Thay đổi từ thói quen nhỏ, hình thành lối sống xanh
Mỗi ngày, từ hoạt động ăn uống, mua sắm đến sinh hoạt thường nhật, một lượng lớn rác thải được tạo ra và chuyển đến các điểm tập kết. Tuy nhiên, hành trình của những túi rác không kết thúc khi chúng rời khỏi mỗi gia đình mà còn kéo dài qua nhiều công đoạn thu gom, vận chuyển và xử lý. Khối lượng chất thải ngày càng tăng đang tạo sức ép đáng kể lên hệ thống quản lý môi trường, đặc biệt tại các đô thị có tốc độ phát triển nhanh.
Theo số liệu thống kê của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, năm 2025, tổng lượng chất thải rắn sinh hoạt phát sinh trên cả nước đạt 72.341 tấn/ngày. Đây là con số cho thấy quy mô của bài toán rác thải hiện nay, đồng thời đặt ra yêu cầu phải thay đổi cách tiếp cận trong quản lý chất thải. Thay vì tập trung chủ yếu vào khâu xử lý sau khi rác được thu gom, việc kiểm soát lượng chất thải ngay từ nguồn phát sinh cần được xem là một giải pháp quan trọng.
Thực tế, không phải tất cả rác thải đều là vật chất mất đi giá trị sử dụng. Giấy, nhựa, kim loại và nhiều loại vật liệu khác vẫn có thể được tái chế, tái sử dụng hoặc đưa trở lại chuỗi sản xuất nếu được phân loại đúng cách. Ngược lại, việc để các nhóm chất thải trộn lẫn khiến quá trình thu hồi tài nguyên gặp khó khăn, đồng thời làm gia tăng áp lực và chi phí xử lý.
Điều này cho thấy quản lý rác thải không đơn thuần là câu chuyện của các đơn vị vệ sinh môi trường hay những nhà máy xử lý. Đây còn là vấn đề gắn trực tiếp với lựa chọn và hành vi của từng người trong đời sống hằng ngày. Một chiếc túi nilon được thay bằng túi sử dụng nhiều lần, một bình nước cá nhân thay cho chai nhựa dùng một lần hay việc cân nhắc lượng thực phẩm trước khi mua đều có thể góp phần hạn chế chất thải phát sinh.
Để giảm áp lực lên môi trường, mỗi cá nhân không nhất thiết phải bắt đầu bằng những hành động phức tạp. Điều quan trọng là nhận diện những nguồn rác phát sinh thường xuyên trong sinh hoạt và chủ động điều chỉnh cách sử dụng tài nguyên. Hạn chế mua sắm những sản phẩm không thực sự cần thiết, ưu tiên vật dụng có thể tái sử dụng, giảm bao bì nhựa và sử dụng thực phẩm hợp lý là những lựa chọn có thể thực hiện ngay trong mỗi gia đình.
Cùng với giảm thiểu rác thải, phân loại chất thải tại nguồn cũng giữ vai trò quan trọng. Khi rác được phân chia theo đúng hướng dẫn của địa phương, các đơn vị thu gom sẽ có điều kiện tổ chức vận chuyển và xử lý phù hợp với từng nhóm chất thải. Đây cũng là bước đầu để nâng cao khả năng tái chế, hạn chế lượng rác phải đưa đi chôn lấp hoặc xử lý theo những phương thức tiêu tốn nhiều nguồn lực.
Tuy nhiên, một vài hành động riêng lẻ sẽ khó tạo ra chuyển biến đáng kể nếu không được duy trì thành nếp sống. Văn hóa xanh cần được hình thành từ nhiều không gian khác nhau, bắt đầu trong gia đình rồi lan tỏa đến trường học, cơ quan, doanh nghiệp và khu dân cư. Trong đó, gia đình là môi trường gần gũi để mỗi thành viên hình thành ý thức tiết kiệm, hạn chế lãng phí và giữ gìn vệ sinh chung.
Ở trường học, giáo dục môi trường có thể được lồng ghép vào các hoạt động học tập, trải nghiệm nhằm giúp học sinh hiểu rõ hơn về tác động của rác thải và trách nhiệm của bản thân. Thay vì chỉ tiếp nhận kiến thức qua những bài học lý thuyết, các em có thể trực tiếp tham gia phân loại rác, chăm sóc cây xanh, vệ sinh lớp học và sử dụng đồ dùng cá nhân thân thiện với môi trường.
Đối với doanh nghiệp, trách nhiệm môi trường cần được thể hiện từ khâu lựa chọn nguyên liệu, thiết kế bao bì đến hoạt động sản xuất và phân phối. Việc giảm vật liệu đóng gói không cần thiết, khuyến khích khách hàng sử dụng sản phẩm nhiều lần và từng bước chuyển sang các phương án tiêu dùng bền vững không chỉ góp phần giảm rác thải mà còn thúc đẩy thay đổi trong hành vi của thị trường.
Tại các khu dân cư, sự phối hợp giữa người dân và chính quyền cơ sở có ý nghĩa thiết thực trong việc duy trì vệ sinh môi trường. Những hoạt động như thu gom rác, làm sạch đường phố, chăm sóc cây xanh hay giữ gìn khu vực công cộng sẽ phát huy hiệu quả tốt hơn khi trở thành công việc thường xuyên, thay vì chỉ được tổ chức trong những dịp phát động phong trào.
Dẫu vậy, để người dân duy trì thói quen phân loại và giảm rác, công tác vận động cần đi cùng những điều kiện thực tế. Hướng dẫn phân loại phải dễ hiểu, thống nhất; phương thức thu gom cần phù hợp với từng nhóm chất thải; hệ thống xử lý phải có khả năng tiếp nhận lượng rác đã được phân chia. Nếu các khâu thiếu sự kết nối, những nỗ lực từ phía cộng đồng sẽ khó chuyển hóa thành kết quả lâu dài.
Kết nối truyền thông, công nghệ và trách nhiệm cộng đồng
Bên cạnh cơ chế quản lý và đầu tư hạ tầng, truyền thông đóng vai trò quan trọng trong việc đưa các vấn đề môi trường đến gần hơn với đời sống. Thông tin không chỉ dừng lại ở việc phản ánh tình trạng ô nhiễm hay cảnh báo những hệ lụy đối với sức khỏe, mà cần giúp người dân hiểu rõ nguyên nhân, nhận diện giải pháp và biết mình có thể bắt đầu từ những việc gì.
Những câu chuyện về mô hình phân loại rác hiệu quả, sáng kiến giảm nhựa trong sinh hoạt hay các hoạt động cải thiện cảnh quan tại địa phương có khả năng tạo sức lan tỏa tích cực. Khi được phản ánh bằng những kết quả cụ thể, dễ kiểm chứng, thông tin truyền thông sẽ góp phần củng cố niềm tin và khuyến khích cộng đồng chủ động tham gia bảo vệ môi trường.
Thông điệp “Môi trường Xanh - Văn hóa Xanh - Hành động Xanh” cũng hướng đến sự gắn kết giữa ba yếu tố này. Môi trường xanh không thể chỉ được nhìn nhận qua cảnh quan sạch đẹp hay những công trình xử lý hiện đại, mà còn cần được thể hiện trong cách con người ứng xử với tài nguyên và không gian sống. Văn hóa xanh tạo nền tảng về nhận thức, còn hành động xanh là cách chuyển hóa nhận thức đó thành những thay đổi cụ thể.
Tại Hà Nội, yêu cầu nâng cao năng lực xử lý chất thải cho thấy vai trò ngày càng rõ nét của đầu tư hạ tầng và ứng dụng công nghệ. Tháng 6/2025, thành phố đã thông qua chủ trương đầu tư dự án cải tạo môi trường và đốt rác phát điện tại Sóc Sơn, với tổng mức đầu tư dự kiến 7.531 tỷ đồng. Dự án hướng tới xử lý chất thải rắn sinh hoạt, lượng rác đã chôn lấp và bùn thải, đồng thời tận dụng nhiệt phát sinh trong quá trình xử lý để sản xuất điện.
Việc kết hợp xử lý chất thải với thu hồi năng lượng mở ra hướng tiếp cận mới trong quản lý rác, góp phần khai thác giá trị từ những nguồn vật liệu trước đây chủ yếu được xem là chất thải phải loại bỏ. Tuy nhiên, đầu tư công nghệ chỉ giải quyết một phần của bài toán. Nếu lượng rác tiếp tục gia tăng và không được phân loại phù hợp từ đầu, hệ thống xử lý vẫn phải đối mặt với áp lực lớn về công suất, chi phí vận hành và yêu cầu bảo đảm môi trường.
Do đó, một mô hình quản lý chất thải bền vững cần được xây dựng trên sự phối hợp đồng bộ giữa giảm phát sinh rác, phân loại tại nguồn, tổ chức thu gom và ứng dụng công nghệ xử lý phù hợp. Trong chuỗi hoạt động này, cơ quan quản lý giữ vai trò xây dựng chính sách và tổ chức thực hiện; doanh nghiệp cần chủ động đổi mới phương thức sản xuất, tiêu dùng; còn người dân là lực lượng trực tiếp tạo ra và cũng có khả năng kiểm soát lượng chất thải phát sinh mỗi ngày.
Một đô thị xanh vì thế không chỉ được đánh giá bằng số lượng nhà máy xử lý rác, quy mô các dự án môi trường hay mức độ hiện đại của hệ thống hạ tầng. Giá trị ấy còn nằm trong những lựa chọn tưởng chừng rất nhỏ: không sử dụng thêm túi nilon khi không cần thiết, không lãng phí thực phẩm, phân loại rác đúng hướng dẫn và có trách nhiệm với không gian công cộng.
Khi những hành động này được thực hiện thường xuyên, có sự đồng hành của gia đình, nhà trường, doanh nghiệp và cộng đồng, bảo vệ môi trường sẽ không còn là nhiệm vụ riêng của một tổ chức hay một chiến dịch. Đó sẽ trở thành một phần trong văn hóa ứng xử của xã hội, góp phần giảm áp lực chất thải, nâng cao chất lượng môi trường và tạo dựng nền tảng cho một lối sống xanh, bền vững.
