Tiêu chuẩn xanh và bài toán nâng sức cạnh tranh cho doanh nghiệp

Từ yêu cầu môi trường đến bài toán hiệu quả vận hành

Trong thương mại quốc tế, chất lượng và giá thành không còn là những yếu tố duy nhất quyết định khả năng tiếp cận thị trường. Những yêu cầu liên quan đến nguồn nguyên liệu, mức tiêu thụ năng lượng, phát thải, điều kiện lao động, quản trị và khả năng truy xuất đang ngày càng xuất hiện trong quá trình đánh giá nhà cung cấp.

Xu hướng này khiến các tiêu chuẩn về môi trường, xã hội và quản trị (ESG) dần chuyển từ phạm vi khuyến khích sang một phần của điều kiện kinh doanh. Đặc biệt, với doanh nghiệp xuất khẩu hoặc tham gia chuỗi cung ứng của các tập đoàn lớn, yêu cầu ESG có thể được truyền từ doanh nghiệp đầu chuỗi xuống từng nhà cung cấp, kể cả những doanh nghiệp không trực tiếp chịu sự điều chỉnh của các quy định quốc tế.

Theo bà Nguyễn Thị Bích Hường, Trưởng ban Phát triển bền vững, Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam (VINASME), khoảng 80% kim ngạch xuất khẩu và 70% nguồn vốn FDI vào Việt Nam đến từ các nền kinh tế APEC. Điều này cho thấy mức độ liên kết của doanh nghiệp Việt Nam với các thị trường đang ngày càng đặt cao yêu cầu về phát triển bền vững.

Khi các yêu cầu xanh được đưa vào tiêu chí lựa chọn nhà cung cấp, doanh nghiệp có khả năng cung cấp dữ liệu đầy đủ và chứng minh được mức độ đáp ứng sẽ có nhiều điều kiện chủ động hơn trong quan hệ với khách hàng. Ngược lại, sự thiếu hụt dữ liệu về nguyên liệu, năng lượng, phát thải hay quy trình sản xuất có thể trở thành điểm nghẽn ngay cả khi sản phẩm đáp ứng các yêu cầu truyền thống về chất lượng và giá.

Thực hiện tiêu chuẩn xanh không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu từ bên ngoài. Quá trình này cũng buộc doanh nghiệp nhìn lại cách sử dụng các nguồn lực trong hoạt động sản xuất, qua đó nhận diện những điểm gây lãng phí và tìm kiếm phương án cải thiện. Khi lượng điện, nước, nhiên liệu và nguyên vật liệu được theo dõi thường xuyên, doanh nghiệp có thể xác định những công đoạn tiêu tốn nhiều nguồn lực hoặc phát sinh hao hụt lớn. Việc kiểm soát chất thải, nguyên liệu đầu vào và năng lượng vì thế không đơn thuần phục vụ báo cáo ESG mà còn có thể hỗ trợ doanh nghiệp tiết giảm chi phí và nâng cao hiệu quả sản xuất.

Đây cũng là lý do tiêu chuẩn xanh ngày càng được nhìn nhận như một công cụ thúc đẩy đổi mới trong doanh nghiệp. Để đáp ứng yêu cầu về truy xuất nguồn gốc hay phát thải, doanh nghiệp phải xây dựng quy trình rõ ràng, phân công trách nhiệm cụ thể và hình thành hệ thống dữ liệu có khả năng kiểm chứng.

Khi dữ liệu về nguyên liệu, năng lượng, phát thải và sản xuất được thu thập, số hóa và theo dõi thường xuyên, doanh nghiệp có thêm cơ sở để đánh giá hiệu quả hoạt động thay vì chỉ dựa vào kinh nghiệm. Từ đó, những yêu cầu về môi trường có thể trở thành động lực thúc đẩy chuẩn hóa quy trình, ứng dụng công nghệ và nâng cao năng lực quản trị. Tuy nhiên, quá trình này đặt ra thách thức đáng kể đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV). Khác với các tập đoàn có bộ phận chuyên trách về phát triển bền vững, nhiều DNNVV vẫn thiếu nhân sự chuyên môn, nguồn vốn và công nghệ để đo lường, quản lý và báo cáo các chỉ số ESG.

Không nhất thiết phải bắt đầu bằng công nghệ đắt tiền

Theo bà Nguyễn Thị Bích Hường, DNNVV không cần thiết phải lập tức đáp ứng các tiêu chuẩn ESG ở mức cao nhất. Điều quan trọng là doanh nghiệp phải xác định được yêu cầu nào thực sự liên quan đến thị trường, khách hàng và chuỗi cung ứng của mình, từ đó xây dựng kế hoạch phù hợp với khả năng tài chính, nhân sự và công nghệ.

Với một doanh nghiệp xuất khẩu, cung ứng cho doanh nghiệp FDI hoặc đang tìm kiếm nguồn vốn xanh, sức ép ESG có thể lớn hơn so với doanh nghiệp chỉ hoạt động trong thị trường nội địa. Vì vậy, thay vì triển khai đồng thời hàng loạt tiêu chí, doanh nghiệp có thể tập trung vào những vấn đề trọng yếu nhất đối với mô hình kinh doanh.

Một trong những khâu quan trọng là rà soát yêu cầu của khách hàng và thị trường. Mỗi đối tác có thể sử dụng biểu mẫu hoặc hệ tiêu chí riêng, khiến doanh nghiệp dễ rơi vào tình trạng liên tục thu thập lại cùng một loại thông tin dưới những cách thể hiện khác nhau.

Giải pháp là xây dựng một cơ sở dữ liệu nền đủ tốt ngay từ đầu. Khi có hệ thống dữ liệu về điện, nước, nguyên liệu, chất thải, phát thải và các thông tin liên quan, doanh nghiệp có thể điều chỉnh, trích xuất theo từng yêu cầu thay vì phải bắt đầu lại mỗi khi đối tác đề nghị đánh giá.

Ngay cả việc kiểm kê khí nhà kính cũng không nhất thiết phải bắt đầu bằng những phần mềm chuyên dụng có chi phí cao. VINASME khuyến nghị các DNNVV có thể sử dụng Excel để tự đánh giá hiện trạng, lập danh mục dữ liệu, nhập và tổng hợp thông tin, từ đó hình thành báo cáo ban đầu.

Cách tiếp cận này giúp doanh nghiệp xây dựng năng lực quản trị dữ liệu trước khi đầu tư lớn cho công nghệ. Khi số lượng dữ liệu tăng lên, doanh nghiệp có nhiều cơ sở sản xuất, nhiều người cùng tham gia nhập liệu hoặc khách hàng yêu cầu hệ thống báo cáo phức tạp hơn, việc chuyển sang phần mềm chuyên dụng sẽ có cơ sở rõ ràng hơn. Như vậy, đầu tư công nghệ không nên trở thành mục tiêu tự thân của quá trình chuyển đổi ESG. Công nghệ chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi xuất phát từ nhu cầu quản trị cụ thể.

Hài hòa tiêu chuẩn để doanh nghiệp giảm chi phí

Bên cạnh nỗ lực tự thân, doanh nghiệp cũng cần một môi trường tiêu chuẩn thuận lợi hơn. Nếu mỗi thị trường, khách hàng hoặc đối tác yêu cầu một bộ tiêu chí khác nhau cho những nội dung tương đồng, chi phí tuân thủ có thể trở thành gánh nặng, đặc biệt với DNNVV. Ông Mahesh Sugathan, Chuyên gia cao cấp về Thương mại và Phát triển bền vững, nhận định các yêu cầu của thị trường đối với tiêu chuẩn xanh và phát triển bền vững sẽ tiếp tục gia tăng. DNNVV dù không trực tiếp chịu tác động từ một số quy định vẫn có thể phải cung cấp thông tin cho các doanh nghiệp lớn trong chuỗi cung ứng. Do đó, việc giảm trùng lặp trong đánh giá và chứng nhận có ý nghĩa quan trọng.

Theo ông Mahesh Sugathan, một hướng cần được quan tâm là công nhận các chứng nhận đáng tin cậy nhằm hạn chế chi phí kiểm toán và chứng nhận trùng lặp. Đồng thời, việc hài hòa các khái niệm, nhãn mác, yêu cầu truy xuất nguồn gốc và báo cáo ESG giữa các thị trường có thể tạo điều kiện thuận lợi hơn cho doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng xuyên biên giới.

Cùng với đó, doanh nghiệp cần được tiếp cận thông tin sớm về những thay đổi chính sách. Các quy định mới liên quan đến chống phá rừng, thiết kế sinh thái, trách nhiệm giải trình về phát triển bền vững hay truy xuất nguồn gốc có thể tác động đến doanh nghiệp thông qua yêu cầu của khách hàng trước khi doanh nghiệp trực tiếp chịu nghĩa vụ pháp lý.

Một hệ thống cảnh báo và cập nhật chính sách hiệu quả sẽ giúp DNNVV có thêm thời gian chuẩn bị dữ liệu, điều chỉnh quy trình và tính toán chi phí thay vì chỉ phản ứng khi đơn hàng hoặc đối tác đã đặt ra yêu cầu. Về dài hạn, đáp ứng tiêu chuẩn xanh vì thế không nên được hiểu đơn thuần là chi phí để giữ thị trường. Khi được triển khai theo lộ trình phù hợp, đây có thể trở thành quá trình cải thiện năng lực quản trị, tiết kiệm tài nguyên, chuẩn hóa dữ liệu và nâng cao hiệu quả sản xuất.

Trong bối cảnh tiêu chuẩn xanh ngày càng đi sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu, doanh nghiệp chuẩn bị sớm sẽ có điều kiện chủ động hơn trước những thay đổi của thị trường. Với DNNVV, hướng đi phù hợp không phải là chạy đua với mọi tiêu chuẩn, mà là xác định đúng yêu cầu cần đáp ứng, xây dựng dữ liệu từ những bước cơ bản và từng bước nâng cấp năng lực. Khi ESG được gắn với hiệu quả kinh doanh thay vì trở thành một gánh nặng tuân thủ, chuyển đổi xanh có thể đồng thời trở thành nền tảng để doanh nghiệp củng cố vị thế trên thị trường.