Trong quá trình hoàn thiện dự thảo Luật Nhà ở (sửa đổi), Bộ Xây dựng đã đưa ra phương án điều chỉnh quy định về chuyển nhượng nhà ở xã hội, theo hướng kiểm soát đối tượng mua lại nhưng không áp đặt mức giá bán sau thời hạn 5 năm. Nội dung này được Chính phủ đề cập trong dự thảo tờ trình gửi đại biểu Quốc hội và Ủy ban Pháp luật và Tư pháp về việc tiếp thu, chỉnh lý dự án Luật Nhà ở (sửa đổi). Theo phương án được đề xuất, sau 5 năm kể từ ngày thanh toán đủ tiền mua nhà, chủ sở hữu chỉ được chuyển nhượng nhà ở xã hội cho những người thuộc diện thụ hưởng chính sách. Giá giao dịch sẽ do bên mua và bên bán tự thỏa thuận.
Đây là phương án mới, khác với quan điểm Bộ Xây dựng từng thể hiện tại phiên thảo luận của Quốc hội cuối tháng 10, và đang nhận được sự ủng hộ của Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng. Dự kiến Quốc hội sẽ xem xét, biểu quyết dự thảo Luật Nhà ở (sửa đổi) vào ngày 21/11. Nếu được thông qua, luật dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/7/2027. Với hàng trăm nghìn căn nhà ở xã hội đang được triển khai trên cả nước, quy định về chuyển nhượng sau 5 năm sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của người mua nhà cũng như khả năng tiếp cận nhà ở của những người thu nhập thấp trong thời gian tới.
Đề xuất mới khác gì so với luật hiện hành
Điểm khác biệt của đề xuất nằm ở việc duy trì điều kiện đối với người nhận chuyển nhượng sau thời hạn 5 năm. Theo Luật Nhà ở hiện hành, khi đã thanh toán đủ tiền mua nhà trong thời gian tối thiểu 5 năm và được cấp Giấy chứng nhận, chủ sở hữu có thể bán lại theo cơ chế thị trường mà không bị giới hạn trong nhóm đối tượng đủ điều kiện mua nhà ở xã hội. Nói cách khác, sau 5 năm, căn nhà ở xã hội có thể được bán cho bất kỳ ai, với giá theo thị trường, giống như nhà ở thương mại thông thường.
Phương án mới của Bộ Xây dựng giữ lại một nửa của cơ chế thị trường và siết lại một nửa. Về giá, bên mua và bên bán được tự thỏa thuận, Nhà nước không áp đặt mức giá chuyển nhượng. Về đối tượng, người mua lại vẫn phải thuộc nhóm đủ điều kiện hưởng chính sách nhà ở xã hội. Cách tiếp cận này nhằm hài hòa hai mục tiêu: Tôn trọng quyền sở hữu tài sản của người đã thanh toán đủ tiền mua nhà, đồng thời giữ đúng mục tiêu an sinh của chính sách nhà ở xã hội, tránh để nhà ở xã hội sau một thời gian trở thành hàng hóa đầu cơ trên thị trường tự do.
Đáng chú ý, dự thảo cũng đề cập quy định chuyển tiếp đối với những trường hợp đã thanh toán đủ tiền mua nhà ở xã hội và đáp ứng thời hạn 5 năm trước khi luật mới có hiệu lực. Theo đó, các trường hợp này dự kiến vẫn được chuyển nhượng theo cơ chế thị trường, không bị giới hạn đối tượng mua lại. Quy định chuyển tiếp này có ý nghĩa quan trọng với những người đã mua nhà ở xã hội từ nhiều năm trước và đang chờ hết thời hạn 5 năm để bán lại, bởi nếu áp dụng điều kiện đối tượng hồi tố, quyền lợi của họ có thể bị ảnh hưởng.
Theo quy định, các đối tượng được hưởng chính sách mua nhà ở xã hội gồm người có công với cách mạng; hộ nghèo, cận nghèo; người thu nhập thấp; công nhân tại doanh nghiệp, hợp tác xã; sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp; cán bộ, công chức, viên chức; người đã trả lại nhà ở công vụ và người bị Nhà nước thu hồi đất phục vụ quốc phòng, an ninh hoặc phát triển kinh tế - xã hội nhưng chưa được bồi thường bằng nhà ở, đất ở. Nếu phương án mới được thông qua, danh sách này cũng chính là danh sách những người được mua lại nhà ở xã hội sau 5 năm.

Vì sao Bộ Xây dựng thay đổi phương án
Trước đó, tại phiên thảo luận của Quốc hội cuối tháng 10, một số đại biểu đề nghị cần có thêm cơ chế kiểm soát giá bán lại, bên cạnh việc giới hạn đối tượng mua. Các ý kiến lo ngại nếu giá chuyển nhượng tăng theo thị trường, người thu nhập thấp có thể tiếp tục gặp khó khăn trong việc tiếp cận nhà ở xã hội. Giải trình tại nghị trường, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh từng nhấn mạnh mục tiêu của nhà ở xã hội là hỗ trợ người có thu nhập hạn chế, vì vậy không nên cho phép bán lại theo giá thị trường sau 5 năm. Quan điểm khi đó của Bộ Xây dựng là siết cả giá và đối tượng.
Tuy nhiên, khi rà soát các phương án để hoàn thiện dự luật, Bộ Xây dựng nhận định việc khống chế giá chuyển nhượng có thể phát sinh nhiều vấn đề pháp lý và khó khăn trong thực hiện. Theo cơ quan soạn thảo, Bộ luật Dân sự quy định chủ sở hữu có quyền chiếm hữu, sử dụng và định đoạt tài sản. Vì vậy, việc can thiệp vào giá bán đối với nhà ở đã được người dân thanh toán đầy đủ cần được cân nhắc thận trọng. Nếu áp dụng mức giá chuyển nhượng có kiểm soát, cơ quan quản lý phải xây dựng quy trình xác định giá, làm phát sinh thủ tục hành chính và trách nhiệm của các bên liên quan khi kết quả định giá không chính xác. Việc xác định giá trị thực tế của từng căn nhà sau nhiều năm sử dụng cũng không đơn giản, bởi giá trị phụ thuộc vào vị trí, hiện trạng căn hộ, hạ tầng khu vực và diễn biến thị trường tại từng thời điểm.
Bộ Xây dựng cho biết đã tiếp nhận nhiều ý kiến đề nghị xem xét lại phương án hạn chế giá bán, do quy định này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của chủ sở hữu và tạo ra những phản ứng trong xã hội. Từ những phân tích đó, cơ quan soạn thảo đã chuyển sang phương án chỉ kiểm soát đối tượng mua lại, còn giá do hai bên tự thỏa thuận. Tại cuộc họp ngày 15/11 về tiếp thu, giải trình các dự án Luật Đất đai, Luật Nhà ở và Luật Kinh doanh bất động sản (sửa đổi), Bộ Xây dựng tiếp tục báo cáo phương án cho phép các bên thỏa thuận giá chuyển nhượng nhà ở xã hội sau 5 năm, với điều kiện người mua thuộc nhóm đủ điều kiện hưởng chính sách.
Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng bày tỏ ủng hộ phương án này, cho rằng việc giới hạn người mua sẽ góp phần giữ đúng mục tiêu an sinh của chính sách nhà ở xã hội, đồng thời hạn chế nguy cơ trục lợi. Sự ủng hộ của Phó Thủ tướng là tín hiệu quan trọng cho thấy phương án mới nhiều khả năng sẽ được đưa vào dự thảo trình Quốc hội biểu quyết ngày 21/11. Nếu phương án này được thông qua, đây sẽ là sự dung hòa giữa quyền tài sản của chủ sở hữu và mục tiêu an sinh xã hội: Người mua nhà ở xã hội được hưởng lợi từ giá trị tăng thêm của căn nhà sau 5 năm, nhưng căn nhà vẫn chỉ được chuyển nhượng trong nhóm người đủ điều kiện, không rơi vào tay nhà đầu tư.
899.857 căn nhà ở xã hội đến năm 2030 và những gì chờ quyết định ngày 21/11
Việc điều chỉnh chính sách chuyển nhượng được đặt trong bối cảnh Chính phủ giao các địa phương phát triển 899.857 căn nhà ở xã hội đến năm 2030. Trong đó, 191.023 căn dành cho thuê, chiếm khoảng 21%; số còn lại gồm 708.834 căn để bán và cho thuê mua. TP. HCM được giao chỉ tiêu lớn nhất với 181.257 căn, tiếp đến là Hà Nội với 84.000 căn, Đồng Nai 60.054 căn, Hải Phòng 32.850 căn, Đà Nẵng 26.279 căn, Cần Thơ 13.250 căn và Huế 10.600 căn. Với quy mô gần 900.000 căn, quy định chuyển nhượng sau 5 năm sẽ tác động đến một lượng lớn người mua nhà trong những năm tới, đặc biệt khi các dự án đầu tiên của chương trình bắt đầu đủ thời hạn chuyển nhượng.
Đối với người mua nhà ở xã hội, phương án mới mang lại hai mặt. Mặt tích cực là họ được tự thỏa thuận giá bán sau 5 năm, hưởng lợi từ giá trị tăng thêm của căn nhà thay vì bị khống chế giá. Mặt cần lưu ý là phạm vi người mua bị giới hạn trong nhóm đủ điều kiện hưởng chính sách, vì vậy việc tìm người mua lại có thể khó khăn hơn so với bán nhà ở thương mại. Trên thực tế, nhóm đủ điều kiện mua nhà ở xã hội vốn là những người thu nhập thấp, khả năng tài chính hạn chế, nên giá giao dịch thực tế nhiều khả năng vẫn sẽ thấp hơn mặt bằng thị trường chung, dù không bị khống chế hành chính.
Đối với cơ quan quản lý, thách thức lớn nhất sau khi luật có hiệu lực sẽ là kiểm soát đối tượng mua lại. Việc xác minh người mua có thuộc diện đủ điều kiện hay không đòi hỏi hồ sơ, thủ tục và cơ chế hậu kiểm, nếu không quy định giới hạn đối tượng có thể bị lách bằng các hình thức chuyển nhượng lòng vòng. Đây cũng là lý do các đại biểu Quốc hội từng đề nghị bổ sung cơ chế kiểm soát bên cạnh việc giới hạn đối tượng, và là vấn đề cần được làm rõ trong các văn bản hướng dẫn thi hành luật sau này.
Ngày 21/11 tới, Quốc hội sẽ xem xét, biểu quyết dự thảo Luật Nhà ở (sửa đổi). Nếu được thông qua, luật dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/7/2027, cùng với các quy định chuyển tiếp cho những trường hợp đã đủ 5 năm trước thời điểm luật có hiệu lực. Từ nay đến ngày biểu quyết, phương án chuyển nhượng nhà ở xã hội sau 5 năm vẫn có thể tiếp tục được thảo luận, chỉnh lý, nhưng với sự ủng hộ của Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng và những phân tích về khó khăn pháp lý của việc khống chế giá, phương án chỉ giới hạn đối tượng, để giá do hai bên thỏa thuận đang là phương án có nhiều khả năng được lựa chọn nhất.