Đền Nhạn Tháp (còn gọi là đền Hồng Long) tại xã Kim Liên (tỉnh Nghệ An) được xây dựng từ thời Lý và được trùng tu quy mô lớn vào thời Nguyễn để tưởng nhớ Lý Nhật Quang - người con thứ tám của vua Lý Thái Tổ. Ngôi đền có kiến trúc gồm hai tòa bái đường và một hậu cung được bố trí theo hình chữ "Đinh".
Trong khuôn viên đền hiện còn lưu giữ dấu tích Nhạn Tháp - di tích lịch sử cấp quốc gia và là địa điểm linh thiêng trong đời sống văn hóa, tâm linh của người dân địa phương. Trải qua nhiều biến cố lịch sử và sự tàn phá của thời gian, công trình chỉ còn lại phần nền móng.
Ông Hoàng Văn Kiểm - Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Lịch sử và Văn hóa địa phương Nghệ An, cho biết, Nhạn Tháp được xây dựng vào khoảng giữa thế kỷ VII, có tuổi đời hơn 1.300 năm. Những dấu tích còn lại cho thấy đây là một công trình kiến trúc nghệ thuật đặc sắc, mang đậm dấu ấn Phật giáo thời kỳ đầu ở vùng đất Nghệ An.
Theo ông Kiểm, từ những năm 1930, nhiều học giả người Pháp đã đến khảo cứu về Nhạn Tháp. Tuy nhiên, phải đến năm 1985, những bí ẩn dưới lòng đất mới thực sự được hé lộ khi các nhà khảo cổ học Việt Nam phối hợp với ngành văn hóa Nghệ An tiến hành khai quật khu vực chân tháp.
Kết quả khai quật cho thấy mặt bằng chân tháp có cạnh Bắc - Nam dài 9,6m, cạnh Đông - Tây dài 9m. Phần chân tháp cao 2,3m, gồm đế cao 0,7m và bệ cao 1,6m.
Đặc biệt, tại tầng sâu nhất của nền tháp, các nhà khảo cổ đã phát hiện một hộp bằng vàng chứa xá lị Phật. Bên trong hộp có khoảng một phần ba là than tro; trên bề mặt lớp than tro xuất hiện hai nửa hình tròn màu trắng đục, trong và mỏng như vỏ trứng gà, được xác định là xá lị.
Hộp đựng xá lị được chế tác tinh xảo với hai phần gồm nắp và thân hộp. Nắp hộp hình chữ nhật, bốn cạnh hơi hõm xuống như mái nhà, phía trên trang trí hoa văn hoa cúc sáu cánh. Phần thân hộp cũng có dạng hình chữ nhật, các mép cạnh được gò thủ công công phu. Ngày 25/12/2017, hiện vật này chính thức được công nhận là Bảo vật quốc gia.
Theo các tài liệu còn lưu giữ, Nhạn Tháp nguyên thủy có 13 tầng, được xây dựng hoàn toàn bằng gạch. Công trình gây ấn tượng bởi kỹ thuật xây dựng độc đáo khi các viên gạch được xếp chồng lên nhau mà không sử dụng vôi vữa liên kết.
Ông Kiểm cho biết, gạch xây tháp có sự đa dạng hiếm thấy về kích thước, hình dáng và hoa văn, với hơn 10 loại khác nhau. Có những viên hình vuông, hình chữ nhật, một số được mài nhẵn hoặc nung ở nhiệt độ cao đến mức hóa sành.
Nhiều viên gạch được trang trí hoa văn hình lá ở mặt ngoài. Dù đã trải qua hơn một thiên niên kỷ dưới tác động của thời tiết, phần lớn gạch vẫn giữ được độ nguyên vẹn, màu sắc đẹp và hầu như không bị rêu mốc. Đặc biệt, khi được tưới nước, các viên gạch chuyển sang màu đỏ au rất bắt mắt.
Bên trong khu vực tháp, các nhà khảo cổ còn phát hiện những viên gạch có phù điêu tượng Phật ngồi trên đài sen, được cho là dùng để trang trí tường tháp, qua đó khẳng định giá trị nghệ thuật và tín ngưỡng đặc sắc của công trình.
"Đây là một điểm đến rất quan trọng đối với tín ngưỡng Phật giáo cũng như những người yêu thích tìm hiểu văn hóa, lịch sử địa phương", ông Kiểm nhấn mạnh.
Ngày nay, dù chỉ còn lại dấu tích nền móng, Nhạn Tháp vẫn được xem là một trong những công trình Phật giáo cổ độc đáo nhất ở Nghệ An, góp phần phản ánh lịch sử phát triển của Phật giáo và trình độ kiến trúc, mỹ thuật của cư dân Việt cổ cách đây hơn 13 thế kỷ.
