Sinh ra và lớn lên giữa núi rừng Đông Bắc, anh Toàn mang trong mình khát vọng dùng tri thức khoa học để góp phần phát triển quê hương, đặc biệt ở những vùng đồng bào dân tộc thiểu số còn nhiều khó khăn. Từ nhỏ, anh Toàn đã nổi bật bởi niềm say mê học tập. Trong điều kiện học tập còn hạn chế ở vùng cao, anh vẫn luôn nỗ lực vươn lên, đạt nhiều thành tích tốt trong các kỳ thi học sinh giỏi.
Ước mơ trở thành nhà khoa học nhen nhóm từ những giờ học tự nhiên và những lần quan sát sự thay đổi của cây trồng, vật nuôi quanh bản làng. Với anh, khoa học không phải điều gì xa vời, mà gắn liền với đời sống hằng ngày của người dân. Sau khi tốt nghiệp đại học chuyên ngành khoa học tự nhiên và tiếp tục học nâng cao, anh quyết định trở về công tác tại quê hương thay vì tìm cơ hội ở các đô thị lớn. Sự lựa chọn ấy xuất phát từ mong muốn trực tiếp đóng góp cho sự phát triển của tỉnh Lạng Sơn - nơi có địa hình đồi núi chiếm phần lớn diện tích, kinh tế nông - lâm nghiệp giữ vai trò quan trọng và nhu cầu ứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất còn rất lớn.
Tại Trung tâm Khoa học và Công nghệ, anh Toàn nhanh chóng khẳng định năng lực qua việc tham gia nhiều đề tài nghiên cứu, dự án ứng dụng thực tiễn. Anh tập trung vào các lĩnh vực phù hợp với điều kiện địa phương như: ứng dụng công nghệ sinh học trong sản xuất nông nghiệp, cải tiến quy trình bảo quản nông sản sau thu hoạch, chuyển giao kỹ thuật cho các hợp tác xã và hộ dân vùng cao.
Một trong những dấu ấn nổi bật của anh là tham gia xây dựng và triển khai các mô hình sản xuất nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao quy mô nhỏ, phù hợp với điều kiện kinh tế của người dân. Anh luôn nhấn mạnh rằng, khoa học công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi “vừa tầm” với người sản xuất. Thay vì những công nghệ đắt tiền, khó áp dụng, anh ưu tiên giải pháp tiết kiệm, dễ thực hiện nhưng mang lại hiệu quả rõ rệt. Từ năm 2019 đến 2020, anh Toàn chủ trì các dự án chăn nuôi gà Ri vàng rơm và gà Ri lai tại các huyện (cũ) như Cao Lộc, Lộc Bình, Bình Gia, Văn Quan của tỉnh Lạng Sơn. Đây là giống gà cực quý hiếm được anh v à cộng sự bảo tồn nguồn gen.
Là người dân tộc Tày, anh Toàn có lợi thế trong việc tiếp cận và truyền đạt kiến thức cho đồng bào. Anh có thể trao đổi bằng tiếng địa phương, giải thích cặn kẽ những thuật ngữ khoa học phức tạp bằng ngôn ngữ giản dị, gần gũi. Nhờ vậy, nhiều mô hình chuyển giao kỹ thuật do anh phụ trách đã được người dân đón nhận tích cực.
Ở tuổi 36, anh được đánh giá là một trong những cán bộ khoa học trẻ năng động, sáng tạo của Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Lạng Sơn. Không chỉ nghiên cứu trong phòng thí nghiệm, anh thường xuyên có mặt tại cơ sở, trực tiếp khảo sát, hướng dẫn kỹ thuật và theo dõi hiệu quả mô hình. Hình ảnh nhà khoa học trẻ lội ruộng, lên nương, đến từng trại chăn nuôi gia súc, gia cầm ở thôn bản đã trở nên quen thuộc với bà con.
Bên cạnh công tác chuyên môn, anh Toàn còn tích cực tham gia các hoạt động tuyên truyền, phổ biến kiến thức khoa học cho thanh thiếu niên. Anh cho rằng, muốn phát triển bền vững, địa phương cần xây dựng thế hệ trẻ yêu khoa học và có tư duy đổi mới sáng tạo. Anh thường chia sẻ câu chuyện của chính mình như một minh chứng rằng, dù xuất phát điểm ở vùng cao, nếu nỗ lực học tập và kiên trì theo đuổi đam mê, mỗi người đều có thể đóng góp cho cộng đồng.
Trong bối cảnh chuyển đổi số và cách mạng công nghiệp 4.0, anh Toàn cũng chú trọng ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý và nghiên cứu. Anh tham gia xây dựng cơ sở dữ liệu khoa học của đơn vị, hỗ trợ các doanh nghiệp địa phương tiếp cận thông tin về tiêu chuẩn, sở hữu trí tuệ và đổi mới công nghệ. Những nỗ lực này góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của sản phẩm địa phương trên thị trường.
Điều khiến đồng nghiệp và lãnh đạo đánh giá cao ở anh Toàn không chỉ là chuyên môn vững vàng mà còn là tinh thần trách nhiệm và thái độ cầu thị. Dù là nhà khoa học trẻ, anh luôn sẵn sàng học hỏi từ các chuyên gia đi trước, đồng thời mạnh dạn đề xuất ý tưởng mới. Anh tin rằng khoa học là quá trình không ngừng cập nhật và đổi mới.
Ở tuổi 36 - độ tuổi được xem là sung sức nhất của người làm khoa học - Nguyễn Khánh Toàn vẫn đang ấp ủ nhiều dự định. Anh mong muốn xây dựng thêm các đề tài nghiên cứu gắn với đặc sản địa phương, nâng cao giá trị gia tăng cho nông sản Lạng Sơn, đồng thời góp phần bảo tồn nguồn gen cây trồng bản địa quý hiếm.
Câu chuyện của anh Toàn là biểu hiện sinh động cho vai trò của trí thức trẻ trong phát triển vùng miền núi. Từ một chàng trai dân tộc Tày lớn lên giữa núi rừng, anh đã trở thành nhà khoa học trẻ tiêu biểu của tỉnh. Sự lựa chọn trở về quê hương công tác cho thấy trách nhiệm và tình yêu với mảnh đất nơi mình sinh ra. Năm 2025 anh đã được tham dự cuộc gặp mặt các nhà khoa học tiêu biểu do Hội Nông dân Việt Nam tổ chức.
Trong hành trình phát triển của tỉnh Lạng Sơn, những cán bộ khoa học trẻ như anh Toàn chính là lực lượng quan trọng, góp phần đưa khoa học công nghệ đến gần hơn với người dân. Ở tuổi 36, anh không chỉ đại diện cho thế hệ trí thức trẻ năng động, sáng tạo mà còn là niềm tự hào của cộng đồng dân tộc Tày - minh chứng rằng tri thức có thể nảy mầm và tỏa sáng từ chính những bản làng vùng cao.
