền lợi của cộng đồng.
Từ chủ trương đến cơ chế thực thi
Nguồn lực ngân sách là điều kiện quan trọng để triển khai các nhiệm vụ phát triển văn hóa. Ngày 10/9/2026, HĐND tỉnh Thanh Hóa ban hành Nghị quyết số 77/NQ-HĐND về phân bổ dự toán chi thường xuyên từ nguồn ngân sách trung ương năm 2026 thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025-2035, giai đoạn I từ năm 2025 đến năm 2030.
Theo nghị quyết, tổng dự toán kinh phí được giao bổ sung là 112,944 tỷ đồng. Trong đó, các cơ quan, đơn vị cấp tỉnh được phân bổ 22,5888 tỷ đồng; ngân sách các xã, phường được bổ sung 90,3552 tỷ đồng.
Phần lớn kinh phí được phân bổ về cấp xã, phường, nơi trực tiếp tổ chức các hoạt động văn hóa và triển khai nhiệm vụ tại cơ sở. Vì vậy, cùng với phân bổ vốn, cần có hướng dẫn cụ thể về nội dung, đối tượng và trách nhiệm thực hiện, bảo đảm nguồn kinh phí được sử dụng đúng mục tiêu.
Điều cần quan tâm không chỉ là kinh phí được giao mà còn là kết quả sau đầu tư. Một thiết chế văn hóa cần được đánh giá bằng khả năng hoạt động thường xuyên, số người tham gia; chương trình bảo tồn phải tính đến số người được truyền dạy và khả năng duy trì sau khi kết thúc hỗ trợ. Với các dự án du lịch văn hóa, cần quan tâm đến việc làm, thu nhập và mức độ tham gia của người dân.
Một công trình hoàn thành nhưng thiếu kinh phí vận hành, thiếu người tổ chức hoạt động sẽ khó phát huy công năng. Vì vậy, ngay từ khâu xây dựng kế hoạch, các địa phương cần tính đến chi phí duy trì và đơn vị chịu trách nhiệm sau đầu tư, tránh tình trạng công trình có nhưng hoạt động không thường xuyên.
Cùng với ngân sách, việc huy động nguồn lực xã hội cần được thực hiện bằng những cơ chế cụ thể. Doanh nghiệp có thể tham gia đầu tư dịch vụ du lịch, sản phẩm lưu niệm, hoạt động biểu diễn, trải nghiệm văn hóa và nội dung số. Tuy nhiên, muốn thu hút doanh nghiệp, địa phương cần làm rõ địa điểm có thể hợp tác, phạm vi khai thác, điều kiện kinh doanh, trách nhiệm bảo tồn và quyền lợi của các bên.
Nhà nước giữ vai trò định hướng, quy hoạch, bảo vệ di sản, đầu tư hạ tầng thiết yếu và tạo hành lang pháp lý. Doanh nghiệp tổ chức sản phẩm, dịch vụ và kết nối thị trường. Cộng đồng trực tiếp gìn giữ, thực hành và trao truyền các giá trị văn hóa. Cơ chế hợp tác phải xác định rõ trách nhiệm và lợi ích của từng bên, thay vì chỉ dừng ở lời kêu gọi xã hội hóa.
Chuyển đổi số cũng cần được triển khai theo hướng này. Hiện nay, công tác số hóa tư liệu, hiện vật và di tích tại Thanh Hóa vẫn đang được thực hiện. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu, ứng dụng công nghệ 3D, mã QR và các nền tảng giới thiệu di sản mở thêm phương thức quản lý, nghiên cứu và tiếp cận công chúng.
Tuy nhiên, số hóa không nên chỉ dừng ở sản phẩm trình chiếu hay quảng bá trong một thời điểm. Dữ liệu phải chính xác, được cập nhật và có khả năng phục vụ lâu dài cho quản lý, giáo dục, nghiên cứu và phát triển sản phẩm văn hóa. Cùng với đầu tư công nghệ, cần có đội ngũ chịu trách nhiệm quản lý, vận hành và khai thác dữ liệu.
Phát triển phải gắn với lợi ích của cộng đồng
Trong phát triển văn hóa, cộng đồng không thể chỉ là đối tượng thụ hưởng chính sách. Người dân, nghệ nhân và những người trực tiếp thực hành di sản phải được tham gia vào quá trình xây dựng, tổ chức và phát huy giá trị văn hóa.
Nhiều giá trị văn hóa hiện vẫn được duy trì nhờ sự tâm huyết của nghệ nhân và các câu lạc bộ ở cơ sở. Nhưng nếu thiếu kinh phí hoạt động, không có người kế tục và không gian thực hành phù hợp, việc bảo tồn khó duy trì lâu dài. Vì vậy, chính sách hỗ trợ cần quan tâm cả người truyền dạy lẫn người học, cả kinh phí tổ chức lẫn điều kiện duy trì hoạt động sau hỗ trợ.
Đối với nghệ nhân, cần có hình thức hỗ trợ phù hợp với công sức và đóng góp của họ. Các lớp truyền dạy, câu lạc bộ văn hóa cần có địa điểm, người phụ trách và kinh phí duy trì. Việc đưa di sản vào trường học, tổ chức hoạt động trải nghiệm cho học sinh cũng cần gắn với điều kiện thực tế từng địa bàn, tránh nặng về phong trào.
Với những địa phương phát triển du lịch cộng đồng, người dân cần được hỗ trợ kỹ năng tổ chức dịch vụ, quảng bá và kết nối thị trường. Các hộ kinh doanh cần có cơ hội tham gia chuỗi cung ứng du lịch, tìm đầu ra cho sản phẩm địa phương và nâng cao chất lượng dịch vụ.
Đặc biệt, lợi ích từ khai thác di sản phải được chia sẻ phù hợp. Nếu cộng đồng chỉ tham gia biểu diễn, phục vụ khách theo từng đợt, trong khi phần lớn nguồn thu thuộc về các đơn vị khác, hoạt động khó duy trì lâu dài. Một phần nguồn thu cần được dành cho bảo tồn, duy trì câu lạc bộ, truyền dạy và hỗ trợ những người trực tiếp gìn giữ di sản.
Phát triển sản phẩm văn hóa cũng cần tránh tình trạng địa phương nào cũng làm theo một mô hình. Việc lựa chọn sản phẩm phải dựa trên đặc trưng văn hóa, khả năng tổ chức và nhu cầu thị trường. Không phải giá trị nào cũng có thể đưa vào khai thác thương mại; những nghi lễ, tập quán và không gian văn hóa riêng cần được tôn trọng theo quy ước của cộng đồng.
Xây dựng thương hiệu văn hóa xứ Thanh cần bắt đầu từ chất lượng sản phẩm và sự ổn định trong tổ chức thực hiện. Tỉnh có thể lựa chọn một số sản phẩm tiêu biểu để hỗ trợ hoàn thiện mẫu mã, tiêu chuẩn chất lượng, quảng bá và kết nối với doanh nghiệp phân phối, lữ hành. Thương hiệu không thể chỉ hình thành bằng logo, khẩu hiệu hay những chiến dịch truyền thông ngắn hạn, mà phải được tạo dựng từ giá trị thực và khả năng duy trì của sản phẩm.
Để văn hóa thực sự trở thành nguồn lực phát triển, Thanh Hóa cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế phối hợp, sử dụng hiệu quả ngân sách, tạo điều kiện cho doanh nghiệp tham gia và bảo đảm người dân được hưởng lợi từ những giá trị họ gìn giữ. Các chương trình, dự án cần có mục tiêu cụ thể, đơn vị chịu trách nhiệm và tiêu chí đánh giá rõ ràng.
Bảo tồn và phát triển văn hóa không phải hai nhiệm vụ tách rời, nhưng khai thác di sản cũng không có nghĩa là thương mại hóa mọi giá trị truyền thống. Điều quan trọng là giữ được bản sắc, tạo điều kiện để văn hóa hiện diện trong đời sống, đồng thời mở ra cơ hội việc làm và thu nhập cho người dân. Khi nguồn lực được đầu tư đúng chỗ, các chủ thể cùng tham gia và lợi ích được chia sẻ phù hợp, văn hóa mới có thể đóng góp bền vững cho sự phát triển của Thanh Hóa.
