Phát triển hệ sinh thái công nghiệp gắn với sử dụng hiệu quả tài nguyên

Từ yêu cầu quản lý môi trường đến định hình hệ sinh thái công nghiệp xanh

Phát triển cụm công nghiệp (CCN) đang đứng trước yêu cầu chuyển đổi về chất, thay vì chỉ tập trung mở rộng quy mô và gia tăng số lượng dự án. Trong giai đoạn trước, các CCN đã đóng góp đáng kể vào quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế tại nhiều địa phương, tạo việc làm, cải thiện thu nhập cho người lao động và bổ sung nguồn thu ngân sách. Tuy nhiên, quá trình phát triển cũng bộc lộ những hạn chế về chất lượng hạ tầng, hiệu quả khai thác đất và khả năng kiểm soát các tác động môi trường.

Thực tế cho thấy, tại một số địa phương, việc xử lý các CCN và dự án đầu tư chậm tiến độ chưa được thực hiện kịp thời. Hệ thống hạ tầng kỹ thuật thiếu tính đồng bộ, công trình xử lý chất thải chưa đáp ứng yêu cầu, trong khi tỷ lệ lấp đầy và hiệu quả sử dụng đất ở một số nơi còn thấp. Đáng chú ý, hoạt động thu hút đầu tư vẫn chủ yếu theo hướng đa ngành, chưa hình thành rõ nét các cụm sản xuất có tính chuyên môn hóa và liên kết chặt chẽ. Việc thiếu chính sách hỗ trợ đầu tư hạ tầng cũng khiến quá trình nâng cấp, hoàn thiện CCN gặp không ít khó khăn.

Trước thực trạng này, Bộ Công Thương đã ban hành Chỉ thị số 11/CT-BCT về tăng cường quản lý và nâng cao hiệu quả đầu tư, phát triển CCN trong tình hình mới. Văn bản đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức quản lý, nâng cao chất lượng đầu tư và định hướng phát triển CCN gắn với chuyển đổi xanh, chuyển đổi số, kinh tế tuần hoàn và mô hình kinh tế carbon thấp.

Một trong những mục tiêu đáng chú ý là bảo đảm 100% CCN có nước thải được thu gom, xử lý đạt quy chuẩn môi trường trong giai đoạn 2026-2030. Đây không đơn thuần là yêu cầu bổ sung công trình xử lý chất thải mà còn cho thấy môi trường cần được xác định là cấu phần thiết yếu trong quy hoạch và vận hành CCN. Các chủ đầu tư hạ tầng phải chú trọng đầu tư đồng bộ hệ thống kỹ thuật, đặc biệt là công trình thu gom, xử lý nước thải, thay vì triển khai manh mún hoặc chỉ hoàn thiện khi phát sinh yêu cầu quản lý.

Cùng với việc nâng cấp hạ tầng, định hướng thu hút đầu tư cũng cần được điều chỉnh theo hướng có chọn lọc. Bộ Công Thương khuyến khích phát triển các CCN sinh thái, công nghệ cao, chuyên ngành, công nghiệp hỗ trợ và làng nghề. Các dự án được ưu tiên cần phù hợp với định hướng công nghiệp, điều kiện nguyên liệu, nguồn nhân lực, hạ tầng và thị trường của từng địa phương; đồng thời đáp ứng yêu cầu về công nghệ sạch, tiết kiệm năng lượng, sử dụng hiệu quả tài nguyên và tạo ra giá trị gia tăng cao.

Định hướng này cho thấy chất lượng của một CCN trong giai đoạn mới không chỉ được đánh giá qua diện tích đất đã khai thác hay số lượng doanh nghiệp hoạt động, mà còn phụ thuộc vào khả năng tổ chức sản xuất, mức độ liên kết giữa các cơ sở và hiệu quả sử dụng nguồn lực. Việc hình thành các cụm sản xuất chuyên ngành, có sự tương hỗ về nguyên liệu, công nghệ và dịch vụ sẽ tạo điều kiện để doanh nghiệp giảm chi phí đầu vào, nâng cao hiệu suất và từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.

Để bảo đảm các mục tiêu được triển khai thực chất, UBND các tỉnh, thành phố được yêu cầu thường xuyên rà soát, xử lý những dự án chậm tiến độ, không đáp ứng yêu cầu môi trường, sử dụng đất kém hiệu quả hoặc có vi phạm pháp luật. Đối với các CCN được hình thành trước Quyết định số 105/2009/QĐ-TTg, việc hoàn thành thủ tục thành lập phải được thực hiện trước ngày 31/12/2026. Công tác thanh tra, kiểm tra về đất đai, đầu tư, xây dựng, bảo vệ môi trường và phòng cháy, chữa cháy cũng cần được tăng cường nhằm đưa hoạt động của các CCN vào nền nếp.

Chuyển đổi sinh thái tạo lợi thế cạnh tranh cho doanh nghiệp

Không chỉ dừng lại ở yêu cầu quản lý và bảo vệ môi trường, chuyển đổi sang mô hình công nghiệp sinh thái còn mở ra hướng nâng cao hiệu quả kinh tế cho doanh nghiệp. Trong bối cảnh các tập đoàn đa quốc gia ngày càng chú trọng tiêu chuẩn môi trường, năng lượng và phát thải carbon trong chuỗi cung ứng, khả năng đáp ứng các yêu cầu xanh đang dần trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của cơ sở sản xuất.

Tại Hà Nội, định hướng này đang được cụ thể hóa thông qua Quyết định số 80/2026/QĐ-UBND ngày 29/6/2026 của UBND TP. Hà Nội về tiêu chí khu, cụm công nghiệp sinh thái, lộ trình và cơ chế, chính sách hỗ trợ chuyển đổi. Trên cơ sở đó, Ban Quản lý các khu công nghệ cao và khu công nghiệp TP. Hà Nội đang triển khai xây dựng Đề án chuyển đổi các khu công nghiệp hiện hữu theo hướng sinh thái.

Ngày 10/11, tại Khu công nghiệp Thăng Long, Ban Quản lý đã tổ chức hội nghị trao đổi, hướng dẫn doanh nghiệp cung cấp thông tin phục vụ quá trình khảo sát và xây dựng Đề án. Đây là bước quan trọng nhằm đánh giá thực trạng, nhận diện những nội dung đã đáp ứng yêu cầu cũng như các điểm nghẽn về hạ tầng, công nghệ, năng lượng và nguồn lực đầu tư. Theo ông Đoàn Quý Linh, Phó Trưởng ban Ban Quản lý các khu công nghệ cao và khu công nghiệp TP. Hà Nội, chuyển đổi khu công nghiệp sinh thái không chỉ là yêu cầu thực hiện quy định của thành phố mà quan trọng hơn phải tạo ra lợi ích kinh tế thiết thực cho doanh nghiệp.

Phân tích về những giá trị mà mô hình này mang lại, ông Linh cho rằng doanh nghiệp có thể hưởng lợi trên ba phương diện. Trước hết, việc tiết kiệm điện, nước, nguyên vật liệu, cải tiến quy trình sản xuất, tái sử dụng tài nguyên và giảm chi phí xử lý chất thải sẽ góp phần hạ giá thành sản phẩm, cải thiện năng suất và hiệu quả kinh doanh.

Bên cạnh đó, chuyển đổi xanh giúp doanh nghiệp nâng cao khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của khách hàng quốc tế. Khi các yếu tố như nguồn gốc năng lượng, lượng phát thải và điều kiện môi trường trong sản xuất được đưa vào hệ thống đánh giá nhà cung cấp, những doanh nghiệp chủ động cải thiện hoạt động sẽ có thêm lợi thế trong duy trì đơn hàng, mở rộng thị trường và tham gia các chuỗi cung ứng có giá trị cao.

Giá trị thứ ba nằm ở khả năng hình thành các mối liên kết và cộng sinh công nghiệp. Thay vì mỗi doanh nghiệp tự giải quyết toàn bộ nhu cầu về năng lượng, nước, nguyên liệu và xử lý chất thải, mô hình sinh thái tạo điều kiện để các cơ sở sản xuất phối hợp sử dụng chung hạ tầng, chia sẻ nguồn lực và tận dụng phụ phẩm của nhau. Nhiệt thải, nước sau xử lý có khả năng tái sử dụng hoặc các dòng vật liệu phát sinh trong quá trình sản xuất có thể trở thành đầu vào cho hoạt động khác nếu được tổ chức và kiểm soát phù hợp.

“Điểm khác biệt của khu công nghiệp sinh thái không chỉ nằm ở việc từng doanh nghiệp tự cải thiện hoạt động sản xuất của mình, mà còn ở khả năng hợp tác giữa các doanh nghiệp và với nhà đầu tư hạ tầng”, ông Linh phân tích.

Tuy nhiên, để những lợi ích này trở thành hiện thực, quá trình chuyển đổi cần được triển khai trên cơ sở đánh giá đúng điều kiện của từng khu công nghiệp, tránh áp dụng tiêu chí một cách máy móc. Theo ông Linh, lộ trình thực hiện phải bảo đảm tính khả thi, duy trì sự ổn định trong hoạt động sản xuất kinh doanh và hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, nhà đầu tư hạ tầng với cộng đồng doanh nghiệp.

Hiện Ban Quản lý đang khảo sát, đánh giá hiện trạng các khu công nghiệp trên địa bàn Hà Nội, trong đó Khu công nghiệp Thăng Long là một trong những địa điểm được tập trung đánh giá bước đầu. Thông qua hoạt động này, cơ quan quản lý hướng tới xác định cụ thể những tiêu chí doanh nghiệp đã đáp ứng, các hạn chế còn tồn tại cũng như nhu cầu hỗ trợ liên quan đến chi phí đầu tư, công nghệ, năng lượng, hạ tầng và yêu cầu từ khách hàng, công ty mẹ. “Trên cơ sở kết quả khảo sát, Ban Quản lý sẽ nghiên cứu, đề xuất UBND thành phố lộ trình chuyển đổi và các giải pháp, cơ chế, chính sách hỗ trợ phù hợp”, ông Linh cho biết.

Lãnh đạo Ban Quản lý cũng nhấn mạnh, mục tiêu của Đề án không chỉ là hoàn thành các nhiệm vụ được giao mà phải tạo ra thay đổi thực chất trong phương thức vận hành các khu công nghiệp. “Quá trình triển khai không chỉ yêu cầu doanh nghiệp thực hiện chuyển đổi, mà phải đồng hành, hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi; không chỉ xác định các tiêu chí chưa đạt, mà quan trọng hơn là tìm ra giải pháp, nguồn lực và cơ chế để từng bước đáp ứng các tiêu chí”, ông Linh nhấn mạnh.

Từ định hướng quản lý CCN của Bộ Công Thương đến chương trình chuyển đổi khu công nghiệp sinh thái tại Hà Nội, yêu cầu phát triển công nghiệp đang từng bước dịch chuyển từ mở rộng quy mô sang nâng cao chất lượng và hiệu quả sử dụng tài nguyên. Khi hạ tầng môi trường được hoàn thiện, doanh nghiệp được hỗ trợ đổi mới công nghệ và các mối liên kết cộng sinh được thúc đẩy, mô hình công nghiệp xanh sẽ không chỉ góp phần giảm áp lực môi trường mà còn tạo nền tảng cho năng lực cạnh tranh dài hạn của toàn ngành.