Từ khai thác tài nguyên đến tổ chức chuỗi giá trị
Ở những địa bàn có diện tích rừng lớn của Bắc Ninh, rừng không chỉ là tài nguyên cần bảo vệ mà còn gắn trực tiếp với sinh kế người dân và hoạt động sản xuất của doanh nghiệp. Từ những cánh rừng keo, bạch đàn đến các cơ sở bóc gỗ, sản xuất ván ép và chế biến lâm sản, một chuỗi hoạt động kinh tế đã hình thành, tạo việc làm và nguồn nguyên liệu cho sản xuất. Tuy nhiên, vấn đề đặt ra hiện nay không chỉ là mở rộng diện tích hay tăng sản lượng khai thác, mà phải nâng cao giá trị kinh tế trên mỗi hecta rừng.
Tại Xuân Lương, địa phương hiện có hơn 6.000 ha rừng trồng, chủ yếu là keo và bạch đàn. Bình quân mỗi năm, người dân khai thác khoảng 60.000–70.000 m³ gỗ, mang lại nguồn thu gần 90 tỷ đồng. Việc đưa giống mới và tiến bộ kỹ thuật vào sản xuất giúp rút ngắn chu kỳ khai thác xuống khoảng 4,5–5 năm, sản lượng tăng 20–25% so với trước. Đây là nguồn thu quan trọng đối với các hộ trồng rừng, đồng thời cung cấp nguyên liệu cho các cơ sở chế biến trên địa bàn.
Dù vậy, phần lớn diện tích vẫn được kinh doanh theo chu kỳ ngắn để cung cấp gỗ nguyên liệu. Cách làm này giúp người dân thu hồi vốn nhanh nhưng hạn chế khả năng tạo ra nguồn gỗ chất lượng cao. Thu nhập của người trồng rừng cũng dễ bị tác động bởi giá thu mua, chi phí đầu vào và biến động thị trường, trong khi phần giá trị gia tăng lớn hơn thường nằm ở khâu chế biến và tiêu thụ.
Tại Đồng Kỳ, theo Kế hoạch số 31/KH-UBND ngày 21/5/2026, địa phương có 2.730,55 ha rừng, gồm 179,02 ha rừng tự nhiên và 2.551,53 ha rừng trồng; độ che phủ rừng đạt 35,11%. Trong đó, hộ gia đình và cá nhân quản lý khoảng 2.029 ha, cho thấy vai trò chủ thể của người dân trong quản lý, bảo vệ và phát triển rừng.
Còn tại Bố Hạ, theo Quyết định số 84/QĐ-UBND ngày 22/1/2026 về công bố hiện trạng rừng năm 2025, tổng diện tích rừng và diện tích đã trồng cây rừng là 1.498,45 ha, trong đó 1.403,98 ha là rừng sản xuất. Địa phương có hơn 1.070 chủ rừng, khoảng 70 cơ sở sản xuất, kinh doanh giống cây trồng lâm nghiệp và 92 cơ sở kinh doanh, chế biến lâm sản.
Thực tế tại ba địa bàn cho thấy nền tảng kinh tế rừng đã hình thành, nhưng chuỗi giá trị còn thiếu sự liên kết chặt chẽ. Người dân sản xuất phân tán, chủ yếu bán gỗ nguyên liệu; doanh nghiệp chế biến phải tìm kiếm nguồn cung từ nhiều đầu mối, thiếu sự thống nhất về sản lượng, chất lượng và thời điểm khai thác. Điều này khiến khả năng nâng cao giá trị kinh tế và giữ lại nguồn thu tại địa phương còn hạn chế.
Ông Nguyễn Văn Lâm, Phó Trưởng phòng Kinh tế phường Bố Hạ cho biết, mục tiêu của địa phương không chỉ là duy trì diện tích rừng hay tăng sản lượng khai thác mà phải từng bước nâng cao giá trị kinh tế. Muốn vậy, cần đồng bộ các giải pháp về chất lượng rừng, vùng nguyên liệu, liên kết sản xuất, chế biến và thị trường, đồng thời bảo đảm yêu cầu bảo vệ môi trường.
Phát triển rừng gỗ lớn, mở rộng chứng chỉ FSC
Chuyển đổi từ rừng gỗ nhỏ sang rừng gỗ lớn và mở rộng diện tích được cấp chứng chỉ quản lý rừng bền vững FSC đang là hướng đi được các địa phương quan tâm. Đây không đơn thuần là thay đổi kỹ thuật trồng rừng mà còn là bước chuyển trong tổ chức sản xuất, hướng đến nguồn nguyên liệu chất lượng cao và những thị trường có yêu cầu khắt khe hơn về nguồn gốc, môi trường.
Tại Xuân Lương, định hướng giai đoạn 2026–2030 đặt mục tiêu duy trì ổn định trên 5.800 ha rừng kinh tế, phát triển khoảng 500 ha rừng gỗ lớn và mở rộng diện tích được cấp chứng chỉ FSC lên trên 3.000 ha vào năm 2030.
Với Đồng Kỳ, kế hoạch phát triển lâm nghiệp năm 2026 đặt mục tiêu trồng mới 170 ha rừng sản xuất, trong đó 20 ha rừng gỗ lớn; chuyển hóa khoảng 190 ha rừng trồng gỗ nhỏ sang kinh doanh gỗ lớn. Địa phương tiếp tục quản lý 710,28 ha rừng đã được cấp chứng chỉ FSC tại địa bàn xã Đồng Vương cũ, đồng thời phối hợp mở rộng thêm 457,63 ha vùng nguyên liệu đạt chứng chỉ tại địa bàn xã Đồng Hưu cũ.
Tại Bố Hạ, năm 2026, diện tích chuyển hóa rừng gỗ nhỏ sang gỗ lớn đạt 106 ha, bằng 117,8% kế hoạch. Địa phương trồng mới 110,8 ha rừng tập trung, chăm sóc 284 ha rừng và khai thác hợp pháp 137,4 ha rừng trồng, với sản lượng 17.782 m³ gỗ.
Những kết quả này cho thấy sự chuyển dịch trong phương thức sản xuất lâm nghiệp. Tuy nhiên, phát triển rừng gỗ lớn không thể chỉ dừng ở việc vận động người dân kéo dài chu kỳ khai thác. Với các hộ trồng rừng quy mô nhỏ, thời gian thu hồi vốn dài hơn đồng nghĩa với chi phí chăm sóc tăng, đồng thời phải đối mặt với rủi ro thiên tai, sâu bệnh và biến động thị trường.
Do đó, muốn người dân mạnh dạn chuyển đổi, cần có cơ chế hỗ trợ vốn, kỹ thuật và đặc biệt là liên kết tiêu thụ ổn định. Doanh nghiệp chế biến cần tham gia từ khâu tổ chức vùng nguyên liệu, thống nhất tiêu chuẩn chất lượng, quy cách sản phẩm đến phương án thu mua. Khi có đầu ra rõ ràng, người trồng rừng mới có cơ sở tính toán hiệu quả của chu kỳ sản xuất dài hơn.
Chứng chỉ FSC cũng cần được nhìn nhận từ góc độ thị trường. Giá trị của chứng chỉ không chỉ nằm ở việc xác nhận nguồn gốc gỗ mà còn giúp minh bạch quá trình quản lý, nâng cao khả năng truy xuất và đáp ứng yêu cầu của khách hàng. Tuy nhiên, chứng chỉ không đồng nghĩa với việc giá bán tự động tăng. Hiệu quả còn phụ thuộc vào nhu cầu doanh nghiệp, quy mô vùng nguyên liệu và chi phí duy trì chứng chỉ.
Vì vậy, việc hình thành các nhóm hộ, tổ hợp tác và hợp tác xã lâm nghiệp có ý nghĩa quan trọng. Đây là cách tập hợp những hộ sản xuất nhỏ lẻ thành vùng nguyên liệu có quy mô, thống nhất quy trình chăm sóc, khai thác và quản lý hồ sơ, tạo điều kiện để doanh nghiệp chủ động nguồn cung.
Khai thác giá trị dưới tán rừng, bảo đảm phát triển bền vững
Bên cạnh giá trị từ gỗ, kinh tế dưới tán rừng đang mở ra hướng phát triển đa dạng hơn. Tại Xuân Lương, địa phương định hướng kết hợp trồng cây dược liệu, nuôi ong, phát triển cây ăn quả và du lịch trải nghiệm; gắn lâm nghiệp với nông nghiệp sinh thái, du lịch cộng đồng và bảo tồn bản sắc văn hóa. Định hướng xây dựng thương hiệu du lịch “Xuân Lương – Trải nghiệm xanh” cho thấy rừng đang được nhìn nhận không chỉ là nguồn nguyên liệu mà còn là tài nguyên cảnh quan và dịch vụ sinh thái.
Tuy nhiên, các mô hình này cần được lựa chọn phù hợp với loại rừng, điều kiện sinh trưởng và quy định pháp luật. Việc phát triển cây dược liệu, cây ăn quả hay du lịch trong không gian rừng phải bảo đảm không làm thay đổi mục đích sử dụng rừng trái quy định, không gây áp lực lên hệ sinh thái.
Cùng với phát triển kinh tế, các địa phương cũng chú trọng mở rộng không gian xanh. Xuân Lương đặt mục tiêu trồng 606.000 cây phân tán trong giai đoạn 2026–2030, tương đương khoảng 380 ha quy đổi, với tổng kinh phí dự kiến 9,09 tỷ đồng. Tại Bố Hạ, Kế hoạch số 134/KH-UBND ngày 26/12/2025 đặt mục tiêu trồng 65.000 cây phân tán trong cùng giai đoạn, kinh phí dự kiến 975,01 triệu đồng.
Hiệu quả của các chương trình này không chỉ được đo bằng số cây trồng mới mà còn phải tính đến tỷ lệ sống, khả năng sinh trưởng và trách nhiệm chăm sóc sau trồng.
Một yêu cầu quan trọng khác là bảo vệ rừng và phòng cháy, chữa cháy rừng. Theo báo cáo số 10/BC-BCH của Ban Chỉ huy phòng cháy, chữa cháy rừng xã Đồng Kỳ, khoảng 750 ha rừng được xác định có nguy cơ cháy cao. Mùa khô 2025–2026, địa phương không xảy ra cháy rừng, song vẫn còn tình trạng một số chủ rừng chưa thực hiện đầy đủ quy trình xử lý thực bì, chưa tạo đường băng cản lửa và công tác tuần tra có thời điểm chưa thường xuyên.
Tại Bố Hạ, Kế hoạch số 14/KH-UBND ngày 28/1/2026 về phòng cháy, chữa cháy rừng và theo dõi diễn biến rừng giai đoạn 2026–2030 dự kiến tổng kinh phí 2.060 triệu đồng. Trong đó, ngân sách tỉnh hỗ trợ 410 triệu đồng, ngân sách phường bố trí 150 triệu đồng và 1.500 triệu đồng từ nguồn xã hội hóa do các chủ rừng tự đầu tư. Địa phương cũng định hướng ứng dụng phần mềm FRMS trong theo dõi diễn biến rừng.
Với chu kỳ sản xuất kéo dài nhiều năm, một vụ cháy rừng có thể làm mất đi thành quả đầu tư của người dân. Vì vậy, quản lý thực bì, tạo đường băng cản lửa, tuần tra và cảnh báo sớm phải trở thành nhiệm vụ thường xuyên, gắn với trách nhiệm cụ thể của từng chủ rừng và chính quyền cơ sở.
Chính sách cần đi cùng nguồn lực và liên kết thị trường
Đặt thực tiễn tại Xuân Lương, Đồng Kỳ và Bố Hạ trong định hướng phát triển chung của Bắc Ninh cho thấy, kinh tế rừng đang cần một quá trình chuyển đổi đồng bộ, từ quy hoạch, tổ chức sản xuất đến phát triển công nghiệp chế biến và thị trường tiêu thụ.
Trong năm 2026, Sở Nông nghiệp và Môi trường Bắc Ninh ban hành Công văn số 784/SNNMT-KL ngày 28/1/2026, đề nghị các sở, ngành và địa phương triển khai giải pháp hoàn thành, phấn đấu vượt chỉ tiêu kế hoạch bảo vệ và phát triển rừng. Tiếp đó, Kế hoạch số 48/KH-SNNMT ngày 3/4/2026 về thúc đẩy phát triển sản xuất nông, lâm nghiệp và thủy sản năm 2026 xác định mục tiêu nâng cao giá trị gia tăng, phát triển bền vững. Ngành nông, lâm nghiệp và thủy sản phấn đấu tăng trưởng 1,5% trong năm 2026, với giá trị sản xuất theo giá so sánh năm 2010 đạt 32.538 tỷ đồng.
Tại Văn bản số 8667/BNNMT-LNKL ngày 3/8/2026 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường tiếp tục thúc đẩy phát triển rừng trồng sản xuất gỗ lớn giai đoạn 2024–2030, tạo cơ sở để các địa phương rà soát diện tích, chuyển hóa rừng gỗ nhỏ và tăng cường liên kết giữa chủ rừng với doanh nghiệp.
Trong khi đó, Quyết định số 1730/QĐ-UBND ngày 25/6/2026 của Chủ tịch UBND tỉnh Bắc Ninh (nay là thành phố Bắc Ninh) phê duyệt điều chỉnh Quy hoạch tỉnh thời kỳ 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050, xác định mục tiêu độ che phủ rừng đến năm 2030 đạt 30,65%. Đây là chỉ tiêu cần gắn với yêu cầu quản lý, bảo vệ và sử dụng hiệu quả tài nguyên rừng.
Dù vậy, từ chủ trương đến thực tiễn vẫn còn khoảng cách về nguồn lực. Tại Bố Hạ, kinh phí đầu tư hạ tầng lâm nghiệp và trang thiết bị phòng cháy, chữa cháy rừng còn hạn chế. Địa phương cũng đề xuất tăng cường tập huấn kỹ thuật trồng rừng gỗ lớn, quản lý chất lượng giống và truy xuất nguồn gốc lâm sản cho cán bộ cơ sở, chủ rừng.
Đây là những vấn đề cần được giải quyết nếu muốn mở rộng diện tích rừng gỗ lớn và chứng chỉ FSC. Đối với các hộ có diện tích rừng nhỏ, sản xuất phân tán, chi phí lập hồ sơ, quản lý và duy trì chứng chỉ có thể trở thành rào cản nếu thiếu sự hỗ trợ từ chính quyền và doanh nghiệp.
Một hướng đi cần được quan tâm là kết nối vùng nguyên liệu với các cơ sở chế biến và cụm công nghiệp. Tại Bố Hạ, định hướng phát triển Cụm công nghiệp Bố Hạ và Cụm công nghiệp Đông Sơn mở ra cơ hội gắn sản xuất lâm nghiệp với công nghiệp chế biến. Tuy nhiên, liên kết chỉ thực sự hiệu quả khi có sự đối chiếu giữa nhu cầu nguyên liệu, năng lực tiếp nhận của doanh nghiệp và sản lượng thực tế từ các chủ rừng.
Doanh nghiệp vì thế cần tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, không chỉ dừng ở thu mua mà còn đồng hành trong tổ chức vùng nguyên liệu, hỗ trợ tiêu chuẩn kỹ thuật và định hướng sản phẩm theo nhu cầu thị trường. Khi người trồng rừng có đầu ra ổn định, doanh nghiệp chủ động được nguồn cung hợp pháp, còn chính quyền kiểm soát tốt nguồn gốc lâm sản, kinh tế rừng mới có thể phát triển theo hướng bền vững.
Phát triển kinh tế rừng tại Bắc Ninh không đơn thuần là tăng diện tích trồng mới hay sản lượng khai thác, mà là nâng cao giá trị của toàn bộ chuỗi sản xuất, từ trồng, chăm sóc, khai thác đến chế biến và tiêu thụ. Khi lợi ích kinh tế của người trồng rừng được cải thiện, doanh nghiệp có nguồn nguyên liệu ổn định và tài nguyên được bảo vệ, những cánh rừng mới thực sự trở thành nền tảng cho tăng trưởng xanh.
Theo Chi cục Kiểm lâm Bắc Ninh, đến hết tháng 10/2026, toàn thành phố đã khai thác 10.941 ha rừng trồng tập trung, với tổng sản lượng gần 1,49 triệu m³ gỗ, trong đó gỗ lớn đạt 715.000 m³, chiếm 48% tổng sản lượng. Ước cả năm 2026, sản lượng khai thác gỗ các loại đạt 1,6 triệu m³, bằng 123% kế hoạch.
Giá gỗ nguyên liệu hiện dao động từ 1,8-2,1 triệu đồng/tấn, tăng 200.000–400.000 đồng/tấn so với cùng kỳ năm 2025.
Toàn thành phố hiện có 727 cơ sở kinh doanh, chế biến lâm sản, trong đó có 149 tổ chức và 578 cơ sở thuộc hộ gia đình, cá nhân. Đáng chú ý, có 37 tổ chức trực tiếp xuất khẩu sản phẩm chế biến từ gỗ ra thị trường nước ngoài. Các mặt hàng chủ yếu gồm ván ép, ván dán, đồ gỗ mỹ nghệ, than hoa, viên nén gỗ và cán chổi công nghiệp. Giá trị xuất khẩu lâm sản của thành phố Bắc Ninh năm 2026 ước đạt khoảng 120 triệu USD, tăng 5 triệu USD so với năm 2025.
