Dự án trục không gian Quốc lộ 1A gắn với chỉnh trang và tái thiết đô thị đang bước vào giai đoạn giải phóng mặt bằng quyết liệt nhất kể từ khi khởi công vào tháng 5/2026, và những khu nhà tập thể cũ dọc tuyến đường đang là điểm nóng mới của công tác này. Theo ghi nhận thực địa ngày 11/11/2026, hàng loạt khu tập thể ở phường Phương Liệt và phường Kim Liên đã được đưa vào phương án thu hồi hoặc cắt xén một phần diện tích để nhường chỗ cho tuyến đường sẽ được mở rộng lên 90 m với 16 làn xe, trong khi các phường đang chạy đua với thời gian để hoàn thành chi trả bồi thường và bàn giao mặt bằng theo đúng tiến độ mà thành phố đã đề ra.
Quốc lộ 1A đoạn qua Hà Nội vốn là tuyến giao thông huyết mạch nối cửa ngõ phía Nam của Thủ đô với các tỉnh đồng bằng sông Hồng, nhưng sau nhiều thập kỷ khai thác, mặt đường hiện tại đã trở nên quá tải trước lưu lượng phương tiện tăng nhanh từng năm. Việc mở rộng tuyến đường vì thế không chỉ là câu chuyện của riêng một con đường, mà còn kéo theo sự thay đổi lớn đối với hàng trăm hộ dân đang sinh sống trong các khu tập thể cũ được xây dựng từ nhiều thập niên trước, những nơi mà diện tích chật hẹp, cơ sở hạ tầng xuống cấp và đời sống người dân đã gắn bó với mảnh đất này suốt mấy chục năm. Chính vì vậy, từng bước đi của dự án đều được người dân dọc tuyến đường theo dõi sát sao, từ phương án bồi thường cho đến nơi tái định cư sau khi bàn giao nhà.
Phương Liệt: Bốn khu tập thể với 215 căn hộ nằm trong diện thu hồi và cắt xén
Tại phường Phương Liệt, tuyến Quốc lộ 1A đi qua địa bàn dài khoảng 1,5 km và ảnh hưởng trực tiếp đến 14 tổ chức cùng 232 hộ có nhà ở riêng lẻ, chưa kể khoảng 42.667,2 m2 đất giao thông do Ủy ban nhân dân phường quản lý. Điểm đáng chú ý nhất trong đợt giải phóng mặt bằng lần này là 4 khu nhà tập thể trên địa bàn phường, với tổng cộng 215 căn hộ, đã được đưa vào diện thu hồi hoặc cắt xén một phần diện tích. Trong số này, có 3 khu nhà 5 tầng với tổng cộng 195 căn hộ và 1 khu nhà 2 tầng với 20 căn hộ, tất cả đều là những dãy nhà được xây dựng từ nhiều năm trước và đã xuống cấp rõ rệt theo thời gian.
Cụ thể, dãy 10 thuộc tập thể xếp dỡ đường sắt là khu nhà 2 tầng được xây dựng và đưa vào sử dụng từ những năm 1990, nay nằm trong diện cắt xén một phần diện tích để mở rộng tuyến đường. Dãy nhà có cầu thang đặt ở đầu hồi, hành lang tầng 2 được người dân tận dụng làm chỗ để xe, còn các mảng tường đã bong tróc và nấm mốc sau thời gian dài sử dụng. Cách đó không xa, nhà C2 thuộc tập thể lắp máy 10 cũng nằm trong diện cắt xén một phần, trong khi hầu hết căn hộ tại đây đã được người dân cơi nới để tăng thêm diện tích sử dụng qua nhiều năm. Hai khu còn lại có mức độ ảnh hưởng nặng hơn, khi tập thể P2 Phương Liệt sẽ bị thu hồi toàn bộ để phục vụ việc mở rộng Quốc lộ 1A, còn tập thể Đài Tiếng nói Việt Nam sẽ bị thu hồi một phần diện tích.
Đối với những hộ dân đang sinh sống trong các khu tập thể này, việc cắt xén hay thu hồi không chỉ là chuyện mất đi một phần diện tích nhà ở, mà còn là sự xáo trộn lớn đối với cả một nếp sống đã hình thành từ lâu. Nhiều căn hộ vốn đã chật chội, nay sau khi bị cắt xén sẽ càng khó bố trí lại không gian sinh hoạt, trong khi những hộ bị thu hồi toàn bộ phải tính đến chuyện tìm nơi ở mới. Chính vì vậy, phương án bồi thường và hỗ trợ đối với khối nhà tập thể cũ đang được người dân đặc biệt quan tâm, bởi đây là nhóm đối tượng có đặc thù riêng so với các hộ nhà ở riêng lẻ dọc tuyến đường.
Kim Liên: Khu H1, H2 nằm trong diện giải phóng mặt bằng lớn
Tại phường Kim Liên, các khu tập thể H1 và H2 cũng đang nằm trong tâm điểm của công tác giải phóng mặt bằng, với một phần diện tích lớn thuộc phạm vi thu hồi của dự án. Đây là vị trí đắc địa khi một mặt giáp đường Giải Phóng, một mặt giáp đường Trường Chinh, những dãy nhà 5 tầng với tầng 1 được làm chỗ để xe và nhiều căn hộ đã được người dân làm thêm chuồng cọp để mở rộng diện tích. Theo các nguồn tin từ tháng 10/2026 và đầu tháng 11/2026, cùng với H1 và H2 còn có tòa H3, trong đó khoảng 150 hộ đang sinh sống tại 3 tòa chung cư cũ này. Toàn phường Kim Liên có tuyến đường đi qua dài khoảng 1,1 km, diện tích nằm trong phạm vi dự án là 52.299,1 m2, liên quan đến 8 tổ chức, khoảng 150 hộ tập thể cùng khoảng 60 hộ đất ở riêng lẻ, với 219 thửa đất và 217 phương án giải phóng mặt bằng đã được lập.
Tiến độ phá dỡ tại phường Kim Liên đang được đẩy nhanh từng ngày, khi đợt 1 dự kiến phá dỡ 73 công trình của các hộ riêng lẻ cùng 7 công trình của các tổ chức, phấn đấu hoàn thành trong tháng 10/2026. Phương án tổ chức thi công ưu tiên phá dỡ và hạ độ cao các công trình ở phía trong trước, trong khi phần phía ngoài liên quan đến hành lang an toàn đường sắt với mặt cắt 5,6 m đã được phường gửi văn bản đến Tổng Công ty Đường sắt Việt Nam để xin cấp phép. Một công trình mang tính biểu tượng cũng nằm trong phạm vi giải phóng mặt bằng là cổng Parabol của Đại học Bách khoa Hà Nội, dự kiến sẽ được dịch chuyển vào phía trong khoảng 20 m để nhường chỗ cho tuyến đường mở rộng. Trong khi đó, nút giao Giải Phóng với Lê Thanh Nghị đã được giải phóng mặt bằng sau khi hoàn thành việc tháo dỡ các công trình lấn chiếm.
Việc giải phóng mặt bằng tại Kim Liên cho thấy sự phức tạp của dự án khi tuyến đường đi qua khu vực đô thị đông đúc, nơi mỗi mét vuông đất đều gắn với đời sống của nhiều hộ dân và hoạt động của các tổ chức. Không chỉ là chuyện đền bù bằng tiền, công tác này còn đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền địa phương, các đơn vị liên quan và người dân, đặc biệt khi có những công trình nằm trong hành lang an toàn đường sắt hay những địa điểm có giá trị biểu tượng như cổng Parabol của Đại học Bách khoa Hà Nội.
Hàng trăm tỷ đồng đã chi trả, tái định cư vẫn là nút thắt lớn nhất
Song song với việc xác định phạm vi thu hồi, công tác chi trả bồi thường dọc tuyến Quốc lộ 1A đang được các phường triển khai với tốc độ nhanh chưa từng có, thể hiện quyết tâm của thành phố trong việc đẩy nhanh tiến độ dự án. Tại phường Kim Liên, đợt 1 đã chi hơn 182 tỷ đồng cho 38 hộ dân, riêng ngày 16/10 đã chi hơn 147 tỷ đồng cho 33 trường hợp, đồng thời phường đã tiếp nhận khoảng 25 mặt bằng bàn giao từ người dân. Tại phường Bạch Mai, 222 hộ dân cùng 9 tổ chức thuộc diện thu hồi, sau 4 đợt chi trả đã có 59 hộ nhận tổng cộng hơn 650 tỷ đồng tiền bồi thường, trong đó riêng chiều 26/10 có 12 hộ nhận tổng cộng 117 tỷ đồng. Phường Phương Liệt cũng đã chi đợt 1 vào ngày 6/10 với hơn 132 tỷ đồng cho 11 hộ, phường Định Công chi hơn 217 tỷ đồng cho 19 hộ vào ngày 20/10, còn phường Hoàng Liệt chi đợt đầu hơn 109,6 tỷ đồng cho 14 hộ vào ngày 31/10, đồng thời khen thưởng 20 hộ và 3 tổ chức bàn giao mặt bằng sớm.
Tuy nhiên, bên cạnh những con số chi trả ấn tượng đối với các hộ nhà ở riêng lẻ, phương án bồi thường đối với các khu nhà tập thể cũ vẫn chưa có con số cuối cùng được công bố. Theo ghi nhận, hiện nay các phường đã báo cáo thành phố để xác định hệ số bồi thường và hỗ trợ giải phóng mặt bằng đối với các khu tập thể cũ, đồng thời xác định mức độ thiệt hại và phương án bồi thường đối với những công trình bị thu hồi hoặc cắt xén một phần diện tích. Điều này có nghĩa là người dân trong các khu tập thể vẫn đang phải chờ quyết định chính thức từ thành phố, trong khi tiến độ chung của dự án không cho phép chậm trễ.
Vướng mắc lớn nhất hiện nay nằm ở ba nhà tập thể H1, H2, H3 ở phường Kim Liên, khi việc xử lý các tòa nhà này sẽ chỉ được thực hiện khi có ý kiến chỉ đạo của Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội. Khó khăn ở đây không chỉ là chuyện tiền bồi thường, mà còn là bài toán tái định cư, bởi di dời cả một khu tập thể phức tạp hơn nhiều so với việc di dời từng hộ riêng lẻ, khi quyền lợi về nhà ở, tài sản và nơi ở mới của hàng trăm hộ dân phải được giải quyết cùng lúc. Thực tế này cũng đang ảnh hưởng đến tiến độ tại một số địa phương khác, khi xã Thanh Trì từng công bố vào ngày 29/10 rằng tiến độ giải phóng mặt bằng đang gặp khó vì vướng mắc trong việc bố trí tái định cư, trong khi một số địa phương khác phải nghiên cứu phương án tạm cư cho người dân trong thời gian chờ đợi.
Trong khi đó, người dân dọc tuyến đường nhìn chung vẫn bày tỏ sự đồng thuận với chủ trương mở rộng Quốc lộ 1A, dù còn nhiều kiến nghị cụ thể về phương án bồi thường. Một số hộ có phần diện tích nằm ngoài chỉ giới nhưng nhỏ hơn 10 m2 đã kiến nghị được thu hồi nốt với mức bồi thường thỏa đáng, bởi phần diện tích còn lại quá nhỏ không đủ để xây dựng hay sinh hoạt. Ông Lê Công Khánh, chủ nhà số 240 đường Giải Phóng, là một trường hợp như vậy khi căn nhà rộng khoảng 79 m2 của gia đình bị thu hồi tới 65 m2, chỉ còn lại khoảng 10 m2 không đủ để xây dựng. Gia đình ông có 10 nhân khẩu và đã phải thuê nhà ở phố Trương Định trước đó một tháng để chuẩn bị bàn giao, nhưng ông vẫn bày tỏ sự ủng hộ vì lợi ích chung. Ông Nguyễn Quang Đàm, chủ nhà số 242 đường Giải Phóng, người đã sống tại đây gần 40 năm, cũng đồng thuận bàn giao mặt bằng và cho rằng đường rộng sẽ hạn chế tai nạn giao thông, mang lại lợi ích lâu dài cho cả khu vực.
Từ Vành đai 1 đến Cầu Giẽ: Tuyến trục 36,3 km với mặt cắt 90 m
Đặt trong bức tranh toàn cảnh, việc phá dỡ và cắt xén các khu nhà tập thể ở Phương Liệt và Kim Liên chỉ là một phần trong dự án trục không gian Quốc lộ 1A gắn với chỉnh trang và tái thiết đô thị, một trong những dự án hạ tầng giao thông có quy mô lớn nhất mà Hà Nội đang triển khai. Dự án có tuyến đường dài khoảng 36,3 km, bắt đầu từ nút giao Vành đai 1 tại khu vực hầm Kim Liên và kéo dài đến nút giao Cầu Giẽ thuộc xã Chuyên Mỹ, đi qua 18 xã, phường của thành phố. Sau khi hoàn thành, tuyến đường sẽ có mặt cắt ngang 90 m với 16 làn xe, trong đó có 10 làn xe chính và 6 làn xe song hành ở hai bên, cùng diện tích đất sử dụng sơ bộ khoảng 337,3 ha theo số liệu của Sở Tài chính Hà Nội.
Tổng mức đầu tư sơ bộ của dự án là gần 162.000 tỷ đồng, trong đó con số chính xác được một số nguồn nêu là 161.994 tỷ đồng, thực hiện theo hình thức đối tác công tư với hợp đồng xây dựng và chuyển giao. Dự án được khởi công vào ngày 19/5/2026 và dự kiến hoàn thành trong năm 2027.
Tiến độ giải phóng mặt bằng ở các xã phía Nam của tuyến đường đang cho thấy những tín hiệu tích cực, khi xã Hồng Vân đã bàn giao tới 99% diện tích theo công bố ngày 31/10, bao gồm đất công, đất nông nghiệp của 75 hộ, đất của doanh nghiệp và tổ chức cùng phần đất nghĩa trang Công giáo, trong đó đã di dời 20 ngôi mộ. Huyện Phú Xuyên đến ngày 14/10 đã bàn giao 29,7 ha, đạt trên 62% diện tích phải thu hồi. Xã Thường Tín có tuyến đường dài 3,6 km với hơn 272.000 m2 đất phải thu hồi, liên quan khoảng 800 hộ dân và 50 ngôi mộ, trong đó đã kiểm đếm được 350 hộ đất ở. Xã Đại Xuyên có tuyến đường dài 3,8 km với hơn 235.000 m2 đất phải thu hồi, liên quan khoảng 585 hộ dân. Những con số này cho thấy dự án đang được triển khai đồng loạt trên cả tuyến, từ nội đô cho đến các xã vùng ven phía Nam của thành phố.
Với quy mô và tốc độ như hiện nay, việc mở rộng Quốc lộ 1A hứa hẹn sẽ thay đổi căn bản diện mạo giao thông cửa ngõ phía Nam của Thủ đô, giảm ùn tắc và tai nạn giao thông trên một trong những tuyến đường đông đúc nhất cả nước. Thế nhưng, để đạt được mục tiêu đó, nút thắt mang tên tái định cư cho các khu nhà tập thể cũ vẫn cần sớm được tháo gỡ, bởi đằng sau mỗi quyết định thu hồi hay cắt xén là đời sống của hàng trăm hộ dân đang chờ đợi một phương án thỏa đáng. Câu trả lời từ thành phố về hệ số bồi thường và phương án tái định cư đối với các khu tập thể cũ, đặc biệt là ba tòa H1, H2, H3 ở Kim Liên, sẽ là yếu tố quyết định để dự án có thể về đích đúng hẹn trong năm 2027 như kế hoạch đã đặt ra.
