[Emagazine] Công nghệ số mở đường cho OCOP xanh, phát triển kinh tế nông thôn

Từ những sản phẩm nông nghiệp mang đậm bản sắc địa phương đến các mặt hàng chế biến, thủ công mỹ nghệ và sản phẩm sinh học, Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) đang từng bước chuyển từ phát triển về số lượng sang nâng cao chất lượng và giá trị. Trong hành trình ấy, công nghệ số không chỉ giúp hợp tác xã, doanh nghiệp và hộ sản xuất quản lý dữ liệu, truy xuất nguồn gốc, mở rộng thị trường mà còn tạo điều kiện thúc đẩy sản xuất xanh, sử dụng hiệu quả tài nguyên và phát triển kinh tế tuần hoàn. Tuy nhiên, để mỗi sản phẩm OCOP thực sự mang giá trị xanh và sức cạnh tranh bền vững, chuyển đổi số phải bắt đầu từ dữ liệu trung thực, quy trình sản xuất được chuẩn hóa và sự tham gia thực chất của người dân nông thôn.

Trong những năm qua, Chương trình Mỗi xã một sản phẩm đã trở thành một trong những động lực quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn. Từ những nông sản đặc trưng, sản phẩm làng nghề đến thực phẩm chế biến, dược liệu và dịch vụ du lịch cộng đồng, nhiều sản phẩm mang đậm dấu ấn địa phương đã từng bước được chuẩn hóa, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường.

Điểm đáng chú ý của chương trình không chỉ nằm ở việc tạo ra những sản phẩm được đánh giá, phân hạng, mà còn ở quá trình thay đổi tư duy sản xuất của các chủ thể kinh tế nông thôn.

Nếu trước đây, không ít nông hộ chủ yếu sản xuất theo kinh nghiệm, tiêu thụ qua thương lái hoặc các kênh phân phối truyền thống, thì sự phát triển của OCOP đã từng bước đặt ra yêu cầu phải quan tâm đến chất lượng, bao bì, nguồn gốc nguyên liệu, tiêu chuẩn an toàn và khả năng duy trì sản lượng ổn định.

Theo số liệu Bộ Nông nghiệp và Môi trường được Báo Điện tử Chính phủ công bố ngày 21/1/2026, tính đến hết năm 2025, cả nước có gần 17.500 sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao trở lên. Chương trình đã được triển khai tại 100% tỉnh, thành phố.

Sự gia tăng về số lượng đã tạo nên nền tảng đáng kể cho chương trình. Tuy nhiên, khi ngày càng nhiều sản phẩm được công nhận, áp lực duy trì chất lượng, nâng cao khả năng cạnh tranh và đáp ứng những tiêu chuẩn của thị trường cũng trở nên rõ rệt hơn.

Một sản phẩm đạt chứng nhận OCOP có thể được người tiêu dùng nhận diện tốt hơn, nhưng điều đó không tự động bảo đảm khả năng tham gia lâu dài vào hệ thống siêu thị, các chuỗi bán lẻ hiện đại hay thị trường xuất khẩu.

Những kênh phân phối này thường yêu cầu thông tin đầy đủ về nguồn nguyên liệu, quy trình sản xuất, chất lượng sản phẩm, khả năng truy xuất, bảo quản và năng lực cung ứng.

Trong khi đó, nhiều sản phẩm OCOP vẫn được sản xuất bởi các hợp tác xã, doanh nghiệp nhỏ, hộ kinh doanh và nhóm hộ có nguồn lực hạn chế. Hoạt động quản lý nguyên liệu, ghi chép nhật ký, tổng hợp đơn hàng và kiểm soát chất lượng ở một số nơi còn phụ thuộc vào phương pháp thủ công.

Điều này khiến việc chứng minh nguồn gốc, truy tìm nguyên nhân khi phát sinh sự cố hoặc đáp ứng các yêu cầu kiểm tra của đối tác gặp khó khăn.

Không thể nâng tầm OCOP chỉ bằng bao bì đẹp

Theo ông Đào Đức Huấn, Trưởng phòng Quản lý OCOP và Du lịch nông thôn, Văn phòng Điều phối Trung ương Chương trình mục tiêu quốc gia, việc chuẩn hóa sản phẩm không thể chỉ dừng ở bao bì, nhãn mác hoặc xếp hạng sao.

Sản phẩm cần được chuẩn hóa đồng bộ từ vùng nguyên liệu, quy trình sản xuất đến chất lượng và khả năng cung ứng. Đối với thương mại điện tử, chủ thể còn phải có năng lực quản trị công nghệ, logistics và tổ chức sản xuất theo yêu cầu thị trường.

Đây là vấn đề có ý nghĩa đặc biệt trong giai đoạn OCOP chuyển từ mở rộng số lượng sang phát triển theo chiều sâu.

Một sản phẩm có thể mang câu chuyện văn hóa hấp dẫn, có nguyên liệu đặc trưng và được người tiêu dùng yêu thích, nhưng nếu không duy trì được chất lượng đồng đều giữa các lô hàng, thiếu thông tin truy xuất hoặc không đáp ứng được thời gian giao hàng, việc phát triển thị trường vẫn gặp nhiều trở ngại.

Ngược lại, khi vùng nguyên liệu, hoạt động sản xuất và chuỗi cung ứng được tổ chức đồng bộ, sản phẩm có thêm cơ sở để nâng cao giá trị, xây dựng thương hiệu và mở rộng quy mô tiêu thụ.

Trong bối cảnh đó, chuyển đổi số đang trở thành một trong những giải pháp quan trọng giúp các chủ thể OCOP giải quyết những điểm nghẽn về quản trị, minh bạch thông tin và kết nối thị trường.

Giá trị của chuyển đổi số không chỉ nằm ở việc đưa sản phẩm lên môi trường trực tuyến, mà còn ở khả năng làm rõ toàn bộ hành trình tạo ra sản phẩm – từ vùng nguyên liệu đến tay người tiêu dùng.

Một trong những thay đổi quan trọng khi ứng dụng công nghệ số vào sản xuất nông nghiệp là việc hình thành hệ thống dữ liệu thay thế dần các phương thức ghi chép phân tán.

Đối với một sản phẩm OCOP có nguồn gốc nông nghiệp, dữ liệu có thể bắt đầu từ vị trí vùng trồng, diện tích sản xuất, giống cây, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, thời gian chăm sóc, thu hoạch, sơ chế, chế biến đến đóng gói và phân phối.

Khi những thông tin này được quản lý theo từng lô sản xuất, hợp tác xã và doanh nghiệp có thể theo dõi hiệu quả hoạt động, phát hiện những điểm chưa phù hợp, đồng thời có cơ sở giải trình về nguồn gốc sản phẩm.

Đây cũng là hướng tiếp cận được thể hiện qua mô hình ứng dụng phần mềm eGAP do PGS.TS Mai Quang Vinh cùng nhóm nhà khoa học nghiên cứu, sáng lập.

Theo thông tin được VietnamPlus đăng tải ngày 7/11/2026, nền tảng eGAP tích hợp các chức năng quản lý lô thửa, chuồng trại, cây trồng, vật nuôi, nguyên vật liệu đầu vào và nhật ký sản xuất điện tử. Hệ thống hỗ trợ lưu trữ dữ liệu, theo dõi quá trình sản xuất và truy xuất nguồn gốc thông qua mã QR.

Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới do Thủ tướng Chính phủ phê duyệt nhấn mạnh yêu cầu đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong chế biến, khai thác lợi thế và giá trị văn hóa địa phương, hướng tới phát triển các sản phẩm OCOP xanh. Tuy nhiên, để những giá trị về chất lượng, nguồn gốc và quy trình sản xuất được chứng minh một cách minh bạch, việc xây dựng hệ thống dữ liệu có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Chia sẻ về vấn đề này, ông Phạm Xuân Thỏa, Tổng giám đốc Công ty Cổ phần Kinh tế Xanh GDPX, cho rằng nông sản Việt Nam có nhiều lợi thế về chất lượng, nguyên liệu bản địa và câu chuyện văn hóa, nhưng thiếu dữ liệu minh bạch vẫn là một trong những rào cản khi tiếp cận thị trường.

Theo ông Thỏa, định hướng của GDPX là đưa dữ liệu đi cùng sản phẩm ngay từ đầu, thay đổi phương thức quản lý sản xuất truyền thống. Doanh nghiệp phát triển hệ sinh thái nền tảng quản trị dữ liệu và giao thương, trong đó eGAP là một sản phẩm phục vụ quản lý, giám sát và truy xuất thông tin trong sản xuất nông nghiệp.

Theo ông Phạm Xuân Thỏa, rào cản lớn trong chuyển đổi số nông nghiệp không chỉ nằm ở việc thiếu thiết bị mà còn ở khả năng tiếp cận và sử dụng công nghệ của người trực tiếp sản xuất. Vì vậy, nền tảng eGAP được định hướng theo cách đơn giản hóa thao tác, chú trọng khả năng sử dụng ngay tại hiện trường.

Đại diện GDPX nhấn mạnh: “Chúng tôi không làm công nghệ cao siêu để trình diễn, chúng tôi kiến tạo kinh tế số thực chất từ kết nối công nghệ và dữ liệu. Giao diện ứng dụng được tối ưu hóa bằng hình ảnh trực quan, thao tác một chạm để một người phụ nữ đồng bào dân tộc thiểu số vùng biên giới xa xôi, vốn chỉ quen với ruộng rẫy, cũng có thể dùng điện thoại thông minh cập nhật nhật ký sản xuất hằng ngày”.

Cách tiếp cận này cho thấy công nghệ phải thích ứng với người sử dụng, thay vì buộc người sản xuất phải thay đổi toàn bộ phương thức làm việc để đáp ứng những hệ thống phức tạp. Khi việc ghi chép, cập nhật và lưu trữ dữ liệu được đơn giản hóa, người nông dân có thể từng bước hình thành thói quen quản trị bằng công nghệ, chủ động hơn trong kiểm soát chất lượng sản phẩm.

Đặc biệt, với các hợp tác xã do phụ nữ hoặc đồng bào dân tộc thiểu số tham gia quản lý, việc tiếp cận công cụ số còn mở ra cơ hội tham gia sâu hơn vào hoạt động quản lý chất lượng, xây dựng thương hiệu, quảng bá và kết nối thị trường. Những giá trị được tạo dựng từ tri thức bản địa và sức lao động cộng đồng nhờ đó có thêm cơ hội chuyển hóa thành giá trị kinh tế.

Khi dữ liệu trở thành tài sản của hợp tác xã

Điểm khác biệt giữa quản lý thủ công và quản trị số không chỉ nằm ở việc thay sổ ghi chép bằng điện thoại thông minh.

Với phương thức truyền thống, dữ liệu có thể bị phân tán giữa nhiều người, khó tổng hợp, dễ thất lạc và mất thời gian kiểm tra khi cần thiết.

Trong khi đó, nếu được thiết kế và vận hành phù hợp, một nền tảng số có thể liên kết dữ liệu giữa hộ sản xuất, hợp tác xã, đơn vị thu mua và cơ sở chế biến.

Chẳng hạn, khi một hộ nông dân cập nhật ngày gieo trồng, loại vật tư sử dụng hoặc thời điểm thu hoạch, hợp tác xã có thể theo dõi tiến độ sản xuất để xây dựng kế hoạch thu mua và phân phối.

Khi sản phẩm được đóng gói theo từng lô, dữ liệu về nguồn nguyên liệu và quy trình chế biến có thể được liên kết với mã truy xuất. Nếu xảy ra vấn đề về chất lượng, cơ sở có thể xác định phạm vi lô hàng liên quan để xử lý, thay vì phải rà soát toàn bộ sản phẩm đã đưa ra thị trường.

Dữ liệu số vì thế không chỉ phục vụ quảng bá, mà còn hỗ trợ kiểm soát rủi ro, duy trì chất lượng và giảm chi phí quản trị.

Theo thông tin từ đơn vị phát triển được Báo Môi trường và Cuộc sống đăng ngày 9/11/2026, nền tảng eGAP đã thiết lập hơn 1,2 triệu hồ sơ dữ liệu, có sự tham gia của trên 180 hợp tác xã và hơn 12.000 hộ nông dân. Tổng sản lượng nông sản được quản lý trên nền tảng đạt hơn 3.200 tấn.

Những con số trên phản ánh quy mô ứng dụng được công bố của một giải pháp công nghệ cụ thể. Tuy nhiên, hiệu quả chuyển đổi số cần được đánh giá rộng hơn, thông qua khả năng cải thiện quản lý chất lượng, giảm thao tác thủ công, nâng cao tỷ lệ truy xuất thành công và hỗ trợ gia tăng thu nhập cho người sản xuất.

Một cơ sở có hàng nghìn bản ghi dữ liệu chưa chắc đã vận hành hiệu quả nếu thông tin không được cập nhật thường xuyên hoặc thiếu cơ chế kiểm chứng.

Mã QR không thể thay thế quy trình sản xuất đáng tin cậy

Ngày nay, nhiều sản phẩm nông nghiệp và đặc sản địa phương đã sử dụng mã QR để giới thiệu thông tin về nguồn gốc, nhà sản xuất và quy trình sản xuất.

Đây là giải pháp giúp người tiêu dùng tiếp cận thông tin thuận tiện hơn, đồng thời mở ra cơ hội kể câu chuyện sản phẩm bằng hình ảnh, video và dữ liệu số.

Tuy nhiên, cần phân biệt giữa mã QR dẫn đến trang giới thiệu sản phẩm và hệ thống truy xuất nguồn gốc có dữ liệu đầy đủ, đáng tin cậy.

Một mã QR chỉ hiển thị tên sản phẩm, hình ảnh hoặc thông tin quảng cáo chưa thể chứng minh toàn bộ quá trình sản xuất đã được kiểm soát.

Truy xuất nguồn gốc có giá trị thực chất phải gắn với hồ sơ lô hàng, dữ liệu đầu vào, quá trình sản xuất, chế biến và các thông tin cần thiết để xác định nguồn gốc, lịch sử sản phẩm.

Bên cạnh đó, những thông tin về chất lượng, chứng nhận an toàn hoặc tác động môi trường phải có căn cứ phù hợp, tránh tình trạng sử dụng công nghệ như một công cụ tạo niềm tin hình thức.

Mã QR là cánh cửa giúp người tiêu dùng tiếp cận dữ liệu; chất lượng và tính trung thực của dữ liệu mới là nền tảng tạo dựng niềm tin.

Nếu chuyển đổi số giúp nâng cao năng lực quản trị và minh bạch thông tin, thì chuyển đổi xanh đặt ra yêu cầu phải thay đổi cách sử dụng tài nguyên trong toàn bộ quá trình sản xuất.

Đối với OCOP, phát triển xanh không chỉ là sử dụng bao bì thân thiện với môi trường hoặc quảng bá sản phẩm có nguồn gốc tự nhiên. Một sản phẩm muốn tạo ra giá trị xanh cần được xem xét từ vùng nguyên liệu, phương thức canh tác, lượng nước và năng lượng sử dụng, quá trình chế biến, đóng gói đến việc quản lý chất thải.

Trong đó, công nghệ số có thể hỗ trợ theo dõi những yếu tố quan trọng như lượng vật tư đầu vào, nhật ký sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, lượng nước tưới, năng lượng tiêu thụ và tỷ lệ nguyên liệu hao hụt.

Các dữ liệu này giúp chủ thể xác định những công đoạn có nguy cơ lãng phí tài nguyên, từ đó lựa chọn giải pháp cải thiện phù hợp.

Chẳng hạn, một hợp tác xã sản xuất nông sản có thể sử dụng nhật ký điện tử để theo dõi lượng nước tưới và vật tư sử dụng trên từng lô đất. Khi kết hợp dữ liệu thời tiết, độ ẩm đất và nhu cầu cây trồng, cơ sở có thể điều chỉnh lịch tưới, hạn chế sử dụng nước không cần thiết.

Tương tự, trong hoạt động chế biến thực phẩm, hệ thống quản trị số có thể hỗ trợ kiểm soát tỷ lệ hao hụt, lập kế hoạch nguyên liệu, theo dõi tồn kho và quản lý hạn sử dụng.

Những giải pháp này có thể góp phần giảm tổn thất nguyên liệu, nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và giảm lượng chất thải phát sinh.

Tuy nhiên, không nên mặc định rằng cứ áp dụng công nghệ số là sản phẩm trở nên xanh. Hiệu quả môi trường cần được thể hiện bằng những thay đổi có thể đo lường như giảm tiêu thụ nước, năng lượng, nguyên liệu hoặc giảm chất thải theo một đơn vị sản phẩm.

Từ nông sản đến sản phẩm sinh học: Câu chuyện kinh tế tuần hoàn

Một ví dụ đáng chú ý về đổi mới sản phẩm OCOP theo hướng xanh là mô hình sản xuất ống hút từ rau, củ của Hợp tác xã Nông nghiệp Sông Hồng, xã Tiên Lộc, Hà Nội.

Theo thông tin Báo Điện tử Chính phủ công bố ngày 2/10/2026, từ vùng sản xuất rau sạch khoảng 25 ha, hợp tác xã đã nghiên cứu chế biến sâu các nguyên liệu như rau, củ dền, cà rốt và tinh bột tự nhiên để phát triển sản phẩm ống hút sinh học ECOS.

Sản phẩm được công nhận OCOP 5 sao. Theo công bố của đơn vị, nhà xưởng có diện tích khoảng 5.000 m², sản lượng khoảng 50.000 ống hút mỗi ngày.

Theo ông Lê Văn Tám, Chủ tịch Hội đồng quản trị Hợp tác xã Nông nghiệp Sông Hồng, việc nghiên cứu sản phẩm đã trải qua nhiều năm thử nghiệm và điều chỉnh công nghệ.

Câu chuyện này cho thấy chuyển đổi xanh không chỉ là thay thế vật liệu đầu vào mà còn gắn với năng lực nghiên cứu, chế biến sâu và tổ chức sản xuất.

Từ nguyên liệu nông nghiệp địa phương, hợp tác xã phát triển sản phẩm có giá trị gia tăng cao hơn so với việc chỉ bán rau, củ dưới dạng thô.

Trong bối cảnh xu hướng tiêu dùng quan tâm nhiều hơn đến sản phẩm thay thế nhựa dùng một lần, mô hình mở ra hướng kết hợp giữa giá trị nông sản, đổi mới công nghệ và phát triển thương hiệu.

Tuy nhiên, khả năng phân hủy hoặc lợi ích môi trường của một sản phẩm sinh học cần được đánh giá trong những điều kiện cụ thể, bao gồm nguồn nguyên liệu, quá trình sản xuất, sử dụng và xử lý sau tiêu dùng.

Chứng nhận OCOP cũng không đồng nghĩa với chứng nhận độc lập về phát thải carbon thấp hoặc khả năng phân hủy trong mọi điều kiện môi trường.

Từ OCOP đạt sao đến OCOP có giá trị xanh được chứng minh

Ngày 27/5/2026, Báo Điện tử Chính phủ công bố Quyết định số 26/2026/QĐ-TTg về Bộ tiêu chí và quy trình đánh giá, phân hạng sản phẩm OCOP.

Theo định hướng trong quyết định, sản phẩm OCOP phải gắn với đặc trưng địa phương, tiêu chuẩn sản xuất, an toàn thực phẩm, bảo vệ môi trường và trách nhiệm xã hội, hướng đến phát triển xanh, bền vững.

Quy định cũng đặt ra yêu cầu kiểm tra, giám sát sản phẩm sau khi được công nhận nhằm duy trì chất lượng và trách nhiệm của chủ thể.

Đây là cơ sở quan trọng để chương trình phát triển theo hướng chú trọng chất lượng thực chất hơn là chỉ gia tăng số lượng sản phẩm được phân hạng.

Trong giai đoạn tới, dữ liệu về môi trường và hiệu quả sử dụng tài nguyên có thể trở thành một phần quan trọng của quá trình nâng cấp sản phẩm.

Đối với cơ sở sản xuất thực phẩm, dữ liệu có thể phản ánh lượng nguyên liệu đầu vào, tỷ lệ hao hụt, điện và nước tiêu thụ trên đơn vị sản phẩm.

Đối với sản phẩm nông nghiệp, hệ thống quản lý có thể ghi nhận phương thức canh tác, vật tư sử dụng, điều kiện bảo quản và việc xử lý phụ phẩm.

Đối với các sản phẩm thủ công mỹ nghệ, việc theo dõi nguồn gốc nguyên liệu, tỷ lệ tái sử dụng và quản lý chất thải có thể góp phần làm rõ trách nhiệm môi trường của cơ sở sản xuất.

Trong thời đại kinh tế số, khoảng cách địa lý không còn là rào cản duy nhất đối với việc đưa nông sản và đặc sản địa phương đến người tiêu dùng.

Một hộ sản xuất tại vùng núi có thể quảng bá sản phẩm qua mạng xã hội. Một hợp tác xã có thể tiếp nhận đơn hàng trên nền tảng thương mại điện tử. Một cơ sở chế biến quy mô nhỏ có thể giới thiệu câu chuyện về vùng nguyên liệu, quy trình sản xuất và nét văn hóa đặc trưng đến khách hàng ở nhiều địa phương.

Từ đó, công nghệ số đang góp phần thay đổi cách thức tiếp cận thị trường của khu vực kinh tế nông thôn.

Nếu như trước đây hoạt động tiêu thụ thường phụ thuộc vào thương lái, chợ đầu mối hoặc mạng lưới phân phối tại địa phương, thì các kênh trực tuyến đang mở ra thêm cơ hội bán hàng, xây dựng thương hiệu và tiếp cận trực tiếp phản hồi người tiêu dùng.

Một ví dụ được Báo Điện tử Chính phủ phản ánh ngày 30/5/2026 là mô hình phát triển thương mại điện tử tại xã Bình Lư, tỉnh Lai Châu.

Theo ông Nguyễn Bá Kiện, Phó Chủ tịch HĐND xã Bình Lư, địa phương có 12 sản phẩm OCOP, trong đó 8 sản phẩm đã được đưa lên TikTok Shop. Làng nghề miến dong của xã có khoảng 80 hộ tham gia sản xuất, với sản lượng khoảng 1.000 tấn mỗi năm.

Việc đưa sản phẩm lên nền tảng số không chỉ mở thêm kênh tiêu thụ mà còn thúc đẩy người sản xuất quan tâm hơn đến hình ảnh, bao bì, chất lượng và khả năng giới thiệu sản phẩm.

Trong môi trường trực tuyến, người mua không thể trực tiếp cảm nhận sản phẩm trước khi đặt hàng. Vì thế, thông tin về nguồn gốc, tiêu chuẩn chất lượng, hình ảnh và mức độ tin cậy của đơn vị bán hàng trở thành những yếu tố quan trọng tác động đến quyết định mua sắm.

Không chỉ bán hàng trực tuyến, mà phải quản trị chuỗi cung ứng

Thương mại điện tử tạo thêm cơ hội nhưng cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với các cơ sở sản xuất.

Một sản phẩm đặc sản có thể nhận được nhiều đơn hàng sau một buổi livestream, nhưng nếu không có kế hoạch nguyên liệu, nhân lực đóng gói và vận chuyển phù hợp, khả năng đáp ứng thị trường sẽ bị hạn chế.

Những vấn đề như tồn kho, bảo quản, thời gian giao hàng, tỷ lệ hoàn trả và chi phí logistics đều có thể ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả kinh doanh.

Với thực phẩm tươi, sản phẩm dễ hư hỏng hoặc có thời hạn bảo quản ngắn, yêu cầu về vận chuyển và kiểm soát nhiệt độ càng quan trọng.

Đây là lý do chuyển đổi số phải được tổ chức đồng bộ giữa hoạt động quảng bá với quản lý sản xuất, kho hàng, đơn hàng và phân phối.

Khi dữ liệu bán hàng được kết nối với kế hoạch sản xuất, hợp tác xã có thể dự báo nhu cầu, giảm tình trạng sản xuất dư thừa và sử dụng nguyên liệu hiệu quả hơn.

Bên cạnh đó, phân tích phản hồi khách hàng có thể giúp cơ sở điều chỉnh mẫu mã, kích thước bao bì và chủng loại sản phẩm phù hợp với thị trường.

Tuy nhiên, thương mại điện tử không tự động làm giảm tác động môi trường. Vận chuyển hàng hóa, đóng gói nhiều lớp, giao hàng thất bại và tỷ lệ trả hàng cao cũng có thể làm gia tăng chi phí và phát sinh chất thải.

Do đó, phát triển thương mại điện tử gắn với OCOP xanh cần tính đến việc tối ưu đóng gói, sử dụng vật liệu phù hợp, quản lý hàng tồn kho và hạn chế các hoạt động vận chuyển không cần thiết.

Đưa câu chuyện bản địa trở thành giá trị thương hiệu

Một lợi thế quan trọng của sản phẩm OCOP là sự gắn kết với điều kiện tự nhiên, tri thức truyền thống và văn hóa địa phương.

Những sản phẩm như trà, cà phê, mật ong, dược liệu, thực phẩm chế biến hay hàng thủ công mỹ nghệ không chỉ có giá trị sử dụng mà còn mang theo câu chuyện về con người và vùng đất nơi chúng được tạo ra.

Trong môi trường số, câu chuyện này có thể được giới thiệu thông qua hình ảnh, video, bản đồ vùng nguyên liệu, thuyết minh quy trình sản xuất và nội dung truyền thông đa phương tiện.

Công nghệ giúp người sản xuất giới thiệu trực tiếp sản phẩm đến người tiêu dùng, thay vì chỉ phụ thuộc vào bao bì hoặc những thông tin ngắn gọn trên nhãn hàng.

Tuy nhiên, những câu chuyện được truyền tải phải phản ánh đúng nguồn gốc và đặc điểm sản phẩm, tránh sử dụng hình ảnh hoặc thông tin dễ gây nhầm lẫn.

Khi văn hóa bản địa được kết hợp với chất lượng sản phẩm, dữ liệu minh bạch và truyền thông phù hợp, thương hiệu OCOP có cơ hội hình thành giá trị khác biệt và duy trì sức cạnh tranh lâu dài.

Không gian số không làm mất đi bản sắc địa phương; nếu được khai thác đúng cách, công nghệ có thể giúp những giá trị truyền thống được nhận diện và lan tỏa rộng rãi hơn.

Dù công nghệ số đang mở ra nhiều cơ hội, quá trình chuyển đổi tại khu vực kinh tế nông thôn vẫn phải đối mặt với những rào cản không nhỏ.

Trước hết là sự chênh lệch về năng lực tiếp cận công nghệ giữa các nhóm chủ thể. Trong khi một số doanh nghiệp đã đầu tư hệ thống quản trị và truy xuất nguồn gốc, nhiều hợp tác xã, hộ sản xuất quy mô nhỏ vẫn gặp khó khăn về tài chính, thiết bị và nhân lực.

Đặc biệt, tại vùng sâu, vùng xa, miền núi và khu vực có đông đồng bào dân tộc thiểu số, việc ứng dụng công nghệ còn phụ thuộc vào chất lượng hạ tầng viễn thông, kỹ năng số và khả năng sử dụng các nền tảng phù hợp với điều kiện thực tế.

Một hệ thống quản trị dù hiện đại đến đâu cũng khó phát huy hiệu quả nếu người trực tiếp sản xuất không thể sử dụng hoặc không có đủ thời gian, nguồn lực để cập nhật thông tin.

Vì vậy, các giải pháp số dành cho OCOP cần được thiết kế theo hướng dễ sử dụng, chi phí phù hợp, đơn giản hóa thao tác và có khả năng hoạt động ổn định trong điều kiện hạ tầng không đồng đều.

Đối với nông hộ và hợp tác xã, những chức năng thiết thực nhất có thể bắt đầu từ ghi chép nhật ký sản xuất, quản lý vật tư, theo dõi sản lượng, tạo mã truy xuất và tiếp nhận đơn hàng.

Khi nền tảng mang lại lợi ích rõ ràng, người sản xuất mới có động lực duy trì việc sử dụng và nâng cấp các chức năng quản trị.

Ông Đào Đức Huấn, Trưởng phòng Quản lý OCOP và Du lịch nông thôn, Văn phòng Điều phối Trung ương Chương trình mục tiêu quốc gia, Bộ Nông nghiệp và Môi trường. cho biết,  Chương trình OCOP tập trung hỗ trợ quá trình thích ứng, trước hết là chuẩn hóa sản phẩm từ quy trình sản xuất, chất lượng, an toàn đến bao bì phù hợp để tiếp cận thị trường một cách thuận lợi hơn.

Các chủ thể OCOP, Hợp tác xã, hộ gia đình và doanh nghiệp phải nâng cao năng lực quản trị, điều phối, kỹ năng số và tổ chức logistics để đáp ứng yêu cầu của từng kênh phân phối.

Song song với những sự thay đổi đó, Bộ Công Thương và Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ tạo ra những nền tảng về mặt thương mại để hỗ trợ. Và trong 8 năm vừa qua, những sự hỗ trợ của các bộ, đặc biệt là Bộ Công Thương và Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã giúp các chủ thể OCOP, nhất là những HTX, doanh nghiệp nhỏ có cơ hội tiếp cận với tất cả các kênh phân phối, và qua sự kiện đó thì các chủ thể phải lựa chọn kênh phân phối nào cho phù hợp.

Rõ ràng là mỗi một chủ thể và mỗi một sản phẩm cần phải có sự lựa chọn và trong thời gian vừa qua các chính sách của Nhà nước đã hỗ trợ rất nhiều trong việc tạo cho các chủ thể nhỏ có được cơ hội để thích ứng tốt hơn trong sản xuất và tham gia vào quá trình thương mại.

Điểm nghẽn lớn nhất nằm ở năng lực tổ chức và tư duy thị trường của HTX, chứ không chỉ ở chất lượng sản phẩm hay vùng nguyên liệu. Chúng ta phải khẳng định rằng, bản thân HTX đã sản xuất rất tốt và có nhiều tiềm năng để đưa sản phẩm ra thị trường, nhưng để đưa sản phẩm ra thị trường thì hoàn toàn phụ thuộc rất nhiều vào năng lực tổ chức của HTX.

Muốn có đơn hàng ổn định, HTX phải nâng năng lực toàn diện: tổ chức thành viên, quản trị, công nghệ, logistics, xây dựng thương hiệu, bao bì, truyền thông, bảo quản và xử lý rủi ro.

Cùng với đó, cần chuyển từ tư duy “sản xuất rồi chờ người đến mua” sang chủ động tham gia thị trường, chấp nhận các yêu cầu về trách nhiệm pháp lý, chất lượng, đóng gói và cung ứng của từng kênh phân phối.

Mỗi thị trường đòi hỏi cách tiếp cận khác nhau, từ tiêu chuẩn vùng nguyên liệu, chứng nhận, bao bì đến giá bán, do đó, sản phẩm bán cho siêu thị, khách du lịch hay làm quà tặng cần được thiết kế phù hợp riêng.

Ông Huấn cho biết, thời gian qua, các bộ, ngành đã ban hành nhiều chính sách liên quan đến phát triển sản phẩm, đặc biệt là sản phẩm OCOP. Bên cạnh các giải pháp thúc đẩy tổ chức sản xuất, nâng cao chất lượng, chính sách hỗ trợ sản phẩm OCOP hiện tập trung vào việc hình thành một sản phẩm tương đối toàn diện để tiếp cận thị trường.

Trước hết, cần xây dựng được vùng nguyên liệu để tạo ra sản phẩm có tính ổn định.

Cùng với đó là áp dụng khoa học, công nghệ nhằm nâng cao chất lượng sản phẩm. Đặc biệt, đối với những sản phẩm tươi sống, cần có giải pháp nâng cao thời hạn sử dụng và thời gian vận chuyển, qua đó mới có thể tiếp cận thị trường một cách bền vững.

Một nội dung quan trọng khác là xây dựng thương hiệu, phát triển bao bì, nhãn mác. Tuy nhiên, điều quan trọng đối với OCOP là phải tạo dựng thương hiệu dựa trên câu chuyện sản phẩm.

Do đó, OCOP sẽ tập trung vào việc tạo dựng những sản phẩm, đặc biệt là sản phẩm đặc sản, có chỉ dẫn địa lý, có nhãn hiệu của hợp tác xã, của các chủ thể để đưa vào thị trường.

Một trong những điểm cốt lõi của chương trình OCOP là nâng cao năng lực. Cho dù có bao bì, có vùng nguyên liệu nhưng năng lực của hợp tác xã không thay đổi thì cũng không thể bán được sản phẩm. Vì vậy, quá trình rèn luyện, trao đổi, tập huấn, hướng dẫn và đồng hành cùng các hợp tác xã sẽ luôn được chương trình OCOP thực hiện cùng các chủ thể.

Cuối cùng là khía cạnh thương mại. Với những sản phẩm của đồng bào dân tộc thiểu số, đặc biệt là các sản phẩm đặc sản, việc tiếp cận thị trường được Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng như Bộ Công Thương xác định theo hướng sẵn sàng mở cửa các kênh.

Chẳng hạn, với chương trình OCOP, các hệ thống thương mại, các siêu thị lớn như Central Retail, MM Mega Market hay Saigon Co.op luôn đồng hành. Tuy nhiên, cánh cửa vào hệ thống siêu thị luôn mở, còn hợp tác xã nào có thể vào được thì phụ thuộc rất nhiều vào các chủ thể, chứ không phụ thuộc vào chính sách của Nhà nước.

Bản thân các chủ thể khi tham gia thương mại phải có định hướng đa kênh. Đối với sản phẩm, đặc biệt là sản phẩm vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, cần quan tâm đến câu chuyện tiêu thụ gắn với du lịch. Ví dụ khu vực miền núi phía Bắc là một không gian lớn về du lịch, du lịch trải nghiệm, du lịch nông thôn. Vì vậy, cần khai thác những giá trị này để tiêu thụ sản phẩm. Đây cũng là định hướng mà các Chương trình Mục tiêu Quốc gia phải phát triển song song giữa sản phẩm OCOP và du lịch trải nghiệm.

Công nghệ phải phục vụ người sản xuất, không tạo thêm gánh nặng

Một vấn đề khác là tình trạng dữ liệu phân tán giữa nhiều hệ thống. Nếu mỗi doanh nghiệp, hợp tác xã hoặc đơn vị cung cấp công nghệ sử dụng một cách quản lý khác nhau, việc chia sẻ thông tin trong chuỗi cung ứng có thể gặp khó khăn.

Đặc biệt, với những sản phẩm OCOP cần liên kết vùng nguyên liệu, chế biến, phân phối và truy xuất nguồn gốc, khả năng kết nối dữ liệu có ý nghĩa rất lớn.

Theo kế hoạch chuyển đổi số giai đoạn 2026–2030 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, ban hành tại Quyết định số 3254/QĐ-BNNMT, dữ liệu được xác định là nền tảng, trong khi công nghệ số và trí tuệ nhân tạo là những công cụ nâng cao hiệu quả quản trị.

Định hướng này có thể tạo điều kiện thúc đẩy xây dựng các hệ thống dữ liệu chuyên ngành, nâng cao khả năng quản lý và hỗ trợ cung cấp dịch vụ số cho người dân, doanh nghiệp.

Tuy nhiên, để dữ liệu phát huy giá trị, cần quan tâm đồng thời đến tính chính xác, khả năng kết nối, bảo vệ thông tin và trách nhiệm cập nhật của từng chủ thể.

Chuyển đổi số không nên trở thành cuộc chạy đua mua sắm phần mềm hoặc trang thiết bị, mà phải được đánh giá qua hiệu quả quản lý, chất lượng sản phẩm và giá trị kinh tế mang lại.

Đây cũng là thông điệp nổi bật tại Diễn đàn “Chuyển đổi số trong Hợp tác xã: Từ dữ liệu sản xuất đến mở rộng thị trường”, tổ chức ngày 7/10/2026. Các đại biểu nhấn mạnh sự cần thiết phải xây dựng dữ liệu làm nền tảng, từ đó nâng cao khả năng quản trị và kết nối chuỗi giá trị.

Cơ hội cho phụ nữ, thanh niên và các nhóm sản xuất ở vùng khó khăn

Một trong những ý nghĩa xã hội quan trọng của chuyển đổi số OCOP là khả năng mở rộng cơ hội tham gia thị trường cho các nhóm sản xuất quy mô nhỏ.

Phụ nữ, thanh niên nông thôn, người làm nghề truyền thống và cộng đồng dân tộc thiểu số có thể tận dụng nền tảng số để giới thiệu sản phẩm, tiếp cận khách hàng, học hỏi kỹ năng kinh doanh và tham gia sâu hơn vào quá trình quản lý.

Đối với các hợp tác xã do phụ nữ làm chủ hoặc những nhóm sản xuất gắn với nghề truyền thống, khả năng xây dựng câu chuyện sản phẩm và bán hàng trực tuyến có thể góp phần mở rộng nguồn thu.

Tuy nhiên, để các cơ hội này trở thành kết quả thực tế, cần có chính sách hỗ trợ phù hợp về đào tạo, hạ tầng, tài chính và kết nối thị trường.

Những chương trình nâng cao kỹ năng số tại cơ sở cần chú trọng phương pháp đào tạo thực hành, gắn với chính sản phẩm và công việc hằng ngày của người dân.

Thay vì chỉ hướng dẫn sử dụng ứng dụng, người sản xuất cần được hỗ trợ cách kiểm soát chất lượng, tính toán giá thành, chụp ảnh sản phẩm, xây dựng nội dung, quản lý đơn hàng và bảo vệ thông tin khách hàng.

Chuyển đổi số sẽ phát huy ý nghĩa xã hội lớn hơn khi không chỉ tạo cơ hội cho những đơn vị có tiềm lực, mà còn giúp các nhóm sản xuất dễ bị bỏ lại phía sau có thêm năng lực tham gia thị trường.

Từ những sản phẩm nông nghiệp truyền thống đến các mặt hàng chế biến sâu, thủ công mỹ nghệ và sản phẩm sinh học, Chương trình OCOP đang từng bước định hình một phương thức phát triển kinh tế nông thôn dựa trên giá trị bản địa, chất lượng và khả năng thích ứng với thị trường.

Trong quá trình đó, công nghệ số mở ra cơ hội kết nối những yếu tố trước đây còn phân tán: vùng nguyên liệu, quy trình sản xuất, chất lượng, thương hiệu, phân phối và người tiêu dùng.

Dữ liệu giúp người sản xuất hiểu rõ hơn hoạt động của mình. Truy xuất nguồn gốc tạo thêm điều kiện để nâng cao tính minh bạch. Thương mại điện tử mở rộng không gian tiêu thụ. Còn các giải pháp quản trị thông minh hỗ trợ sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn.

Tuy nhiên, giá trị xanh không thể chỉ được tạo dựng từ những hình ảnh quảng bá, mã QR hay thông điệp truyền thông.

Một sản phẩm OCOP thực sự phát triển bền vững phải được xây dựng trên nền tảng sản xuất có trách nhiệm, chất lượng ổn định, nguồn gốc minh bạch và những lợi ích môi trường có thể kiểm chứng.

Quan trọng hơn, những giá trị kinh tế được tạo ra cần quay trở lại phục vụ cộng đồng địa phương thông qua việc làm, thu nhập, phát triển nghề truyền thống và bảo vệ tài nguyên.

Trong bối cảnh nông nghiệp Việt Nam đang thúc đẩy chuyển đổi xanh và chuyển đổi số, sự kết hợp giữa hai quá trình này có thể trở thành động lực giúp OCOP nâng cao sức cạnh tranh, đồng thời góp phần phát triển kinh tế nông thôn theo hướng hiện đại, bao trùm và bền vững.

Hoàng Việt