Bánh chưng gù là sản phẩm ẩm thực đặc trưng của một số cộng đồng dân tộc vùng cao. Không sử dụng khuôn như bánh chưng truyền thống ở miền xuôi, bánh được gói thuôn dài, phần thân hơi gồ lên hình dáng phù hợp với tập quán sinh hoạt và điều kiện tự nhiên miền núi. Qua thời gian, kiểu dáng mộc mạc này đã trở thành dấu hiệu nhận diện của bánh chưng gù vùng cao.
Theo bà Nguyễn Thị Dung, Giám đốc HTX bánh chưng gù Bà Dung, để giữ được hương vị truyền thống, toàn bộ nguyên liệu đều được lựa chọn kỹ lưỡng từ nguồn tại chỗ. Gạo nếp nương, đỗ xanh, thịt lợn bản và lá dong rừng được sơ chế thủ công, hạn chế phụ gia, bảo đảm chất lượng và an toàn thực phẩm. Các công đoạn gói, buộc lạt, nấu bánh đều dựa trên kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm của người lao động địa phương.
Điểm khác biệt của bánh chưng gù nằm ở kỹ thuật gói hoàn toàn bằng tay. Không có khuôn cố định, người làm bánh phải cân đối lượng gạo, nhân và cách xếp lá sao cho bánh chín đều, chắc tay. Mỗi chiếc bánh là một sản phẩm thủ công riêng biệt, phản ánh trình độ tay nghề và sự khéo léo của người thợ.
Bánh chưng gù được nấu liên tục từ 8 - 10 tiếng trên bếp củi, đòi hỏi người làm bánh phải canh lửa đều, giữ nhiệt ổn định. Quá trình này không chỉ tạo nên chất lượng sản phẩm mà còn duy trì không gian sinh hoạt cộng đồng nét văn hóa gắn liền với nghề làm bánh truyền thống của người dân vùng cao.
Từ mô hình sản xuất nhỏ lẻ, HTX bánh chưng gù Bà Dung hiện đã mở rộng quy mô, sản xuất quanh năm. Sản lượng trung bình đạt khoảng 1.000 chiếc/ngày trong mùa thấp điểm. Riêng các dịp lễ lớn như Rằm tháng 7 (Vu Lan), sản lượng có thể tăng lên hơn 3.000 chiếc/ngày với 8 bếp lò hoạt động thường xuyên. Những ngày cận Tết, HTX nâng công suất lên từ 5.000 đến 6.000 chiếc/ngày để đáp ứng nhu cầu thị trường.
HTX hiện tạo việc làm thường xuyên cho gần 40 hộ gia đình và hàng chục lao động nữ tại địa phương, với mức thu nhập bình quân từ 200.000 – 250.000 đồng/ngày/người, tùy theo thời vụ và sản lượng. Sản phẩm bánh chưng gù của HTX không chỉ tiêu thụ trong tỉnh mà còn được phân phối tới nhiều tỉnh, thành phố như Hà Nội, Hải Phòng, Thanh Hóa, đồng thời từng bước tiếp cận thị trường nước ngoài như Hàn Quốc, Úc, Hồng Kông.
Đáng chú ý, các sản phẩm của HTX đã được chuẩn hóa về quy trình, đóng gói, dán tem truy xuất nguồn gốc, góp phần nâng cao giá trị thương hiệu và đáp ứng yêu cầu của thị trường hiện đại. Việc phát triển bánh chưng gù theo mô hình HTX đang cho thấy hiệu quả rõ nét trong việc kết hợp bảo tồn nghề truyền thống với phát triển kinh tế nông thôn theo hướng bền vững.
Giữa bối cảnh nhiều nghề thủ công đứng trước nguy cơ mai một, mô hình HTX bánh chưng gù Bà Dung là một ví dụ cho thấy, nếu được tổ chức sản xuất bài bản và gắn với thị trường, sản phẩm bản địa hoàn toàn có thể trở thành nguồn lực kinh tế xanh, góp phần nâng cao thu nhập và gìn giữ bản sắc văn hóa nơi địa đầu Tổ quốc.
Một số hình ảnh các sản phẩm bánh chưng gù của HTX:
