Nhiều năm qua, hàng chục hộ dân tại thôn Yên Long (xã Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh) phát triển trồng lá gai để cung ứng cho ác cơ sở làm bánh gai trên địa bàn. Việc trồng lá gai đã mang lại nguồn thu nhập đều đặn cho nhiều hộ dân nơi đây.
Theo một số hộ dân, với cây lá gai, quy trình kỹ thuật trồng, chăm sóc, thu hoạch khá đơn giản, mức đầu tư phù hợp với khả năng kinh tế của đa số hộ nông dân và cho lợi nhuận kinh tế cao.
Trước đây, cây gai lấy lá thường mọc hoang. Về sau, khi nhu cầu lá gai ngày càng tăng, nhiều người đã chủ động trồng để đảm bảo nguồn nguyên liệu để làm bánh bánh gai, nhiều nơi họ còn dùng lá gai để làm chè thay cho chè xanh. Thân và cành của cây lá gai được dùng làm nguyên liệu để làm giấy, sản xuất sợi. Rễ của cây lá gai lại là một loại dược liệu rất tốt. Cây lá gai có rất nhiều công dụng, tuy nhiên, lâu nay cây lá gai chưa được quan tâm đúng mức, chưa được khai thác hết giá trị của nó. Người dân thường chỉ trồng xen trong vườn hoặc các bãi hoang ven sông, ven suối, trồng trên diện tích các vùng đất tận dụng.
Khi phong trào sản xuất bánh gai phát triển mạnh mẽ tại Đức Thọ, đặc biệt, năm 2016, Hợp tác xã bánh Gai Đức Yên tại thôn Yên Long được thành lập và để đáp ứng nhu cầu nguyên liệu sản xuất bánh gai, HTX đã liên kết với các hộ dân trong vùng trồng cây lá gai. Lúc đầu chỉ một số hộ dân trồng theo hình thức tự phát, sau khi thu hoạch lá gai được HTX bánh gai Đức Yên thu mua lá khô. Nhận thấy hiệu quả mang lại khi trồng cây lá gai, nhiều hộ nông dân tại thôn Yên Long đã chuyển đổi đất trồng các loại cây kém hiệu quả sang trồng cây lá gai và đầu tư chăm sóc đúng quy trình để nâng cao năng suất.
Ông Phạm Vân (thôn Yên Long, xã Đức Thọ), một hộ dân trồng lá gai thông tin: Gia đình tôi trồng hơn 1 sào lá gai, trước đây, vùng đất này được sản xuất lạc, đậu… tuy nhiên hiệu quả kinh tế thấp. Khi các cơ sở sản xuất bánh gai ngày càng phát triển thì nhu cầu về nguồn nguyên liệu lá gai lớn. Do đó, tôi cũng như các hộ dân chuyển sang trồng lá gai. Nói chung, trồng lá gai hiệu quả hơn các loại cây trồng khác, cách chăm sóc cũng dễ và khai thác được trong thời gian dài.
Theo đó, cây lá gai là loại cây dễ chăm sóc, trồng 1 lần có thể cho thu hoạch trong nhiều năm, khả năng chịu hạn tốt, ưa khí hậu nóng ẩm vốn đầu tư ít. Sau khi trồng 5 - 20 ngày thân rễ bắt đầu sinh trưởng, sau khi trồng 100 - 120 ngày là có thể thu hoạch lần 1. Cây trồng một lần, nhưng thời gian khai thác có thể từ 6 - 8 năm, một năm có thể thu hoạch từ 4 - 6 vụ, nếu chăm sóc tốt trung bình khoảng 45 ngày có thể thu hoạch. Khi thu hoạch cây được đốn cắt ngang thân cách mặt đất từ 5 - 7cm tính từ gốc lên.
Lá gai sau khi thu hoạch được phơi khô cho vào bao ni lon bảo quản để giữ chất lượng đạt yêu cầu, còn phần thân cây được bà con cắt thành từng khúc 15 - 20cm dùng để nhân giống. Sau mỗi lứa thu hoạch, các hộ sản xuất tiếp tục xới xáo, bón thúc phân, vun gốc để cây tiếp tục đẻ nhánh và phát triển cho vụ tiếp theo.
Bà Lê Thị Mai - Tổ trưởng THT trồng lá gai cho biết: Trước đây, diện tích trồng lá gai khoảng 20 ha với khoảng 80 hộ dân trồng. Nhưng những năm gần gây, diện tích trồng lá gai ngày càng thu hẹp, hiện chỉ còn khoảng 15 ha. Năm 2022, các hộ dân trồng lá gai nơi đây đã thành lập THT trồng lá gai, hiện nay chỉ còn 25 thành viên.
Lá gai sau khi thu hoạch, phơi khô được các hộ sản xuất bánh gai trong HTX bánh gai Đức Yên thu mua. Theo tính toán của các hộ dân, cứ mỗi sào cây lá gai cho thu hoạch từ 50 - 55 kg lá gai khô, với giá bán từ 25 - 40 ngàn đồng/kg tùy thời điểm, như vây mỗi sào cho thu nhập từ 1,2 - 2,2 triệu đồng/lứa, bình quân mỗi năm thu hoạch 4 - 6 lứa, tổng thu nhập từ việc trồng cây lá gai trên 10 triệu đồng/sào/năm.
Mô hình liên kết trồng cây lá gai giúp người dân trên địa bàn thôn Yên Long nói rieng và xã Đức Thọ nói chung từng bước làm quen với phương thức trồng thâm canh gai hàng hoá để nâng cao năng suất, hiệu quả kinh tế, tạo cầu nối gắn kết nông dân với doanh nghiệp trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm theo chuỗi giá trị. Mặt khác, từ mô hình này sẽ tạo việc làm ổn định và thúc đẩy phát triển kinh tế, tăng thu nhập, nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho các thành viên THT cũng như người dân tại địa phương.
