Nhà khoa học Nguyễn Tiến Ky: Bám sát công nghệ, lấy đổi mới sáng tạo làm động lực

Bám sát thực tiễn để tìm lời giải cho nông nghiệp

Với Nguyễn Tiến Ky, khoa học chỉ thực sự có ý nghĩa khi được đưa vào đồng ruộng, vào từng mô hình sản xuất và tạo ra hiệu quả cụ thể cho người nông dân. Bởi vậy, thay vì nhìn nông nghiệp theo cách sản xuất đơn ngành, ông quan tâm đến việc kết hợp nhiều đối tượng trên cùng một không gian sản xuất, tận dụng các nguồn tài nguyên và giảm sự lãng phí.

Mô hình trồng lúa kết hợp nuôi cua là một ví dụ cho cách tiếp cận đó. Trên cùng diện tích ruộng, cây lúa tạo môi trường sản xuất, trong khi cua trở thành một đối tượng sinh kế bổ sung. Khi được tổ chức phù hợp, mô hình có thể tận dụng nguồn thức ăn tự nhiên trong ruộng, hạn chế sự phụ thuộc vào đầu vào bên ngoài và tạo thêm nguồn thu cho người sản xuất.

Điểm quan trọng của mô hình không nằm ở việc đơn thuần “nuôi thêm cua trong ruộng lúa”, mà là xây dựng một hệ thống sản xuất có sự tương hỗ giữa các thành phần. Nước, đất, cây trồng và vật nuôi được xem xét trong cùng một hệ sinh thái sản xuất. Đó cũng là tư duy phù hợp với xu hướng nông nghiệp sinh thái và kinh tế tuần hoàn đang được quan tâm hiện nay. Thay vì chỉ đặt mục tiêu tăng sản lượng lúa, mô hình hướng tới tăng giá trị tổng thể trên một đơn vị diện tích. Đây là một thay đổi quan trọng trong tư duy sản xuất nông nghiệp: từ “sản xuất bao nhiêu” sang “tạo ra bao nhiêu giá trị”.

Công nghệ không đứng ngoài cánh đồng

Điều dễ nhận thấy trong cách làm của Nguyễn Tiến Ky là sự quan tâm đến công nghệ. Với ông, công nghệ không phải khái niệm xa rời sản xuất mà phải trở thành công cụ hỗ trợ người nông dân giải quyết những vấn đề cụ thể. Từ lựa chọn giống, quản lý môi trường sản xuất, theo dõi sinh trưởng đến thu hoạch và bảo quản, mỗi khâu đều có thể được cải tiến bằng khoa học kỹ thuật.

Trong điều kiện biến đổi khí hậu, thời tiết ngày càng khó dự đoán, việc sản xuất phụ thuộc hoàn toàn vào kinh nghiệm truyền thống bộc lộ những hạn chế nhất định. Công nghệ giúp người sản xuất có thêm dữ liệu để đưa ra quyết định, kiểm soát tốt hơn các yếu tố đầu vào và giảm rủi ro. Đặc biệt, với các sản phẩm nông nghiệp có giá trị cao, công nghệ còn liên quan trực tiếp đến truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn chất lượng và xây dựng thương hiệu.

Một sản phẩm tốt nhưng không chứng minh được nguồn gốc, quy trình sản xuất và chất lượng sẽ khó tạo dựng niềm tin lâu dài trên thị trường. Vì vậy, tư duy của nhà khoa học không dừng ở phòng thí nghiệm hay quy trình kỹ thuật mà được mở rộng sang cả chuỗi giá trị.

Vải thiều: từ sản lượng sang giá trị

Trong những cây trồng chủ lực của Bắc Ninh, vải thiều là một sản phẩm có thương hiệu và thị trường rộng. Tuy nhiên, khi sản xuất hàng hóa ngày càng cạnh tranh, bài toán đặt ra không còn chỉ là tăng năng suất mà là nâng cao chất lượng, kéo dài thời gian bảo quản và mở rộng thị trường. Đây cũng là lĩnh vực mà tư duy đổi mới sáng tạo có thể tạo ra những thay đổi đáng kể.

Theo hướng tiếp cận của Nguyễn Tiến Ky, đầu tư vào cây vải cần gắn với khoa học công nghệ ngay từ vùng nguyên liệu. Sản xuất phải hướng tới kiểm soát quy trình, giảm chi phí, bảo đảm an toàn và đáp ứng các yêu cầu ngày càng cao của thị trường.

Sau thu hoạch, công nghệ bảo quản và chế biến có vai trò đặc biệt quan trọng. Nếu chỉ phụ thuộc vào tiêu thụ quả tươi trong một khoảng thời gian ngắn, người trồng dễ chịu tác động bởi cung - cầu thị trường. Ngược lại, phát triển các sản phẩm chế biến sẽ mở rộng thời gian tiêu thụ và tạo thêm giá trị. Như vậy, câu chuyện cây vải không chỉ là câu chuyện của người trồng vải mà là câu chuyện của cả một chuỗi giá trị từ giống, vùng nguyên liệu, sản xuất, thu hoạch, bảo quản, chế biến đến thương mại.

Sâm núi Dành - đánh thức giá trị bản địa

Nếu vải thiều là cây ăn quả đã có thương hiệu, thì sâm núi Dành lại mang trong mình giá trị của một sản phẩm đặc trưng bản địa. Việc quan tâm đầu tư vào sâm núi Dành thể hiện một hướng tư duy khác: khai thác lợi thế riêng của địa phương để tạo ra sản phẩm khó thay thế.

Đối với những cây dược liệu có giá trị, vấn đề quan trọng là bảo tồn nguồn gen, chuẩn hóa giống, xây dựng vùng nguyên liệu và kiểm soát quy trình canh tác. Khi những khâu này được thực hiện bài bản, sản phẩm không chỉ có giá trị ở dạng nguyên liệu mà còn có thể phát triển thành hàng hóa chế biến sâu.

Đổi mới sáng tạo trong trường hợp này không nhất thiết phải là một công nghệ quá phức tạp. Đó có thể là cách chuẩn hóa quy trình, áp dụng hệ thống truy xuất nguồn gốc, nghiên cứu phương pháp sơ chế và bảo quản phù hợp, hoặc phát triển sản phẩm mới từ nguyên liệu bản địa. Giá trị của sâm núi Dành vì thế nằm ở cả sản phẩm và câu chuyện văn hóa, sinh thái của vùng đất.

Nấm lim xanh - hướng tới nông nghiệp công nghệ cao

Một lĩnh vực khác được Nguyễn Tiến Ky quan tâm là nấm lim xanh - sản phẩm thuộc nhóm nấm dược liệu có yêu cầu kỹ thuật cao. Khác với cây trồng ngoài đồng ruộng, nấm có thể được sản xuất trong nhà trồng với điều kiện môi trường được kiểm soát. Đây là lợi thế để phát triển nông nghiệp công nghệ cao trên diện tích không quá lớn. Tuy nhiên, chính yêu cầu kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm, vệ sinh, giống và giá thể khiến nghề trồng nấm đòi hỏi người sản xuất phải có kiến thức kỹ thuật.

Với nấm lim xanh, hướng đi quan trọng là từng bước làm chủ quy trình nhân giống và nuôi trồng, kiểm soát chất lượng từ nguyên liệu đầu vào đến sản phẩm cuối cùng. Khi công nghệ được chuẩn hóa, sản phẩm có thể hướng tới chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường. Đây cũng là lĩnh vực có thể gắn với kinh tế tuần hoàn khi tận dụng các loại phụ phẩm làm nguyên liệu sản xuất giá thể, đồng thời xử lý và tái sử dụng giá thể sau mỗi chu kỳ.

Cơ duyên nào tôi đến với cây nấm lim xanh? 

 Nhà khoa học Nguyễn Tiến Ky bộc bạch: Năm 2008 tôi đi dự hội nghị y dược quốc tế tại Hồng Kông, Trung Quốc. Rất may tôi được tiếp xúc với một doanh nghiệp Trung Quốc, họ trồng nấm Linh Chi trên giá thể cây Sồi 30 năm tuổi, (cây gỗ sồi 30 năm tuổi mới trồng được nấm). Về nước, tôi đề xuất với lãnh đạo viện ITC xây dựng một đề tài khoa học về trồng nấm Linh Chi trên giá thể gỗ lim và gỗ keo. Tôi trực tiếp làm chủ nhiệm đề tài, đề tài được thực hiện trong 2 năm. Kết quả sau 2 năm cây nấm trồng trên giá thể cây lim tốt hơn nhiều cả về thân nấm và màu sắc so với gỗ keo. Sau đó, tôi cho kiểm nghiệm hoạt chất cây nấm trồng trên giá thể gỗ lim các hoạt chất đều đạt chuẩn và cao hơn công bố của ngành Y dược bộ y tế, còn trên giá thể gỗ keo không có hoạt chất nào đạt tiêu chuẩn của ngành dược bộ y tế.

Từ những ý tưởng trên, tôi đã dành toàn bộ tâm huyết, trí tuệ vào tìm hiểu, nghiên cứu tiềm năng của vùng Tây Yên Tử, Thành phố Bắc Ninh. Vùng tây Yên Tử được thiên nhiên ban tặng về đất đai khí hậu có những cánh rừng lim xanh bạt ngàn (mà chỉ có Việt Nam và Lào mới có). Dưới tán rừng là những cây dược liệu quý để làm thuốc chữa bệnh. Trong đó có cây nấm lim xanh, (dân gian gọi là nấm Trường Thọ), mọc rải rác dưới tán rừng lim xanh. Đến nay, tôi đã đưa ra giải pháp trồng nấm lim xanh dưới tán rừng lim xanh theo hướng. Sản xuất công nghiệp để phục vụ sản xuất thuốc chữa bệnh trong nước và xuất khẩu. Mong ước của tôi là muốn xây dựng vùng Tây Yên Từ của thành phố Bắc Ninh thành thủ phủ nấm lim xanh của cả nước và thế giới.  

Đổi mới sáng tạo để nâng giá trị nông nghiệp

Điểm chung trong những hướng đầu tư của Nguyễn Tiến Ky là không chạy theo một sản phẩm đơn lẻ mà tìm cách xây dựng hệ sinh thái sản xuất dựa trên khoa học và công nghệ. Từ ruộng lúa - con cua đến vải thiều, sâm núi Dành và nấm lim xanh, mỗi sản phẩm có đặc điểm khác nhau nhưng đều cần một điểm chung: sản xuất có kiểm soát, chất lượng ổn định, thị trường rõ ràng và khả năng tạo giá trị gia tăng.

Trong tiến trình Bắc Ninh đang đẩy mạnh phát triển kinh tế theo hướng hiện đại, nông nghiệp cũng đứng trước yêu cầu chuyển đổi. Đất đai không thể mở rộng vô hạn, trong khi yêu cầu về chất lượng, an toàn thực phẩm và bảo vệ môi trường ngày càng cao. Vì vậy, hàm lượng khoa học trong mỗi sản phẩm sẽ ngày càng quyết định sức cạnh tranh.

Nguyễn Tiến Ky lựa chọn cách tiếp cận khá rõ: bám sát thực tiễn, cập nhật công nghệ, mạnh dạn thử nghiệm và liên tục tìm kiếm phương thức sản xuất mới. Đó là quá trình không dễ dàng, bởi đổi mới luôn đi kèm với thử nghiệm và rủi ro. Nhưng chính từ những thử nghiệm ấy, những mô hình phù hợp có thể được hoàn thiện và nhân rộng.

Từ một mô hình đến một cách làm

Điều đáng nói hơn cả trong câu chuyện của nhà khoa học Nguyễn Tiến Ky không chỉ nằm ở một mô hình cụ thể, mà ở cách tư duy về nông nghiệp. Nông nghiệp hôm nay không còn chỉ là câu chuyện của đất và người. Đó còn là câu chuyện của dữ liệu, công nghệ, thị trường, thương hiệu và khả năng tổ chức chuỗi giá trị. Người nông dân cần được tiếp cận với tiến bộ kỹ thuật; nhà khoa học cần gần hơn với thực tiễn; doanh nghiệp cần tham gia sâu hơn vào khâu chế biến và thị trường.

Khi những yếu tố đó gặp nhau, một cánh đồng lúa có thể tạo ra nhiều giá trị hơn; một cây vải không chỉ bán quả tươi; sâm núi Dành có thể trở thành sản phẩm đặc trưng; nấm lim xanh có thể trở thành sản phẩm nông nghiệp công nghệ cao. Đó chính là hướng đi mà Nguyễn Tiến Ky đang theo đuổi: lấy khoa học làm nền tảng, công nghệ làm công cụ, đổi mới sáng tạo làm động lực và giá trị của nông sản làm thước đo hiệu quả.

Trong hành trình chuyển đổi nông nghiệp Bắc Ninh, những cách làm như vậy có thể góp phần tạo nên một nền nông nghiệp hiện đại hơn - nơi mỗi thửa ruộng, mỗi cây trồng và mỗi sản phẩm đều được nhìn nhận không chỉ bằng sản lượng, mà bằng giá trị kinh tế, giá trị môi trường và khả năng đứng vững trên thị trường.

Nấm lim xanh (Ganoderma lucidum và các loài gần gũi trong chi Ganoderma) chứa nhiều hợp chất sinh học, một số nhóm chất đáng chú ý: Polysaccharide (polysaccharid): được nghiên cứu về khả năng điều hòa miễn dịch và hoạt tính chống oxy hóa. Triterpenoid, đặc biệt là ganoderic acid: là nhóm hợp chất đặc trưng của nấm Ganoderma, được nghiên cứu về hoạt tính chống viêm, chống oxy hóa và một số tác động hạn chế tế bào ung thư phát triển trong nghiên cứu tiền lâm sàng.

Germanium hữu cơ: từng được quảng bá nhiều trong các sản phẩm nấm linh chi, nhưng không nên xem đây là thành phần “vạn năng” có tác dụng chữa ung thư hay bệnh khác ở người. Tuy vậy, Sterol, protein/peptide và các hợp chất phenolic: có nhiều hoạt tính sinh học được nghiên cứu, trong đó có chống oxy hóa.

Dự án trồng lim và trồng nấm linh chi trên giá thể lim xanh ở vùng Tây Yên Tử

Đây là dự án mà ông Nguyễn Tiến Ky ấp ủ nhiều năm. Ở tuổi 80 ông vẫn cùng các đống sự “lội suối, trèo non” lên miền tây Yên Tử khảo sát và ông luôn trăn trở. Trồng cây lim xanh là bảo vệ đất đai, môi trường theo phương châm phát triển nông nghiệp đa tầng, còn Bạch Đàn làm xa mạc hóa đất đai, chăm bón bằng phân vô cơ, thuốc trừ sâu bệnh bằng thuốc hóa học chỉ làm kiệt quệ tài nguyên đất và hủy hoại môi trường, sinh ra các bệnh hiểm nghèo cho con người nhất là bệnh ung thư. Và ông đã kết hợp với các nhà doanh nghiệp giúp HTX Nguyên Dương trồng thử nghiệm nấm lim xanh. Sau 2 năm theo dõi từ đề tài trồng nấm linh chi trên giá thể cây lim đồng thời cho kiểm nghiệm các hoạt chất trong nấm hiện nay mô hình trồng nấm trên giá thể lim xanh đang phát triển rất tốt. Các hoạt chất đều đạt chuẩn.

Tại vùng Tây Yên Tử, mô hình trồng lim kết hợp nuôi trồng nấm linh chi trên giá thể từ gỗ lim xanh sẽ mở ra hướng phát triển nông nghiệp gắn với bảo tồn tài nguyên rừng và nâng cao giá trị sản phẩm đặc hữu bản địa. Lim xanh là loài cây gỗ quý, có giá trị sinh thái cao, phù hợp với điều kiện tự nhiên vùng đồi núi phía Tây Yên Tử. Việc phát triển vùng nguyên liệu lim xanh không chỉ góp phần phủ xanh đất trống, nâng cao khả năng giữ đất, giữ nước mà còn tạo nguồn nguyên liệu lâu dài cho sản xuất.

Điểm đáng chú ý của dự án là tận dụng nguồn giá thể gỗ lim xanh phù hợp để nuôi trồng nấm linh chi, qua đó hình thành chuỗi sản xuất từ trồng cây, chăm sóc rừng đến chế biến sản phẩm nấm. Mô hình nếu được tổ chức theo hướng tuần hoàn, kiểm soát chặt quy trình kỹ thuật và xây dựng thương hiệu gắn với vùng Tây Yên Tử sẽ góp phần nâng cao giá trị kinh tế trên cùng đơn vị diện tích, đồng thời tạo thêm sinh kế cho người dân miền núi. Đây cũng là hướng kết hợp giữa kinh tế rừng, nông nghiệp sinh thái và phát triển sản phẩm đặc trưng địa phương.