Hà Nội đang triển khai nhiều biện pháp quyết liệt nhằm kiểm soát ô nhiễm không khí, đồng thời yêu cầu xác định rõ trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị trong quá trình thực hiện. Tại tọa đàm "Thực trạng ô nhiễm không khí tại Hà Nội: Giải pháp của thành phố và trách nhiệm của các bên" do Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội tổ chức ngày 10/11, các đại biểu thống nhất rằng kiểm soát ô nhiễm không khí không chỉ là nhiệm vụ của cơ quan quản lý nhà nước mà cần sự tham gia thực chất của doanh nghiệp, chủ đầu tư, đơn vị thi công và cộng đồng. Việc phân định rõ trách nhiệm, tăng cường giám sát và công khai kết quả xử lý sẽ góp phần đưa các giải pháp kiểm soát ô nhiễm đi vào thực chất, hướng tới cải thiện chất lượng môi trường không khí và bảo vệ sức khỏe người dân Thủ đô.
Theo bà Lê Thanh Thủy, Phó Trưởng phòng Quản lý Môi trường thuộc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, ô nhiễm không khí, đặc biệt là bụi mịn PM2.5, đang là vấn đề được nhiều thành phố trên thế giới quan tâm. Tình trạng này ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người dân và chất lượng cuộc sống đô thị. Tại Hà Nội, chất lượng không khí thường diễn biến bất lợi vào thời kỳ đông xuân, khi gió yếu và khả năng khuếch tán chất ô nhiễm hạn chế khiến bụi và các chất ô nhiễm dễ tích tụ ở tầng không khí gần mặt đất. Trong khi đó, hoạt động giao thông, xây dựng và sản xuất tiếp tục tạo áp lực lớn lên môi trường.
Kế hoạch 400: Siết kiểm soát từ công trường đến đường phố
Trước thực trạng trên, thành phố đã ban hành nhiều văn bản, kế hoạch chỉ đạo các đơn vị liên quan triển khai giải pháp ứng phó. Trong đó, Kế hoạch số 400/KH-UBND ngày 15/10/2026 của UBND thành phố Hà Nội về tăng cường, quyết liệt thực hiện các biện pháp kiểm soát, ứng phó ô nhiễm không khí xác định rõ những nhiệm vụ trọng tâm và trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị. Sau khi kế hoạch được ban hành, Sở Nông nghiệp và Môi trường tiếp tục có Văn bản số 15327 đôn đốc thực hiện, trong đó Sở Xây dựng có nhiệm vụ kiểm tra việc che chắn công trình, phun nước giảm bụi, rửa xe trước khi ra khỏi công trường, các ban quản lý dự án phải yêu cầu nhà thầu khắc phục tồn tại trong quá trình thi công.
Kế hoạch 400 được ban hành trong bối cảnh ô nhiễm không khí ở Hà Nội vẫn ở mức đáng lo ngại dù đã có cải thiện. Theo kế hoạch, ô nhiễm không khí tại Hà Nội chủ yếu là ô nhiễm bụi mịn PM2.5. Nồng độ PM2.5 trung bình năm giai đoạn 2023–2025 thường xuyên ở mức trên 40 µg/m³, riêng năm 2025 đạt 48,5 µg/m³. Từ đầu năm 2026 đến nay, tỷ lệ số ngày có chỉ số chất lượng không khí ở mức tốt và trung bình đạt 74,42%, mục tiêu giai đoạn 2026–2027 là 75% trở lên. Nồng độ bụi PM2.5 trung bình ngày đạt 37,89 µg/m³, thấp hơn giá trị giới hạn 45 µg/m³ theo quy chuẩn QCVN 05:2023/BTNMT. Những con số này cho thấy chất lượng không khí đã cải thiện, nhưng thành phố vẫn cần những biện pháp quyết liệt hơn để giữ vững và nâng cao kết quả này, nhất là khi mùa đông xuân, thời kỳ ô nhiễm nặng nhất trong năm, đang đến gần.
Bà Thủy nhấn mạnh thành phố đang tập trung vào những giải pháp có thể triển khai ngay, nhất là kiểm soát bụi tại các công trường xây dựng, phương tiện vận chuyển vật liệu, ngăn chặn tình trạng đốt rác, đốt phụ phẩm nông nghiệp, tăng cường thông tin, cảnh báo chất lượng không khí. Cùng với đó là thúc đẩy chuyển đổi xanh trong giao thông và hoàn thiện mạng lưới quan trắc môi trường. Ba nhiệm vụ trọng tâm trước mắt được thành phố ưu tiên gồm kiểm soát bụi tại các công trường xây dựng, tăng cường vệ sinh, làm sạch hệ thống đường phố và ngăn chặn tình trạng đốt rác. Đây đều là những nguồn phát thải có thể kiểm soát được ngay bằng các biện pháp hành chính và kỹ thuật, không cần chờ đợi các dự án dài hơi.
Theo bà Thủy, kiểm soát ô nhiễm không khí là nhiệm vụ khó, không thể thực hiện đơn lẻ. Để các giải pháp phát huy hiệu quả, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa các sở, ngành, doanh nghiệp, chủ đầu tư, chính quyền xã, phường và người dân. Trong đó, việc cung cấp thông tin chính xác, nâng cao nhận thức cộng đồng và xác định rõ trách nhiệm của từng chủ thể có ý nghĩa quan trọng. Tại tọa đàm, đại diện Sở Xây dựng, Công an thành phố, các ban quản lý dự án, chính quyền địa phương và đơn vị vệ sinh môi trường cùng trao đổi về những biện pháp cấp bách nhằm hạn chế các nguồn phát thải gây ô nhiễm.
Công trường và xe chở vật liệu: Siết từ cổng ra vào
Trọng tâm trước mắt của Kế hoạch 400 là kiểm soát bụi tại các công trường xây dựng, nhất là khu vực cổng ra vào, kiểm tra phương tiện vận chuyển vật liệu xây dựng, tăng cường vệ sinh môi trường, quét hút bụi và rửa đường. Theo kế hoạch, thành phố yêu cầu tăng cường kiểm soát các công trường, điểm phá dỡ, bãi tập kết vật liệu và tuyến vận chuyển. Chủ đầu tư, nhà thầu phải thực hiện che chắn, phủ kín vật liệu rời, vệ sinh đường nội bộ và lối ra vào, tổ chức rửa xe, hạn chế đất cát phát tán ra môi trường.
Để việc kiểm soát đi vào thực chất, Sở Xây dựng được giao lập danh mục các công trường, điểm phá dỡ, bãi tập kết vật liệu và điểm tiếp nhận phế thải, xác định rõ chủ đầu tư, nhà thầu, tuyến vận chuyển, thời gian hoạt động. Các công trường được phân loại theo mức độ nguy cơ phát tán bụi gồm cao, trung bình, thấp, ưu tiên kiểm soát các công trình đang đào đất, san nền, phá dỡ và công trình gần trường học, bệnh viện, khu dân cư. Trong tháng 10/2026, Sở Xây dựng hoàn thành danh mục công trình lớn có diện tích trên 1 ha và công trình có nguy cơ cao, yêu cầu 100% công trình lớn thực hiện giám sát bụi bằng cảm biến, camera, AI hoặc giải pháp công nghệ phù hợp.
Đáng chú ý, các công trình lớn, có nguy cơ phát tán bụi cao được yêu cầu tăng cường giám sát bằng cảm biến, camera hoặc các giải pháp công nghệ phù hợp. Thành phố cũng đặt yêu cầu hoàn thiện hệ thống hàng rào công trường, lắp đặt thiết bị phun sương dập bụi và camera giám sát theo quy định. Ngoài ra, chủ đầu tư các công trường lớn, có nguy cơ cao phải xây dựng lộ trình kiểm soát, thay thế các thiết bị cũ có mức phát thải cao, ưu tiên sử dụng máy móc, trang thiết bị điện, năng lượng xanh, ít phát thải đối với các dự án đầu tư công.
Đối với hoạt động vận chuyển vật liệu, Công an thành phố được giao tăng cường kiểm tra, xử lý phương tiện không che phủ hoặc che phủ không kín, làm rơi vãi đất đá, bùn đất trên đường. Trách nhiệm không chỉ dừng ở lái xe mà còn được truy xuất đến công trường, chủ phương tiện và đơn vị vận tải có liên quan. Cách làm này nhằm chặn tình trạng đùn đẩy trách nhiệm giữa lái xe, chủ xe và chủ công trình, vốn khiến việc xử lý vi phạm rơi vãi vật liệu lâu nay kém hiệu quả. Thực tế cho thấy lực lượng chức năng đã xử phạt hơn 17.000 trường hợp liên quan đến vận tải hàng hóa, trong đó hơn 3.000 trường hợp bị xử phạt do vận chuyển vật liệu xây dựng làm rơi vãi ra đường và hơn 8.000 trường hợp chở quá khổ, quá tải.
Trong khi đó, chính quyền xã, phường và các đơn vị vệ sinh môi trường có trách nhiệm tổ chức thu gom vật liệu rơi vãi, làm sạch các tuyến đường, nhất là khu vực có công trường và điểm nóng phát sinh bụi. Việc vệ sinh cần được thực hiện phù hợp, tránh quét khô hoặc thổi bụi khiến chất ô nhiễm phát tán trở lại không khí. Các xã, phường cũng được yêu cầu tăng cường quét, hút bụi trên vỉa hè và các tuyến đường trọng điểm ít nhất 2 lần mỗi ngày. Tại nhiều tuyến đường kết nối với các công trình xây dựng và khu vực cửa ngõ, tình trạng xe chở vật liệu không che chắn, làm rơi vãi đất đá vẫn còn, kéo theo bùn đất ra đường, và khi thời tiết hanh khô, vật liệu xây dựng sẽ phát tán thành bụi.
Trách nhiệm từng bên: Từ chủ đầu tư đến người dân
Một nội dung quan trọng khác được các đại biểu tập trung thảo luận là trách nhiệm của từng chủ thể trong kiểm soát ô nhiễm không khí. Theo đó, chủ đầu tư và nhà thầu phải chịu trách nhiệm về vệ sinh môi trường tại công trường, lực lượng chức năng tăng cường kiểm tra, xử lý phương tiện vi phạm, chính quyền cơ sở giám sát các nguồn phát thải và tổ chức vệ sinh môi trường trên địa bàn. Cách phân công này nhằm bảo đảm mỗi khâu trong chuỗi phát sinh bụi đều có một chủ thể chịu trách nhiệm cụ thể, thay vì tình trạng chung chung, không ai chịu trách nhiệm khi bụi phát tán.
Đối với các hành vi đốt rác, đốt phụ phẩm nông nghiệp không đúng quy định, cần tăng cường kiểm tra, ngăn chặn và xử lý kịp thời. Người dân cũng được khuyến khích chủ động phản ánh các vi phạm về môi trường thông qua ứng dụng iHanoi hoặc chính quyền địa phương để cơ quan chức năng tiếp nhận, xử lý. Đại diện UBND xã An Khánh thông tin tại xã có đơn vị trực hotline 24/24 giờ để tiếp nhận thông tin tố giác, các ý kiến phản ánh của người dân về vấn đề đốt rác hở, đốt rơm rạ. Trên địa bàn, người dân xã được tuyên truyền và nâng cao ý thức, chuyển rơm rạ hoặc thu gom tập kết và ủ thành phân, hạn chế tình trạng đốt rơm rạ gây ô nhiễm môi trường. Cách làm của An Khánh cho thấy khi chính quyền cơ sở vào cuộc quyết liệt và người dân được hướng dẫn giải pháp thay thế, tình trạng đốt ngoài trời có thể giảm hẳn mà không cần chỉ dựa vào xử phạt.
Các đại biểu tại tọa đàm cũng trao đổi về yêu cầu chủ động triển khai biện pháp ứng phó khi có cảnh báo chất lượng không khí ở mức xấu, thay vì chỉ xử lý khi ô nhiễm đã xảy ra. Các nội dung tập trung vào kiểm soát bụi tại công trường xây dựng, phương tiện vận chuyển vật liệu, tình trạng bụi đường, hoạt động đốt rác và đốt rơm rạ. Đây là bốn nhóm vấn đề trọng tâm được tọa đàm xác định, bao quát gần như toàn bộ các nguồn phát thải chính mà thành phố có thể kiểm soát được trong ngắn hạn.
Về lâu dài, tọa đàm đặt ra yêu cầu kiểm soát đồng bộ các nguồn phát thải, nhất là giao thông và hoạt động sản xuất, thúc đẩy sử dụng phương tiện xanh, phát triển giao thông công cộng và triển khai vùng phát thải thấp theo lộ trình. Công tác quan trắc, dự báo và cảnh báo chất lượng không khí cũng cần được nâng cao, gắn với cơ chế phối hợp giữa Hà Nội và các địa phương lân cận bởi ô nhiễm không khí có phạm vi tác động vượt ra ngoài ranh giới hành chính. Khi gió đưa bụi từ các tỉnh lân cận về Hà Nội, hoặc ngược lại, chỉ một địa phương hành động sẽ không đủ, vì vậy cơ chế phối hợp liên vùng trở thành yêu cầu bắt buộc chứ không còn là lựa chọn.
Cảnh báo sớm theo từng giai đoạn và vùng phát thải thấp
Một điểm mới quan trọng của Kế hoạch 400 là cơ chế cảnh báo sớm theo từng giai đoạn. Khi có tín hiệu nguy cơ ô nhiễm trước 5–7 ngày, các cơ quan chức năng cần chủ động thông tin, rà soát nguồn thải lớn và triển khai biện pháp phòng ngừa. Trước 48–72 giờ, các địa phương tăng cường kiểm soát công trường, vệ sinh đường phố và truyền thông khuyến cáo sức khỏe, tiếp tục cập nhật tình hình trước 24 giờ để điều chỉnh phương án ứng phó. Cơ chế này chuyển cách ứng phó ô nhiễm từ bị động sang chủ động: Thay vì chờ đến khi chỉ số chất lượng không khí đã ở mức xấu mới hành động, thành phố sẽ triển khai các biện pháp ngay từ khi có tín hiệu nguy cơ, nhờ đó giảm được mức độ nghiêm trọng của đợt ô nhiễm.
Song song với cảnh báo sớm, Hà Nội tiếp tục triển khai vùng phát thải thấp theo Nghị quyết số 57/2025/NQ-HĐND ngày 26/11/2025 của HĐND thành phố và các quy định có liên quan, rà soát, đề xuất mở rộng theo lộ trình được phê duyệt. Theo lộ trình được thành phố triển khai, từ ngày 1/7/2026, vùng phát thải thấp được thí điểm tại phường Hoàn Kiếm. Đến năm 2027, thành phố dự kiến triển khai tại phường Cửa Nam. Giai đoạn 2028–2029, phạm vi thực hiện dự kiến mở rộng ra toàn bộ khu vực Vành đai 1 theo đề án đã được phê duyệt. Bà Lê Thanh Thủy cho biết Hà Nội lựa chọn khu vực căn cứ vào mức độ ô nhiễm không khí, mật độ và tình trạng ùn tắc giao thông. Các biện pháp hạn chế phương tiện sẽ được thiết kế phù hợp với từng khu vực, nhóm phương tiện và khung giờ cụ thể, thay vì cấm đồng loạt mọi phương tiện vào khu vực. Mục tiêu của vùng phát thải thấp là giảm lượng khí thải nhưng vẫn bảo đảm nhu cầu đi lại của người dân.
Thông qua tọa đàm, các đại biểu thống nhất rằng kiểm soát ô nhiễm không khí không chỉ là nhiệm vụ của cơ quan quản lý nhà nước mà cần sự tham gia thực chất của doanh nghiệp, chủ đầu tư, đơn vị thi công và cộng đồng. Với Kế hoạch 400, Hà Nội đã có trong tay một khung hành động rõ ràng: Kiểm soát ngay những nguồn bụi có thể chặn được, phân định rõ ai chịu trách nhiệm về từng nguồn, cảnh báo sớm trước khi ô nhiễm xảy ra và từng bước chuyển đổi giao thông theo hướng xanh hơn. Thách thức còn lại nằm ở khâu thực thi, khi hàng nghìn công trường, phương tiện và điểm đốt ngoài trời vẫn đang hoạt động mỗi ngày trên địa bàn thành phố. Chỉ khi các biện pháp được thực hiện đều đặn, được giám sát bằng dữ liệu và được công khai kết quả xử lý, chất lượng không khí của Hà Nội mới có thể cải thiện bền vững qua từng mùa đông xuân.
