Từ thông quan nhanh đến quản lý thông minh: Hải quan khu vực VI trước bài toán mới

Giữ dòng chảy hàng hóa qua cửa khẩu

Những tháng đầu năm 2026, thương mại toàn cầu tiếp tục đứng trước nhiều sức ép. Cạnh tranh giữa các nền kinh tế lớn, những diễn biến địa chính trị phức tạp cùng các đứt gãy cục bộ trong chuỗi cung ứng khiến hoạt động xuất nhập khẩu tại nhiều thị trường chịu tác động.

Trong bối cảnh đó, duy trì thông thương ổn định qua các cửa khẩu biên giới có ý nghĩa không chỉ với hoạt động xuất nhập khẩu mà còn với sản xuất, kinh doanh trong nước. Một dòng hàng bị ách tắc tại cửa khẩu có thể kéo theo nhiều chi phí phát sinh cho doanh nghiệp, ảnh hưởng tới tiến độ giao nhận, sản xuất và tiêu thụ.

Tại các cửa khẩu trọng điểm như Hữu Nghị, Tân Thanh, Chi Ma, Cốc Nam và Ga đường sắt quốc tế Đồng Đăng, Hải quan khu vực VI duy trì lực lượng trực, giải quyết thủ tục xuyên suốt, hạn chế tối đa nguy cơ ùn ứ hàng hóa. Cùng với việc tạo thuận lợi thương mại, công tác kiểm tra, giám sát được thực hiện theo phương thức quản lý rủi ro, tập trung vào những nhóm hàng có nguy cơ cao về gian lận, giả mạo xuất xứ hoặc xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Đây cũng là thời điểm ngành Hải quan đẩy mạnh quá trình hiện đại hóa phương thức quản lý. Hải quan khu vực VI đã chủ động chuẩn bị các điều kiện để triển khai mô hình thông quan tập trung theo chỉ đạo của Cục Hải quan; rà soát quy trình nghiệp vụ, hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật và phổ biến các quy định mới tới cán bộ, doanh nghiệp.

Đến giữa tháng 7/2026, đơn vị đang quản lý 26 kho bãi, địa điểm kiểm tra, giám sát và cửa hàng miễn thuế, đáp ứng nhu cầu xuất nhập khẩu ngày càng tăng.

Những nỗ lực đó được phản ánh khá rõ qua kết quả hoạt động. Trong kỳ từ ngày 15/6 đến 14/7/2026, có 2.435 doanh nghiệp thực hiện thủ tục hải quan, với tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt hơn 10,85 tỷ USD. Lũy kế từ đầu năm đến giữa tháng 7, kim ngạch xuất nhập khẩu đạt 63,56 tỷ USD, tăng 43,2% so với cùng kỳ năm trước; riêng kim ngạch mở tờ khai tại Hải quan khu vực VI tăng 74,2%.

Hoạt động xuất nhập cảnh cũng diễn ra sôi động, với hơn 2,41 triệu lượt hành khách qua các cửa khẩu từ đầu năm.

Theo hướng này, bài toán đặt ra với lực lượng Hải quan không còn đơn thuần là kiểm tra hàng hóa tại cửa khẩu. Đó là làm sao để doanh nghiệp có thể đưa hàng qua biên giới nhanh hơn nhưng cơ quan quản lý vẫn nhận diện được những lô hàng, doanh nghiệp và loại hình có nguy cơ vi phạm cao.

Ông Mã Thanh Giang – Phó Chi cục trưởng Hải quan khu vực VI cho biết “Trong điều kiện hoạt động xuất nhập khẩu ngày càng sôi động, yêu cầu đặt ra là phải vừa tạo thuận lợi cho doanh nghiệp, vừa bảo đảm quản lý chặt chẽ. Hải quan khu vực VI tiếp tục lấy cải cách thủ tục, ứng dụng công nghệ và quản lý rủi ro làm trọng tâm, qua đó rút ngắn thời gian thông quan nhưng vẫn kiểm soát hiệu quả các nguy cơ buôn lậu, gian lận thương mại và thất thu ngân sách.”

Thu ngân sách tăng mạnh, kiểm soát rủi ro ngày càng sâu

Nếu dòng chảy thương mại là thước đo sức sống của khu vực cửa khẩu, thì kết quả thu ngân sách phản ánh khá rõ hiệu quả quản lý nhà nước trong lĩnh vực xuất nhập khẩu.

Năm 2026, Hải quan khu vực VI được giao dự toán thu 9.600 tỷ đồng, chỉ tiêu phấn đấu 15.500 tỷ đồng và mục tiêu điều hành lên tới 18.100 tỷ đồng. Ngay từ đầu năm, đơn vị xác định phương châm “thu đúng, thu đủ, thu bền vững”, đồng thời đặt doanh nghiệp ở vị trí trung tâm phục vụ nhưng không buông lỏng quản lý.

Để đạt mục tiêu này, nhiều giải pháp được triển khai đồng bộ: giao chỉ tiêu thu tới từng đơn vị; thành lập Ban Chỉ đạo thu ngân sách; tăng cường đối thoại với các doanh nghiệp có số thu lớn; tháo gỡ khó khăn trong hoạt động xuất nhập khẩu; kiểm soát chặt trị giá, mã số, xuất xứ hàng hóa và đẩy mạnh kiểm tra sau thông quan để chống thất thu.

Kết quả, đến ngày 14/7/2026, số thu ngân sách đạt 12.961 tỷ đồng, tăng 118% so với cùng kỳ năm 2025; hoàn thành 135% dự toán Chính phủ giao và đạt 72% mục tiêu phấn đấu cả năm.

Đáng chú ý, nguồn thu tiếp tục tập trung vào các nhóm hàng nhập khẩu phục vụ sản xuất. Ô tô và sơ mi rơ-moóc đóng góp 47% tổng số thu, tăng 164%; máy móc, thiết bị và linh kiện chiếm 25%, tăng 122%. Các nhóm hàng kim loại, chất dẻo và nguyên liệu dệt may cũng ghi nhận mức tăng trưởng tích cực.

Những con số này không chỉ cho thấy hoạt động thương mại đang phục hồi mà còn phản ánh nhu cầu nhập khẩu đầu vào phục vụ sản xuất trong nước có dấu hiệu tăng rõ rệt.

Tuy nhiên, tăng thu không đồng nghĩa với nới lỏng kiểm soát. Song hành với nhiệm vụ thu ngân sách, Hải quan khu vực VI tăng cường kiểm tra nội bộ, kiểm soát phân loại hàng hóa, xác định trị giá tính thuế, truy thu và xử phạt vi phạm hành chính 721 triệu đồng. Đơn vị cũng thu hồi 14,68 tỷ đồng nợ thuế, trong đó 13,3 tỷ đồng là các khoản nợ có khả năng thu.

Ở chiều ngược lại, hoạt động xuất nhập khẩu càng tăng thì sức ép đối với công tác chống buôn lậu, gian lận thương mại càng lớn. Các phương thức vi phạm ngày càng tinh vi, từ vận chuyển hàng qua đường mòn, lối mở đến khai sai mã số, chủng loại, trị giá hàng hóa nhằm trốn thuế hoặc né tránh kiểm tra chuyên ngành.

Hải quan khu vực VI ghi nhận nhiều thủ đoạn mới như lợi dụng loại hình nhập khẩu kinh doanh để đưa hàng giả mạo nhãn hiệu vào Việt Nam; khai sai mã HS nhằm né thuế chống bán phá giá; trà trộn hàng vi phạm trong các lô hàng quá cảnh; cất giấu pháo nổ trong container hoặc cải tạo phương tiện để vận chuyển nhiên liệu trái phép.

Theo đó, đơn vị xử lý 153 vụ vi phạm với tổng trị giá hàng hóa gần 9,7 tỷ đồng. Lũy kế từ đầu năm, số vụ xử lý lên tới 1.093 vụ, trị giá gần 59,6 tỷ đồng. Riêng tiền phạt vi phạm hành chính trong tháng đạt hơn 1,3 tỷ đồng; 3 vụ việc đã được chuyển cơ quan có thẩm quyền đề nghị khởi tố theo quy định.

Một số vụ việc điển hình được phát hiện tại cửa khẩu Hữu Nghị liên quan đến hàng giả mạo nhãn hiệu APPLE, hàng hóa xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ đối với nhãn hiệu NANYOO hay trường hợp doanh nghiệp khai sai thuế giá trị gia tăng đối với mặt hàng dược liệu với số tiền lên tới hàng chục tỷ đồng.

Đằng sau những vụ việc được phát hiện là một yêu cầu ngày càng rõ: kiểm soát tại cửa khẩu phải đi trước một bước, dựa nhiều hơn vào dữ liệu, phân tích rủi ro và thông tin nghiệp vụ thay vì chỉ phụ thuộc vào kiểm tra trực tiếp từng lô hàng.

Hải quan khu vực VI cũng nhìn nhận những điểm nghẽn cần tiếp tục tháo gỡ, trong đó có việc giám định hàng giả mạo nhãn hiệu còn phụ thuộc vào chủ thể quyền; một số quy định xử lý hàng quá cảnh vi phạm chưa đủ sức răn đe; sự phối hợp giữa Hải quan với Bộ đội Biên phòng, Công an và các lực lượng chức năng cũng cần tiếp tục hoàn thiện sau khi địa bàn hoạt động hải quan được điều chỉnh.

Nhìn từ 7 tháng đầu năm 2026, dấu ấn của Hải quan khu vực VI không chỉ nằm ở kim ngạch xuất nhập khẩu tăng 43,2% hay số thu ngân sách đạt 12.961 tỷ đồng. Điều đáng chú ý hơn là sự dịch chuyển trong cách thức quản lý: cải cách thủ tục và tạo thuận lợi thương mại được đặt song song với quản lý rủi ro, chống buôn lậu và chống thất thu.

Đây cũng là nền tảng để khu vực cửa khẩu Lạng Sơn tiếp tục phát huy vai trò một trong những đầu mối giao thương quan trọng của cả nước. Khi hàng hóa được lưu thông nhanh hơn, doanh nghiệp giảm chi phí và cơ quan quản lý kiểm soát chính xác hơn, cửa khẩu không chỉ là nơi làm thủ tục xuất nhập khẩu, mà còn trở thành một mắt xích quan trọng trong năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.