Nghệ làng Kiều Mộc (xã Văn Kiều) được đánh giá cao nhờ đặc tính riêng, hàm lượng tinh bột và dược tính tốt. Cây thích nghi với điều kiện đất mỡ gà pha cát, chịu hạn, ít công chăm sóc, phù hợp với địa hình đồi núi của địa phương.
Một sào nghệ có thể cho khoảng 1 tấn củ, bán tươi thu về 10-12 triệu đồng. Nếu đưa vào chế biến, sản lượng đạt khoảng 70-80 kg tinh nghệ, bán với giá khoảng 300.000 đồng/kg. Bình quân, 1 ha nghệ có thể mang lại lợi nhuận khoảng 50-70 triệu đồng mỗi năm.
Theo ông Nguyễn Trường Chung, Bí thư Chi bộ xóm 14, xã Văn Kiều, cây nghệ đã gắn bó với người dân địa phương hàng chục năm. Khoảng 20 năm trước, từ một số hộ trồng thử nghiệm, cây nghệ nhanh chóng chứng minh khả năng thích nghi và hiệu quả kinh tế. Người dân từng bước chuyển đổi những diện tích cây trồng kém hiệu quả sang trồng nghệ.
Đến năm 2017, diện tích nghệ toàn xã đã vượt 100 ha, giá trị sản xuất đạt khoảng 30 tỷ đồng. 2 làng Tân Hợp và Kiều Mộc được UBND tỉnh Nghệ An công nhận làng nghề sản xuất và chế biến tinh bột nghệ. Từ một loại cây trồng trên đất đồi, nghệ đã trở thành sản phẩm hàng hóa, tạo sinh kế cho nhiều hộ dân.
Từ năm 2019- 2025, sản phẩm nghệ trôi nổi trên thị trường cạnh tranh bằng giá thấp, có thời điểm giá chỉ bằng khoảng 1/3 tinh bột nghệ Văn Kiều. Một số thương lái còn sử dụng tên gọi nghệ Văn Kiều để tiêu thụ sản phẩm từ nơi khác. Khi nguồn gốc và chất lượng không được kiểm soát, sản phẩm địa phương mất dần lợi thế cạnh tranh, giá bán giảm, người trồng không còn mặn mà duy trì diện tích.
Hệ quả là từ hơn 100 ha, diện tích nghệ của làng nghề hiện chỉ còn gần 15 ha. Câu chuyện cây nghệ ở Văn Kiều vì thế không đơn thuần là sự thu hẹp của một loại cây trồng, mà còn cho thấy những bất cập trong cách tổ chức sản xuất và tiêu thụ một sản phẩm đã có tên tuổi.
Trước thực tế đó, xã Văn Kiều xây dựng Đề án phát triển sản xuất và chế biến nghệ theo hướng hình thành vùng nguyên liệu tập trung, có liên kết giữa người trồng, cơ sở chế biến và thị trường tiêu thụ.
Theo đề án, đến năm 2027, địa phương phấn đấu duy trì và mở rộng diện tích lên 15-20 ha, có ít nhất 70% số hộ sản xuất tham gia liên kết, hình thành 2-3 tổ hợp tác hoạt động hiệu quả. Đến năm 2030, vùng nguyên liệu ổn định trên 20 ha, tỷ lệ hộ tham gia liên kết đạt từ 90% trở lên, từng bước hình thành chuỗi sản xuất từ trồng trọt, thu mua đến chế biến và tiêu thụ.
Ông Trần Văn Sao - Chủ tịch UBND xã Văn Kiều cho biết, muốn khôi phục cây nghệ bền vững, trước hết phải tập hợp được những hộ còn giữ nghề, tổ chức lại vùng nguyên liệu và tạo sự gắn kết trong sản xuất. Chính quyền sẽ hỗ trợ người dân tiếp cận tiến bộ kỹ thuật, nâng cấp thiết bị chế biến, xây dựng thương hiệu và kết nối doanh nghiệp để mở rộng thị trường tiêu thụ. Quan trọng hơn là từng bước hình thành đầu ra ổn định, giúp người dân yên tâm đầu tư lâu dài.
Theo đó, Hội Nông dân xã Văn Kiều sẽ lấy những hộ còn duy trì nghề nghệ làm hạt nhân để vận động, kết nối thêm các hộ tham gia. Việc mở rộng diện tích phải gắn với hiệu quả kinh tế và khả năng tiêu thụ sản phẩm, tránh tình trạng người dân trồng theo phong trào rồi lại phải tự tìm đầu ra.
Hiện xã Văn Kiều còn hơn 130 hộ tham gia trồng và chế biến nghệ, với diện tích gần 15 ha. Đây là nguồn lực quan trọng để địa phương tổ chức lại sản xuất, bởi các hộ vẫn lưu giữ được giống nghệ bản địa, kinh nghiệm canh tác và kỹ thuật chế biến. Nếu được kết nối thành những nhóm sản xuất có quy trình chung, lực lượng này có thể trở thành nền tảng cho việc hình thành vùng nguyên liệu ổn định.
Một trong những thay đổi quan trọng là nâng cấp khâu chế biến. Thay vì chủ yếu dựa vào kinh nghiệm và phương thức thủ công của từng gia đình, địa phương hướng tới ứng dụng máy móc, thiết bị bán tự động vào các công đoạn sản xuất. Đến năm 2027, phấn đấu ít nhất 60% sản phẩm được chế biến bằng máy móc, thiết bị bán tự động; sản phẩm tinh bột nghệ đạt OCOP từ 3 sao trở lên, từng bước phát triển các sản phẩm chế biến sâu.
Cùng với đó, việc xây dựng thương hiệu được xác định là giải pháp quan trọng để bảo vệ giá trị sản phẩm. Logo, bao bì, nhãn mác, tem truy xuất nguồn gốc và đăng ký nhãn hiệu tập thể sẽ giúp phân biệt sản phẩm nghệ Văn Kiều với các sản phẩm cùng loại trên thị trường. Khi nguồn gốc và quy trình sản xuất được minh bạch, chất lượng sản phẩm mới có cơ sở để tạo dựng niềm tin với người tiêu dùng.
Đề án đặt mục tiêu đến năm 2030, thu nhập bình quân từ sản xuất nghệ đạt khoảng 150 triệu đồng/ha/năm. Để tạo động lực ban đầu, địa phương triển khai hỗ trợ 200.000 đồng/500 m² nghệ trồng ngoài đồng; đồng thời phối hợp tập huấn về an toàn thực phẩm, bảo quản và chế biến sản phẩm./.
