Sau một thời gian dài nghiên cứu về thổ nhưỡng, khí hậu cũng như điều kiện sản xuất tại các xã Nga My và xã Quế Phong (Nghệ An), Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp Bắc Trung bộ nhận thấy vùng đất dưới các tán rừng tại những địa phương này rất phù hợp cho việc trồng cây dược liệu, nhất là các giống cây có hiệu quả kinh tế cao như Sâm đất và Ba kích. Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp Bắc Trung bộ đã quyết định phối hợp cùng Trung tâm Khuyến nông Quốc gia tổ chức lựa chọn địa điểm và khuyến khích một số hộ dân trồng thử nghiệm những giống cây này dưới các tán rừng.
Sau một thời gian trồng thử nghiệm, các mô hình đã cho thấy những kết quả tích cực ban đầu, khẳng định tính phù hợp của cây dược liệu đối với điều kiện sinh thái miền núi Nghệ An và mở ra hướng sinh kế mới cho những người dân vùng đặc biệt khó khăn nơi dải đất miền trung đầy nắng gió.
Xã Nga My và xã Quế Phong là hai xã miền núi cao phía Tây tỉnh Nghệ An, địa hình chủ yếu là đồi núi hiểm trở, giao thông khó khăn, tỷ lệ hộ nghèo còn cao. Trong bối cảnh quỹ đất sản xuất hạn chế, việc lựa chọn cây trồng có giá trị kinh tế cao, phù hợp canh tác dưới tán rừng, ít tác động tiêu cực đến môi trường được xem là giải pháp quan trọng nhằm nâng cao thu nhập và giảm nghèo bền vững.
Trên cơ sở đó, hai loại cây dược liệu sâm đất (Yacon) và ba kích (Morinda officinalis) đã được lựa chọn đưa vào xây dựng mô hình. Đây là những cây trồng đã được nghiên cứu, đánh giá có khả năng thích nghi tốt với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng miền núi, đồng thời có thị trường tiêu thụ tương đối tốt, giá trị kinh tế cao hơn nhiều so với các cây trồng truyền thống.
Năm 2025, mô hình được triển khai tại hai xã với quy mô 20ha trồng cây ba kích, 05ha trồng cây sâm đất, với sự tham gia của 79 hộ nghèo, cận nghèo và hộ mới thoát nghèo. Các hộ dân tham gia được hỗ trợ 100% cây giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật sinh học từ nguồn vốn của Chương trình Mục tiêu Quốc gia về giảm nghèo bền vững. Ngoài ra, các hộ dân còn được cán bộ chuyên môn của Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp Bắc Trung bộ hướng dẫn kỹ thuật trồng, chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh theo đúng quy trình đã được cơ quan chuyên môn ban hành.
Song song với hỗ trợ vật tư, dự án đã tổ chức 04 lớp tập huấn cho các hộ tham gia mô hình và 02 lớp đào tạo nhân rộng mô hình, thu hút 180 lượt người tham gia, góp phần nâng cao nhận thức, kỹ năng canh tác cây dược liệu cho người dân miền núi, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số.
Tỷ lệ cây sống cao, đạt trên 92% đối với sâm đất; gần 90% đối với ba kích. Cây sinh trưởng, phát triển tốt, phù hợp với điều kiện sinh thái địa phương. Sâm đất đạt chiều cao trung bình 35-40 cm, có trên 12 lá/cây; ba kích bén rễ, phát triển thân lá ổn định. Kết quả này cho thấy việc lựa chọn giống, quy trình kỹ thuật và công tác hướng dẫn, giám sát trong quá trình triển khai mô hình là phù hợp và hiệu quả, tạo tiền đề quan trọng cho giai đoạn thu hoạch trong thời gian tới.
Cây sâm đất cho thu hoạch sau khoảng 8–10 tháng, năng suất ước đạt 25–30 tấn/ha, giá bán bình quân 8.000 -12.000 đồng/kg, doanh thu dự kiến 250–300 triệu đồng/ha/năm. Sau khi trừ tất cả chi phí lãi 120-140 triệu/ha/năm. Đây là mức thu nhập có ý nghĩa lớn đối với các hộ nghèo vùng miền núi, góp phần ổn định sinh kế, giảm nghèo bền vững và hạn chế tình trạng di cư lao động tự do. Đối với cây ba kích là cây lâu năm, thu hoạch sau 3–4 năm, với tốc độ sinh trưởng và phát triển như hiện nay thì giá trị kinh tế mang lại cao, doanh thu có thể đạt 300–400 triệu đồng/ha, lãi trên 100 triệu đồng sau 3 năm, cao hơn thu nhập của cây keo, cây quế bà con đang trồng, mà lại dễ trồng, dễ chăm sóc.
Không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế, mô hình còn tạo ra tác động tích cực về xã hội và môi trường. Nâng cao năng lực sản xuất, thay đổi tập quán canh tác của người dân theo hướng bền vững; Tận dụng hiệu quả diện tích đất dưới tán rừng, góp phần bảo vệ tài nguyên rừng; Tạo tiền đề hình thành vùng trồng dược liệu tập trung, hướng tới liên kết sản xuất – chế biến – tiêu thụ trong thời gian tới.
Kết quả bước đầu của mô hình là cơ sở thực tiễn quan trọng để các cấp, các ngành xem xét tiếp tục đầu tư, mở rộng và nhân rộng mô hình trồng cây dược liệu tại các xã miền núi có điều kiện tương tự trên địa bàn tỉnh Nghệ An và khu vực Bắc Trung Bộ.
Mô hình trồng sâm đất, ba kích tại xã Quế Phong và xã Nga My đã cho thấy hiệu quả của việc giảm nghèo bền vững từ Chương trình Mục tiêu Quốc gia mang lại. Với kết quả bước đầu khả quan, mô hình không chỉ góp phần nâng cao thu nhập cho người dân mà còn mở ra hướng đi mới với nhiều triển vọng phát triển nông nghiệp bền vững, gắn giảm nghèo với bảo vệ môi trường sinh thái./.
