Kiểm soát rác thải nhựa đại dương: Không thể chỉ dừng ở việc thu gom và quan trắc

Dữ liệu chưa đồng nhất, khó xác định chính xác nguồn gây ô nhiễm

Ô nhiễm nhựa đại dương đang trở thành thách thức môi trường ngày càng nghiêm trọng, không chỉ bởi khối lượng chất thải liên tục gia tăng mà còn do khả năng tồn lưu lâu dài, phân rã thành các hạt vi nhựa và xâm nhập vào chuỗi thức ăn. Dù nhiều chương trình thu gom, xử lý và hạn chế sản phẩm nhựa đã được triển khai, việc kiểm soát vấn đề này vẫn chưa đạt hiệu quả như kỳ vọng. Một trong những nguyên nhân nằm ở những khoảng trống trong hệ thống dữ liệu, đặc biệt là khả năng xác định chính xác lượng rác, đặc điểm phân bố và nguồn phát sinh.

Tại buổi chia sẻ chuyên đề thuộc chương trình NPAP Plastic Talk do UNDP Việt Nam tổ chức, TS. Phạm Văn Hiếu, Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển, cho biết Việt Nam hiện chưa có hệ thống dữ liệu quan trắc đủ tin cậy để đánh giá toàn diện quy mô ô nhiễm nhựa trong môi trường biển. Các kết quả nghiên cứu hiện nay còn tồn tại nhiều khác biệt do phạm vi khảo sát, phương pháp lấy mẫu, cách tính toán và giả định mô hình không đồng nhất. Đáng chú ý, phần lớn ước tính về lượng nhựa đổ ra đại dương vẫn dựa trên dữ liệu chất thải phát sinh từ đất liền, trong khi việc kiểm chứng bằng quan trắc trực tiếp trên biển còn hạn chế.

Theo tổng hợp các nghiên cứu, lượng rác thải nhựa ra biển Việt Nam được ước tính khoảng 0,28-0,73 triệu tấn mỗi năm. Một số báo cáo khác, trong đó có số liệu được WWF đề cập, ước tính con số này vào khoảng 0,5 triệu tấn. Khoảng chênh lệch giữa các kết quả cho thấy việc xác định quy mô ô nhiễm vẫn phụ thuộc đáng kể vào phương pháp và phạm vi thống kê.

Thực trạng này cũng thể hiện qua các khảo sát tại khu vực ven biển. IUCN ghi nhận hơn 86.000 mảnh rác tại 30 bãi biển và 10 khu bảo tồn biển, trong đó chất thải nhựa chiếm 92,2%. Đồ nhựa dùng một lần và ngư cụ bị thải bỏ là hai nhóm phổ biến, lần lượt chiếm khoảng 52% và 30% lượng rác nhựa được ghi nhận. Trong khi đó, điều tra của Ngân hàng Thế giới năm 2022 cho thấy mật độ rác nhựa tại các bãi biển ven biển Việt Nam trung bình đạt 8.100 mảnh/100m. Tại Huế, con số này lên tới 14.110 mảnh/100m, TP.HCM đạt 13.560 mảnh/100m, Hải Phòng là 3.623 mảnh/100m và Đà Nẵng (cũ) đạt 2.790 mảnh/100m.

Tuy nhiên, những con số trên mới phản ánh một phần hiện trạng, chưa đủ để lý giải đầy đủ cơ chế phát sinh và dịch chuyển của chất thải. Rác nhựa có thể theo hệ thống thoát nước, sông ngòi từ khu dân cư ra biển; phát sinh từ hoạt động du lịch ven biển thông qua bao bì thực phẩm, chai nước và vật dụng dùng một lần; hoặc thất thoát trong quá trình nuôi trồng, khai thác thủy sản với dây, lưới, phao xốp và các loại ngư cụ. Hoạt động hàng hải cùng các dịch vụ trên biển cũng là những nguồn cần được xem xét.

Đáng nói, nếu việc giám sát chủ yếu tập trung vào lượng rác thu được tại các bãi biển mà chưa xác định được nguồn phát sinh, trách nhiệm kiểm soát vẫn khó được phân định rõ ràng. Khi đó, địa phương có thể phải liên tục tổ chức thu gom nhưng những dòng chất thải từ sản xuất, tiêu dùng, du lịch và hoạt động kinh tế biển vẫn tiếp tục bổ sung vào môi trường. Đây là điểm nghẽn cần được giải quyết nếu muốn chuyển từ cách tiếp cận xử lý hậu quả sang phòng ngừa ô nhiễm ngay từ đầu nguồn.

Chuẩn hóa quan trắc phải gắn với truy xuất nguồn rác

Không chỉ dừng lại ở vấn đề rác thải nhìn thấy được, sự thiếu thống nhất trong phương pháp nghiên cứu vi nhựa còn khiến việc đánh giá tác động môi trường trở nên phức tạp. Một số công trình sử dụng lưới lấy mẫu có kích thước mắt từ 25-300 micromet, thời gian kéo lưới dao động từ 2 phút đến 2 giờ. Trong đánh giá năm 2022, chỉ khoảng 35% tổ chức tham gia nghiên cứu vi nhựa có thiết bị xác định thành phần polymer. Vì vậy, kết quả giữa các công trình có thể chênh lệch nhiều lần, ngay cả khi khảo sát cùng một khu vực.

Những hạn chế này không chỉ ảnh hưởng đến khả năng so sánh dữ liệu mà còn gây khó khăn khi đánh giá mức độ phơi nhiễm và tác động sinh thái. Theo Thạc sĩ Phạm Minh Dương (Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển), các nghiên cứu trên mẫu vật thuộc hệ sinh thái biển đã ghi nhận sự hiện diện đáng kể của vi nhựa. Cụ thể, khoảng 70% mẫu cá đục, cá chim tại vịnh Hạ Long có vi nhựa; trong mẫu cá rô phi cũng phát hiện tình trạng phơi nhiễm vi nhựa PE và PS. Các kết quả nghiên cứu cho thấy vi nhựa có thể liên quan đến những biến đổi về chỉ số gan, tốc độ tăng trưởng và hoạt tính enzyme chống ôxy hóa. Đối với nhuyễn thể, vi nhựa tích tụ trong mô mềm, tiềm ẩn nguy cơ đối với an toàn thực phẩm.

Trước những bất cập đó, dự thảo Thông tư quy định kỹ thuật điều tra rác thải nhựa biển đang được hoàn thiện nhằm thiết lập một quy trình thống nhất trên phạm vi cả nước. Dự thảo gồm 3 chương, 21 điều và 4 phụ lục, hướng dẫn khảo sát rác thải nhựa cỡ lớn và vi nhựa tại năm dạng môi trường: bờ biển, mặt nước biển, sông ra biển, đáy biển và trầm tích. Quy trình điều tra được thiết kế theo bốn bước, từ xây dựng mạng lưới khảo sát, quan trắc và thu mẫu đến phân tích, đánh giá, cuối cùng là hình thành cơ sở dữ liệu.

Việc thống nhất thiết bị, phương pháp lấy mẫu, đơn vị đo và cách thức báo cáo sẽ tạo điều kiện đối chiếu kết quả giữa các địa phương, đồng thời giúp dữ liệu có giá trị sử dụng lâu dài. Dự thảo cũng cho phép áp dụng các phương pháp quốc tế và khu vực có độ chính xác tương đương hoặc cao hơn, cập nhật kỹ thuật mới khi cần thiết. Đáng chú ý, cơ sở dữ liệu dự kiến lưu trữ cả hình ảnh, video và phiếu khảo sát gốc nhằm phục vụ kiểm chứng, hạn chế tình trạng số liệu chỉ được sử dụng riêng lẻ trong từng nghiên cứu.

Song song với đó, công nghệ viễn thám, thiết bị bay không người lái (UAV), camera cố định và trí tuệ nhân tạo (AI) đang mở ra khả năng mở rộng phạm vi giám sát. Tại Việt Nam, một số nghiên cứu đã thử nghiệm ảnh vệ tinh Sentinel-2 để phát hiện rác nhựa ven biển, kết hợp UAV và camera với thuật toán học máy để theo dõi rác trên sông. Hệ thống thu gom rác mặt nước tích hợp thuật toán YOLOv7 của Đại học Cần Thơ đạt độ chính xác 80,5%.

Dù vậy, công nghệ không thể thay thế hoàn toàn hoạt động khảo sát thực địa. Ảnh vệ tinh và camera chủ yếu nhận diện rác trên bề mặt, chưa đủ khả năng phát hiện vi nhựa hoặc chất thải nằm dưới đáy biển. Độ chính xác của AI cũng phụ thuộc vào kích thước vật thể, điều kiện môi trường và chất lượng dữ liệu huấn luyện. Do đó, việc ứng dụng công nghệ cần được đặt trong một hệ thống giám sát nhiều tầng, kết hợp dữ liệu viễn thám với quan trắc trực tiếp để bảo đảm tính xác thực.

Quan trọng hơn, chuẩn hóa quan trắc cần tiến thêm một bước, từ thống kê số lượng và mật độ rác sang xác định nguồn phát sinh, hành trình dịch chuyển và chủ thể chịu trách nhiệm. Cùng với việc xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia, cần tăng cường kiểm soát chất thải từ các hoạt động nuôi trồng, khai thác thủy sản, du lịch và hàng hải; thúc đẩy mô hình nuôi biển tuần hoàn, tái sử dụng ngư cụ, thay thế vật liệu nhựa và đa dạng hóa phương thức tái chế.

Cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) cũng cần được gắn với yêu cầu kiểm soát các sản phẩm nhựa có nguy cơ thất thoát ra môi trường. Đồng thời, chính quyền địa phương và các ngành kinh tế ven biển cần có trách nhiệm cụ thể trong thu gom, phân loại, giám sát và ngăn chặn chất thải từ địa bàn quản lý.

Theo TS. Phạm Văn Hiếu, Việt Nam cần sớm hoàn thiện, ban hành Thông tư, xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia và thống nhất phương pháp điều tra. Cùng với đó, cần thí điểm mô hình giám sát nhiều tầng, kết hợp camera tại cửa sông, UAV ở khu vực ven biển và ảnh vệ tinh trên phạm vi rộng.

Về lâu dài, hiệu quả kiểm soát ô nhiễm nhựa đại dương không nên chỉ được đánh giá bằng số tấn rác thu gom hay số điểm quan trắc được thiết lập. Thước đo quan trọng hơn là khả năng giảm lượng nhựa thất thoát từ từng nguồn phát sinh, xác định rõ trách nhiệm của các chủ thể và ngăn chặn rác thải trước khi đi vào môi trường biển. Khi dữ liệu có thể chuyển hóa thành những biện pháp quản lý cụ thể, hoạt động giám sát mới thực sự trở thành công cụ phục vụ phòng ngừa và kiểm soát ô nhiễm.