Hà Nội đề xuất cơ chế đặc thù xây dựng 5 tuyến đường sắt đô thị, hướng tới năm 2030

Hà Nội đang đề xuất thí điểm các cơ chế, chính sách đặc thù nhằm tháo gỡ vướng mắc pháp lý, rút ngắn thủ tục đầu tư và đẩy nhanh tiến độ xây dựng 5 tuyến đường sắt đô thị số 1, 2, 8, 10 và 14, phấn đấu hoàn thành, đưa vào khai thác trong năm 2030. Đây được xem là bước đi quan trọng trong chiến lược phát triển hạ tầng giao thông hiện đại, giảm ùn tắc, hạn chế ô nhiễm môi trường và thúc đẩy chuyển đổi xanh của Thủ đô.

Đề xuất cơ chế đặc thù, tháo gỡ điểm nghẽn trong đầu tư đường sắt đô thị

Sáng 28/10/2026, tại kỳ họp thứ bảy (kỳ họp chuyên đề) HĐND TP. Hà Nội khóa XVII, các đại biểu đã nghe tờ trình và báo cáo thẩm tra về dự thảo nghị quyết thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù để đầu tư xây dựng các tuyến đường sắt đô thị trên địa bàn thành phố.

Đây là bước đi quan trọng nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý cho việc triển khai đồng thời những dự án giao thông có quy mô đặc biệt lớn, trong bối cảnh Thủ đô đang đặt mục tiêu phát triển mạnh hệ thống vận tải hành khách công cộng khối lượng lớn.

Trình bày tờ trình tại kỳ họp, Phó Chủ tịch Thường trực UBND TP. Hà Nội Dương Đức Tuấn cho biết, ngày 22/6/2026, thành phố đã khởi công 5 tuyến đường sắt đô thị gồm tuyến số 1, số 2, số 8, số 10 và số 14.

Các dự án được triển khai theo hình thức hợp đồng chìa khóa trao tay, mô hình chưa có tiền lệ áp dụng đối với các dự án đường sắt đô thị tại Hà Nội.

Theo UBND thành phố, việc xây dựng nghị quyết thí điểm là yêu cầu cần thiết và cấp bách nhằm giải quyết những vướng mắc pháp lý liên quan đến mô hình hợp đồng mới, đồng thời tạo điều kiện rút ngắn thời gian thực hiện các thủ tục đầu tư.

Thành phố đặt mục tiêu hoàn thành và đưa cả 5 tuyến vào khai thác, vận hành trong năm 2030, qua đó từng bước hình thành mạng lưới đường sắt đô thị có khả năng đáp ứng nhu cầu đi lại ngày càng lớn của người dân.

Đáng chú ý, dự thảo nghị quyết được xây dựng trên cơ sở Luật Thủ đô năm 2026, kế thừa những cơ chế đặc thù đã được Quốc hội cho phép áp dụng, đồng thời bổ sung một số chính sách nhằm đáp ứng yêu cầu triển khai các dự án có quy mô lớn, kỹ thuật phức tạp.

Việc xây dựng cơ chế mới không chỉ hướng tới tháo gỡ những điểm nghẽn về trình tự, thủ tục mà còn phải bảo đảm đồng bộ giữa tiến độ, chất lượng công trình, quản lý chi phí, an toàn và chuyển giao công nghệ.

Triển khai đồng thời 5 tuyến, phấn đấu hoàn thành trong năm 2030

Theo Nghị quyết số 30-NQ/TU ngày 5/10/2026 của Ban Chấp hành Đảng bộ TP. Hà Nội, việc triển khai đồng thời 5 tuyến đường sắt đô thị được xác định là nhiệm vụ quan trọng, cấp bách trong phát triển kết cấu hạ tầng giao thông chiến lược.

Các tuyến nằm trong kế hoạch ưu tiên gồm:

Nguồn: UBND TP. Hà Nội và Nghị quyết số 30-NQ/TU ngày 5/10/2026. Đây là mục tiêu kế hoạch, không phải tiến độ hoàn thành được bảo đảm.

Theo định hướng của thành phố, việc đầu tư đồng bộ các tuyến đường sắt đô thị không chỉ đáp ứng yêu cầu phát triển giao thông mà còn góp phần mở rộng không gian đô thị, tăng cường kết nối giữa các khu vực và tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội.

Trong nhiều năm qua, Hà Nội phải đối mặt với áp lực ngày càng lớn từ tốc độ đô thị hóa và sự gia tăng của phương tiện giao thông cá nhân.

Tại nhiều tuyến đường cửa ngõ và các trục giao thông chính, tình trạng ùn tắc thường xuyên xảy ra, đặc biệt trong giờ cao điểm. Sự phụ thuộc lớn vào xe máy và ô tô cá nhân còn làm gia tăng lượng khí thải, tiếng ồn và mức tiêu thụ nhiên liệu trong khu vực đô thị.

Trong bối cảnh đó, đường sắt đô thị được xem là một trong những giải pháp hạ tầng quan trọng nhằm tạo ra sự thay đổi căn bản về phương thức đi lại.

Với khả năng vận chuyển số lượng lớn hành khách, hoạt động trên hành lang riêng và ít chịu tác động trực tiếp của ùn tắc đường bộ, hệ thống metro có tiềm năng nâng cao hiệu quả vận tải công cộng, giảm áp lực cho mạng lưới giao thông hiện hữu.

Việc triển khai đồng thời nhiều tuyến còn tạo điều kiện hình thành các điểm trung chuyển và kết nối giữa những hành lang vận tải lớn, từng bước khắc phục hạn chế của các tuyến đường sắt hoạt động tương đối độc lập.

Tuy nhiên, để đạt hiệu quả, đầu tư hạ tầng đường sắt cần được thực hiện đồng bộ với hệ thống xe buýt kết nối, đường dành cho người đi bộ, bãi đỗ xe trung chuyển và tổ chức không gian đô thị xung quanh các nhà ga.

Theo Nghị quyết số 30-NQ/TU, Ban Chấp hành Đảng bộ thành phố đã thống nhất chủ trương tiếp tục xem xét việc lựa chọn liên danh Công ty cổ phần Vinhomes và Công ty cổ phần Đầu tư và Xây dựng SGC để đàm phán, ký kết hợp đồng thực hiện các dự án theo hình thức chìa khóa trao tay, trên cơ sở thực hiện các trình tự, thủ tục theo thẩm quyền.

Thành phố đồng thời yêu cầu ưu tiên bố trí nguồn lực, kiểm soát chặt chẽ việc tạm ứng, thanh toán và bảo đảm sử dụng vốn đúng mục đích.

Hợp đồng chìa khóa trao tay và yêu cầu hoàn thiện hành lang pháp lý

Một trong những nội dung đáng chú ý của đề xuất lần này là áp dụng hình thức hợp đồng chìa khóa trao tay đối với các dự án đường sắt đô thị.

Theo mô hình này, nhà thầu được giao thực hiện một gói công việc có tính tích hợp cao, từ những hoạt động thuộc phạm vi hợp đồng đến hoàn thành, bàn giao công trình theo các tiêu chuẩn và điều kiện đã thống nhất.

So với việc chia nhỏ nhiều gói thầu và tổ chức thực hiện theo các hình thức khác nhau, mô hình chìa khóa trao tay có thể giúp giảm đầu mối phối hợp, tăng tính đồng bộ trong quản lý tiến độ và xác định rõ trách nhiệm thực hiện của nhà thầu.

Tuy nhiên, đây cũng là hình thức đòi hỏi cơ chế quản lý hợp đồng chặt chẽ, đặc biệt đối với những dự án sử dụng nguồn lực tài chính lớn, có thời gian thi công dài và yêu cầu công nghệ phức tạp.

Theo UBND TP. Hà Nội, việc chưa có tiền lệ áp dụng mô hình này đối với đường sắt đô thị là một trong những nguyên nhân khiến thành phố cần xây dựng cơ chế đặc thù để bảo đảm sự thống nhất về pháp lý.

Dự thảo nghị quyết được hoàn thiện thông qua quá trình tham vấn các cơ quan liên quan. Trước đó, ngày 30/8/2026, UBND thành phố đã trình xin chủ trương xây dựng nghị quyết và được Thường trực HĐND thành phố chấp thuận.

Trong quá trình xây dựng, các bộ Tài chính, Xây dựng, Quốc phòng, Công an và Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội đã tham gia đóng góp ý kiến. Sở Tư pháp Hà Nội cũng tiếp tục rà soát, đánh giá và bổ sung các nội dung nhằm bảo đảm tính phù hợp của dự thảo.

Việc thí điểm các cơ chế mới được kỳ vọng giúp rút ngắn quy trình đầu tư, nhưng không làm giảm các yêu cầu về chất lượng, an toàn, hiệu quả sử dụng vốn và trách nhiệm giải trình.

Đặc biệt, với các công trình đường sắt đô thị, những yếu tố như thiết kế kỹ thuật, an toàn hệ thống, khả năng vận hành, bảo trì và tương thích giữa các tuyến cần được kiểm soát ngay từ giai đoạn đầu tư.

Nếu không có cơ chế ràng buộc rõ ràng, việc ưu tiên tiến độ có thể tạo ra rủi ro phát sinh chi phí hoặc khó khăn trong vận hành sau khi công trình hoàn thành.

Vì vậy, cơ chế đặc thù cần được thiết kế theo hướng phân định trách nhiệm cụ thể giữa chủ đầu tư, nhà thầu, đơn vị tư vấn và cơ quan quản lý, đồng thời bảo đảm khả năng kiểm tra, giám sát độc lập trong toàn bộ quá trình thực hiện.

Kiểm soát chặt nguồn vốn, tránh thất thoát và lãng phí

Bên cạnh những cơ chế nhằm rút ngắn thủ tục đầu tư, vấn đề quản lý tài chính và sử dụng hiệu quả nguồn lực được các đại biểu HĐND TP. Hà Nội đặc biệt quan tâm.

Theo thông tin từ Báo Điện tử Chính phủ, ngày 15/10/2026, Ban Quản lý Đường sắt đô thị Hà Nội và liên danh Vinhomes - SGC đã ký kết hợp đồng tổng thầu triển khai 5 tuyến đường sắt đô thị theo hình thức chìa khóa trao tay, với tổng mức đầu tư được công bố gần 900.000 tỷ đồng.

Đây là nguồn lực đầu tư rất lớn, đòi hỏi cơ chế quản lý chặt chẽ ngay từ khâu lập kế hoạch vốn, ký kết hợp đồng đến tạm ứng, thanh toán và quyết toán công trình.

Thẩm tra dự thảo nghị quyết tại kỳ họp ngày 28/10, Trưởng ban Đô thị HĐND TP. Hà Nội Trần Hợp Dũng cho rằng, cơ chế được đề xuất có tính chất chưa từng có tiền lệ, liên quan trực tiếp đến việc sử dụng nguồn lực ngân sách lớn.

Do đó, Ban Đô thị đề nghị UBND thành phố tiếp tục làm rõ phạm vi thí điểm của từng cơ chế, xác định mục tiêu và tiêu chí đánh giá cụ thể, bảo đảm có cơ sở kiểm tra, giám sát quá trình thực hiện.

Đối với quản lý tài chính, cần quy định rõ điều kiện tạm ứng, cơ chế bảo lãnh, thu hồi vốn tạm ứng và thanh toán theo tiến độ. Đồng thời, phải kiểm soát chặt dòng tiền, không để phát sinh tình trạng sử dụng vốn sai mục đích, thất thoát hoặc lãng phí.

Một yêu cầu khác là phải bảo đảm tính minh bạch trong quản lý chi phí đầu tư, nhất là đối với những hạng mục có công nghệ cao, thiết bị chuyên ngành và thời gian triển khai kéo dài.

Việc đánh giá hiệu quả đầu tư không nên chỉ dựa trên tiến độ hoàn thành mà còn cần xem xét chi phí vận hành, bảo trì, khả năng thu hút hành khách và hiệu quả kinh tế - xã hội trong suốt vòng đời dự án.

Cơ quan thẩm tra cũng đề nghị làm rõ phương án quản lý rủi ro và tiêu chí lựa chọn nhà thầu chiến lược, nhằm bảo đảm các cơ chế đặc thù phát huy hiệu quả mà không làm giảm yêu cầu kiểm soát đầu tư công.

Chú trọng chuyển giao công nghệ, nâng cao năng lực vận hành đường sắt đô thị

Cùng với vấn đề vốn đầu tư, chuyển giao công nghệ là nội dung quan trọng trong quá trình xây dựng hệ thống đường sắt đô thị hiện đại của Hà Nội.

Theo định hướng được công bố tại lễ ký kết hợp đồng ngày 15/10, các tuyến đường sắt đô thị sẽ được phát triển theo tiêu chuẩn kỹ thuật đồng bộ, sử dụng khổ đường 1.435 mm và công nghệ điều khiển tàu dựa trên thông tin liên lạc (CBTC).

Các dự án hướng tới cấp độ tự động hóa GoA4, cho phép tàu vận hành tự động không có lái tàu trên tàu, đồng thời ứng dụng công nghệ số trong thiết kế, xây dựng và quản lý vận hành.

Tuy nhiên, việc áp dụng công nghệ hiện đại không chỉ dừng ở khâu mua sắm thiết bị mà còn đòi hỏi năng lực tiếp nhận, vận hành, bảo trì và làm chủ công nghệ của đội ngũ nhân lực trong nước.

Theo Ban Đô thị HĐND thành phố, danh mục và phạm vi công nghệ phải chuyển giao cần được xác định ngay từ giai đoạn lựa chọn công nghệ, nhà thầu.

Đồng thời, cần quy định rõ lộ trình thực hiện, quyền và nghĩa vụ của các bên cũng như biện pháp xử lý đối với trường hợp không thực hiện đầy đủ cam kết chuyển giao.

Đây là yếu tố quan trọng để hạn chế nguy cơ phụ thuộc vào nhà cung cấp công nghệ trong quá trình vận hành lâu dài.

Bên cạnh đó, thành phố cần chủ động xây dựng kế hoạch đào tạo nhân lực chuyên ngành, phát triển đội ngũ kỹ sư, chuyên gia vận hành và bảo trì hệ thống đường sắt đô thị.

Việc hình thành hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật thống nhất cũng có ý nghĩa quan trọng trong khả năng kết nối giữa các tuyến, sử dụng chung nguồn lực và tối ưu hóa chi phí khai thác.

Phát triển đường sắt đô thị gắn với giảm ùn tắc và ô nhiễm môi trường

Việc đẩy nhanh tiến độ phát triển đường sắt đô thị được kỳ vọng tạo ra những tác động tích cực đối với môi trường và chất lượng sống của người dân Hà Nội.

Trong bối cảnh mật độ phương tiện giao thông cao, khí thải từ hoạt động vận tải đường bộ là một trong những nguồn phát thải cần được kiểm soát để cải thiện chất lượng không khí đô thị.

Đường sắt đô thị sử dụng năng lượng điện, không phát sinh khí thải từ động cơ đốt nhiên liệu ngay tại nơi vận hành. Khi có khả năng thu hút lượng lớn hành khách chuyển từ xe máy, ô tô cá nhân sang phương tiện công cộng, hệ thống metro có thể góp phần giảm lượng khí thải giao thông, tiếng ồn và nhu cầu sử dụng nhiên liệu hóa thạch.

Tuy nhiên, mức độ giảm phát thải thực tế phụ thuộc vào lượng hành khách sử dụng, nguồn điện cung cấp, hiệu suất vận hành và tác động môi trường trong toàn bộ vòng đời công trình.

Bên cạnh lợi ích môi trường, đường sắt đô thị còn góp phần nâng cao khả năng tiếp cận các trung tâm việc làm, giáo dục, y tế và dịch vụ công, từ đó giảm thời gian di chuyển và cải thiện hiệu quả hoạt động của đô thị.

Đặc biệt, khi các tuyến metro được kết nối với hệ thống xe buýt, xe điện và các phương tiện giao thông công cộng khác, người dân sẽ có thêm lựa chọn di chuyển thuận tiện mà không phải phụ thuộc hoàn toàn vào phương tiện cá nhân.

Từ góc độ quy hoạch, phát triển đường sắt đô thị còn tạo điều kiện thúc đẩy mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD).

Theo mô hình này, các khu vực xung quanh nhà ga được quy hoạch theo hướng sử dụng đất hiệu quả, kết hợp không gian ở, thương mại, dịch vụ và hạ tầng xã hội, qua đó hạn chế nhu cầu di chuyển xa và nâng cao khả năng tiếp cận giao thông công cộng.

Đây là giải pháp phù hợp với định hướng phát triển đô thị xanh, thông minh và bền vững, đồng thời tạo thêm nguồn lực phát triển hạ tầng từ việc khai thác hiệu quả không gian và quỹ đất xung quanh các nhà ga.

Bảo đảm môi trường trong quá trình thi công các dự án

Bên cạnh những lợi ích dài hạn, quá trình triển khai đồng thời 5 tuyến đường sắt đô thị cũng đặt ra yêu cầu lớn về kiểm soát tác động môi trường trong giai đoạn xây dựng.

Với quy mô đầu tư lớn, các dự án có thể phát sinh khối lượng đáng kể đất đào, phế thải xây dựng, nước thải thi công, bụi và tiếng ồn.

Đặc biệt, các công trường nằm trong khu vực đô thị đông dân cư cần được tổ chức khoa học, hạn chế ảnh hưởng đến giao thông, hoạt động kinh doanh và sinh hoạt của người dân.

Đối với các hạng mục thi công ngầm, việc kiểm soát nước ngầm, lún sụt, chất lượng công trình lân cận và an toàn lao động là những yêu cầu cần được đặc biệt chú trọng.

Trong khi đó, các hạng mục thi công trên cao phải có giải pháp bảo đảm an toàn giao thông, kiểm soát bụi, tiếng ồn và hạn chế chiếm dụng không gian đường bộ.

Việc quản lý chất thải cần được thực hiện đồng bộ, từ phân loại tại công trường, vận chuyển bằng phương tiện phù hợp đến xử lý, tái sử dụng hoặc tái chế theo quy định.

Bên cạnh đó, các chủ đầu tư, nhà thầu phải thực hiện đầy đủ trách nhiệm bảo vệ môi trường, giám sát thường xuyên và kịp thời khắc phục các sự cố phát sinh.

Công tác bảo vệ môi trường cần được đưa vào hệ thống tiêu chí đánh giá chất lượng và tiến độ dự án, thay vì chỉ được xem như một yêu cầu bổ sung trong quá trình thi công.

Tạo động lực phát triển hạ tầng giao thông bền vững cho Thủ đô

Việc Hà Nội đề xuất cơ chế đặc thù triển khai 5 tuyến đường sắt đô thị cho thấy quyết tâm đẩy nhanh quá trình hiện đại hóa kết cấu hạ tầng giao thông, tạo nền tảng cho phát triển kinh tế - xã hội trong giai đoạn mới.

Tuy nhiên, để những cơ chế này phát huy hiệu quả, thành phố cần bảo đảm sự cân bằng giữa yêu cầu tiến độ và các nguyên tắc quản lý đầu tư, an toàn công trình, bảo vệ môi trường và hiệu quả sử dụng ngân sách.

Trong đó, cần xây dựng lộ trình triển khai minh bạch, có cơ chế theo dõi tiến độ thường xuyên, đánh giá những rủi ro có thể phát sinh và xác định rõ trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị liên quan.

Cùng với đầu tư hạ tầng đường sắt, Hà Nội cần tiếp tục hoàn thiện mạng lưới giao thông kết nối, phát triển hệ thống vận tải hành khách công cộng, cải thiện khả năng tiếp cận nhà ga và khuyến khích người dân thay đổi thói quen đi lại.

Đặc biệt, việc quy hoạch phát triển đô thị cần được gắn chặt với khả năng phục vụ của hệ thống metro, tránh tình trạng các nhà ga được xây dựng nhưng thiếu kết nối với khu dân cư, trung tâm việc làm và các dịch vụ thiết yếu.

Khi hệ thống đường sắt đô thị hình thành mạng lưới đủ rộng và vận hành hiệu quả, Thủ đô có cơ hội từng bước giảm áp lực lên hạ tầng giao thông đường bộ, kiểm soát nguồn phát thải và nâng cao chất lượng môi trường sống.

Việc đề xuất cơ chế đặc thù xây dựng 5 tuyến đường sắt đô thị không chỉ nhằm giải quyết những khó khăn trước mắt về thủ tục và nguồn lực đầu tư, mà còn mang ý nghĩa chiến lược đối với tương lai phát triển của Hà Nội. Nếu được triển khai đúng tiến độ, bảo đảm chất lượng, an toàn và hiệu quả khai thác, các tuyến metro sẽ trở thành nền tảng quan trọng để Thủ đô chuyển đổi sang mô hình giao thông xanh, hiện đại, góp phần giảm ùn tắc, cải thiện chất lượng không khí và hướng tới mục tiêu phát triển đô thị bền vững.