Nguồn gây phát thải bụi mịn lớn nhất ở Hà Nội không phải từ phương tiện giao thông như nhiều người vẫn nghĩ, mà từ bụi đường, chiếm khoảng 41,3% tổng lượng phát thải bụi PM2.5 trên địa bàn thành phố. Đây là kết quả kiểm kê các nguồn phát thải do Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội thực hiện và công bố tại tọa đàm “Thực trạng ô nhiễm không khí tại Hà Nội: Giải pháp của thành phố và trách nhiệm của các bên” ngày 10/11. Con số này đã làm thay đổi cách nhìn quen thuộc về ô nhiễm không khí ở Thủ đô, đồng thời đặt ra yêu cầu phải chặn bụi ngay từ mặt đường thay vì chỉ tập trung vào khí thải của phương tiện như trước đây.
Theo kết quả kiểm kê, tổng lượng bụi mịn PM2.5 phát thải trên địa bàn Hà Nội ước tính khoảng 21.000 tấn mỗi năm. Trong đó, bụi đường là nguồn phát thải lớn nhất, tiếp theo là hoạt động giao thông vận tải chiếm khoảng 34,6% và hoạt động xây dựng chiếm khoảng 8,4%. Những con số này lần đầu tiên được xác định bằng dữ liệu kiểm kê toàn diện thay vì đánh giá cảm tính, giúp thành phố biết rõ cần ưu tiên xử lý nguồn nào trước trong bối cảnh mùa ô nhiễm đang đến gần.
Bụi đường chiếm 41,3%: Con số khiến nhiều người bất ngờ
Bụi đường, theo cách gọi của cơ quan chuyên môn, chủ yếu là lượng bụi từ mặt đường bị cuốn lên trong quá trình phương tiện lưu thông. Đất, cát rơi vãi từ xe chở vật liệu, bùn đất bám theo bánh xe từ công trường ra đường, cộng với lớp bụi tích tụ lâu ngày trên mặt đường, khi gặp dòng xe cộ qua lại sẽ bị cuốn tung lên thành bụi mịn lơ lửng trong không khí. Vào những ngày hanh khô, hiện tượng này càng rõ rệt, người đi đường có thể cảm nhận được lớp bụi mù mịt bao phủ ngay trên các tuyến đường đông phương tiện.
Phát biểu tại tọa đàm ngày 10/11, bà Lê Thanh Thủy, Phó Trưởng phòng Quản lý Môi trường thuộc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, cho biết để xác định rõ các nguồn gây ô nhiễm, Sở đã tiến hành kiểm kê các nguồn phát thải trên địa bàn, tập trung vào 5 chất gây ô nhiễm chính gồm bụi PM10, bụi PM2.5, SO2, NOx và CO. Đây là lần đầu tiên Hà Nội triển khai kiểm kê phát thải trên phạm vi toàn diện, với sự phối hợp của các chuyên gia trong nước và quốc tế. Công tác tính toán được thực hiện trong năm 2026, sử dụng năm 2025 làm năm cơ sở để xác định mức độ phát thải từ các nguồn gây ô nhiễm.
Kết quả kiểm kê cho thấy bụi đường không chỉ dẫn đầu về bụi mịn PM2.5 mà còn chiếm tỷ trọng lớn hơn nữa đối với bụi PM10, khoảng 58% lượng phát thải, trong khi hoạt động xây dựng chiếm khoảng 22% đối với loại bụi này. Điều đó có nghĩa là mặt đường Hà Nội đang là nguồn sinh bụi lớn nhất của thành phố, vượt xa cả khí thải trực tiếp từ ống xả xe cộ. Tuy nhiên, bà Thủy cũng lưu ý một điểm quan trọng: Các tỷ lệ trên phản ánh cơ cấu lượng bụi phát thải được kiểm kê, không đồng nghĩa với tỷ lệ đóng góp trực tiếp vào nồng độ bụi đo được trong không khí. Nguyên nhân là kết quả kiểm kê mới tập trung vào lượng bụi sơ cấp phát sinh từ các nguồn, còn để đánh giá đầy đủ mức độ ảnh hưởng đến chất lượng không khí, cần tiếp tục tính toán các yếu tố liên quan đến bụi thứ cấp, kết hợp mô hình lan truyền ô nhiễm và dữ liệu quan trắc thực tế.
Chính vì vậy, con số 41,3% cần được hiểu đúng: Đó là tỷ trọng của bụi đường trong tổng lượng bụi PM2.5 mà thành phố phát thải ra, chứ không phải cứ 10 hạt bụi trong không khí Hà Nội thì có hơn 4 hạt đến từ mặt đường. Dù vậy, kết quả kiểm kê vẫn là cơ sở quan trọng để thành phố xác định những lĩnh vực cần tập trung xử lý, bởi bụi đường, giao thông và xây dựng đang là ba nhóm nguồn phát thải cần được ưu tiên kiểm soát.
Vì sao Hà Nội cứ vào đông là ô nhiễm nặng?
Ô nhiễm không khí ở Hà Nội có tính mùa vụ rất rõ rệt, và thời điểm này trong năm chính là lúc thành phố bước vào mùa ô nhiễm. Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, vào mùa đông xuân, Hà Nội thường xuyên chịu ảnh hưởng của các điều kiện thời tiết bất lợi như gió yếu, độ ẩm cao và hiện tượng nghịch nhiệt. Khi đó, lớp không khí lạnh gần mặt đất bị lớp không khí ấm hơn phía trên hạn chế đối lưu, khiến bụi mịn không thể khuếch tán mà tích tụ ở tầng không khí gần mặt đất, làm gia tăng nồng độ ô nhiễm. Các đợt ô nhiễm thường bắt đầu xuất hiện từ tháng 10, tập trung nhất trong mùa khô từ tháng 11 đến tháng 3 năm sau.
Số liệu quan trắc cho thấy mức độ nghiêm trọng của vấn đề. Trong giai đoạn 2023–2025, nồng độ PM2.5 trung bình năm ở Hà Nội thường xuyên vượt 40 µg/m³, riêng năm 2025 đạt 48,5 µg/m³. Tuy nhiên, kết quả quan trắc 9 tháng đầu năm 2026 cho thấy chất lượng không khí của thành phố đã cải thiện đáng kể so với cùng kỳ năm trước. Từ ngày 1/1 đến ngày 29/9/2026, tỷ lệ ngày có chất lượng không khí tốt và trung bình đạt 74,42%, gần đạt mục tiêu trên 75% cho cả năm 2026, nồng độ PM2.5 trung bình ngày là 37,89 µg/m³, thấp hơn giới hạn 45 µg/m³ theo quy chuẩn QCVN 05:2023/BTNMT.
Một số tổ chức quốc tế từng ghi nhận Hà Nội nằm trong nhóm thành phố có mức độ ô nhiễm không khí cao nhất, nhì thế giới. Bà Lê Thanh Thủy cho rằng những kết quả này chỉ phản ánh chất lượng không khí tại một số điểm quan trắc, không đại diện cho toàn bộ địa bàn thành phố. Dù vậy, thực tế là vào những ngày thời tiết bất lợi, chỉ số ô nhiễm không khí tại Hà Nội thường tăng cao, và người dân cảm nhận rõ nhất qua lớp sương mù đục, mùi khét và cảm giác khó thở khi ra đường vào buổi sáng.
Đáng chú ý, thời điểm cuối năm cũng là lúc nhu cầu sản xuất, xây dựng và đi lại tăng cao, khiến các nguồn phát thải tiếp tục tạo áp lực lên chất lượng không khí. Trong đó có bụi đường, khí thải phương tiện giao thông, hoạt động tại các công trường xây dựng, sản xuất công nghiệp, đốt rác và đốt rơm rạ ngoài trời. Bên cạnh các nguồn phát thải trong nội đô, ô nhiễm không khí còn mang tính liên vùng: Các chất ô nhiễm từ khu vực lân cận có thể dịch chuyển đến Hà Nội, đồng thời nguồn phát thải từ Hà Nội cũng có thể ảnh hưởng đến những địa phương khác. Theo bà Thủy, thời tiết bất lợi có thể khiến tình trạng ô nhiễm gia tăng, nhưng nguyên nhân cốt lõi vẫn nằm ở các nguồn phát thải. Vì vậy, thành phố không thể chỉ trông chờ vào điều kiện thời tiết thuận lợi mà cần chủ động kiểm soát ô nhiễm ngay từ nguồn, kết hợp dự báo, cảnh báo để triển khai các biện pháp ứng phó kịp thời.
Xe chở vật liệu rơi vãi và công trường: Nguồn bụi nối tiếp nguồn bụi
Nếu bụi đường là nguồn phát thải lớn nhất thì xe chở vật liệu xây dựng và các công trường chính là những “đầu mối” liên tục bổ sung bụi cho mặt đường. Hiện nay, trên địa bàn Hà Nội đang đồng loạt triển khai nhiều dự án quy mô lớn như Vành đai 1, Vành đai 2,5, Vành đai 3,5, Vành đai 4, Quốc lộ 6, Đại lộ Thăng Long và các dự án cầu vượt sông Hồng. Việc triển khai đồng thời nhiều dự án khiến số lượng phương tiện tham gia giao thông tăng đột biến, đặc biệt là các phương tiện vận chuyển vật liệu xây dựng như cát, sỏi, xi măng, kéo theo nguy cơ gia tăng ô nhiễm môi trường.
Trung tá Phạm Hoài Nam, Phó Trưởng Phòng Cảnh sát giao thông Công an TP Hà Nội, cho biết qua công tác kiểm tra, kiểm soát thực tế, lực lượng cảnh sát giao thông nhận thấy hoạt động vận chuyển đất đá, vật liệu xây dựng, phế thải từ các phương tiện cơ giới đang tác động đến chất lượng không khí trên địa bàn thành phố. Tại nhiều tuyến đường kết nối với các công trình xây dựng và khu vực cửa ngõ, vẫn còn tình trạng xe ô tô chở vật liệu không che chắn, làm rơi vãi đất, đá, kéo theo bùn đất ra đường. Khi thời tiết hanh khô, vật liệu xây dựng bị phát tán thành bụi, ảnh hưởng trực tiếp đến môi trường và sức khỏe người dân.
Con số xử phạt cho thấy mức độ phổ biến của vi phạm. Theo Trung tá Phạm Hoài Nam, lực lượng chức năng đã xử phạt hơn 17.000 trường hợp liên quan đến vận tải hàng hóa, trong đó hơn 3.000 trường hợp bị xử phạt do vận chuyển vật liệu xây dựng làm rơi vãi ra đường và hơn 8.000 trường hợp chở quá khổ, quá tải. Những con số này cho thấy việc siết chặt vận chuyển vật liệu xây dựng không chỉ là vấn đề an toàn giao thông mà còn là một mắt xích quan trọng trong kiểm soát bụi đường, bởi mỗi chuyến xe rơi vãi là một lần mặt đường được “bổ sung” thêm bụi để rồi cuốn lên trong những ngày sau đó.
Hoạt động xây dựng, với khoảng 8,4% tổng lượng phát thải PM2.5 và khoảng 22% lượng phát thải PM10, cũng là nguồn bụi không thể xem nhẹ. Các công trường phá dỡ, thi công, vận chuyển vật liệu nếu không được kiểm soát chặt sẽ phát sinh lượng lớn bụi, nhất là khi Hà Nội đang có hàng loạt dự án hạ tầng và đô thị cùng triển khai. Bên cạnh đó, hoạt động đốt ngoài trời, đặc biệt là đốt rơm rạ vào mùa gặt và đốt rác, vẫn là nguồn ô nhiễm cần được quản lý chặt chẽ hơn, nhất là ở các khu vực ven đô.
Hà Nội sẽ chặn bụi từ gốc bằng cách nào?
Từ kết quả kiểm kê, Hà Nội đã xác định rõ ba nhóm nguồn phát thải cần tập trung kiểm soát trong thời gian tới: Bụi cuốn từ mặt đường, bụi phát sinh tại công trường xây dựng và khí thải phương tiện giao thông, đồng thời tăng cường quản lý các nguồn phát thải công nghiệp và hoạt động đốt ngoài trời. Việc nhận diện đúng nguồn phát thải sẽ giúp các giải pháp kiểm soát ô nhiễm được triển khai có trọng tâm, thay vì dàn trải, và đây cũng là cơ sở để thành phố chủ động hơn trong công tác quản lý chất lượng không khí, nhất là vào những thời điểm điều kiện khí tượng bất lợi khiến bụi dễ tích tụ.
Đối với bụi đường, nguồn phát thải lớn nhất, thành phố sẽ tập trung triển khai các giải pháp quét, hút bụi, rửa đường và kiểm soát tình trạng đất, cát rơi vãi trên các tuyến giao thông. Việc vệ sinh mặt đường thường xuyên, đặc biệt trên các tuyến có mật độ phương tiện cao và các tuyến kết nối với công trường, được xem là biện pháp trực tiếp nhất để giảm lượng bụi cuốn lên mỗi khi xe cộ qua lại. Song song với đó, lực lượng chức năng sẽ tiếp tục siết chặt việc xử phạt xe chở vật liệu không che chắn, chở quá tải và làm rơi vãi, những hành vi đang trực tiếp “tiếp bụi” cho mặt đường.
Đối với nguồn phát thải lớn thứ hai là hoạt động giao thông vận tải, thành phố sẽ tăng cường kiểm soát khí thải phương tiện, phát triển giao thông công cộng xanh và triển khai các vùng phát thải thấp. Đây là những giải pháp dài hơi, hướng tới việc giảm dần số phương tiện gây ô nhiễm lưu thông trong nội đô, đồng thời tạo điều kiện cho người dân chuyển sang các phương tiện sạch hơn. Đối với hoạt động xây dựng, thành phố yêu cầu các công trình thực hiện nghiêm việc che chắn, phun nước dập bụi, vệ sinh phương tiện và kiểm soát quá trình vận chuyển vật liệu xây dựng.
Ở cấp độ chính sách, một dự thảo nghị định hướng dẫn thi hành Luật Bảo vệ môi trường đang đề xuất nhiều biện pháp mạnh tay hơn đối với bụi từ hoạt động xây dựng. Theo dự thảo, các dự án xây dựng, phá dỡ trong khu vực đô thị phải lắp đặt hệ thống hàng rào, lưới bao che toàn bộ công trường, bố trí hệ thống phun sương, phun nước dập bụi tại các khu vực phát sinh nhiều bụi và vận hành liên tục. Các công trình lớn còn phải áp dụng quan trắc bụi tự động, liên tục, với dữ liệu truyền trực tiếp về cơ quan bảo vệ môi trường cấp tỉnh để giám sát và công khai thông tin môi trường. Nếu được ban hành, những quy định này sẽ tạo thêm công cụ để kiểm soát bụi công trường, nguồn phát thải đang đóng góp đáng kể vào ô nhiễm không khí của Hà Nội.
Với người dân Thủ đô, thông điệp từ đợt kiểm kê lần này rất rõ ràng: Ô nhiễm không khí ở Hà Nội không chỉ đến từ ống xả xe cộ mà trước hết đến từ chính mặt đường mà mỗi người đi qua hằng ngày. Giảm bụi đường vì thế không phải là việc của riêng cơ quan quản lý hay lực lượng chức năng, mà cần sự chung tay của cả chủ công trình, đơn vị vận tải và mỗi người dân trong việc giữ sạch đường phố. Khi nguồn bụi lớn nhất được chặn từ gốc, cùng với các giải pháp kiểm soát giao thông, xây dựng và đốt ngoài trời, chất lượng không khí của Hà Nội mới có cơ hội cải thiện bền vững, thay vì chỉ tốt lên khi trời có gió.
