Rác thải nông thôn – sức ép âm thầm lên môi trườngg Quảng Khê
Ở Quảng Khê, rác không “ùn ứ” như đô thị, nhưng lại phân tán khắp các thôn xóm, ven đường liên thôn, bờ suối, rẫy cà phê. Bao bì thuốc bảo vệ thực vật, chai nhựa, túi nilon lẫn trong rác hữu cơ; nhiều hộ gia đình vẫn quen đốt hoặc chôn lấp rác ngay trong vườn. Mùa mưa, rác theo dòng nước tràn xuống suối, tạo mùi hôi, ảnh hưởng đến nguồn nước và cảnh quan làng quê.
Theo thống kê của địa phương, mỗi hộ dân tại Quảng Khê phát sinh trung bình gần 1 kg rác mỗi ngày. Với khoảng 4.000 hộ dân, lượng rác sinh hoạt phát sinh mỗi ngày lên tới gần 10 tấn, trong đó hơn một nửa là rác hữu cơ. Con số ấy đủ để đặt ra một câu hỏi lớn: nếu không thay đổi cách quản lý, môi trường nông thôn sẽ đi về đâu?
Nhận diện rõ thách thức, chính quyền xã Quảng Khê không xem rác thải là câu chuyện “đến đâu hay đến đó”. Từ năm 2025, xã bắt đầu triển khai kế hoạch quản lý rác theo hướng bền vững, lấy cộng đồng làm trung tâm. Thay vì chỉ tuyên truyền chung chung, các tổ thu gom rác dân lập được thành lập tại từng thôn, từng khu dân cư. Người dân không còn là “đối tượng thụ hưởng”, mà trở thành người trực tiếp tham gia vào quá trình thu gom, phân loại và giám sát.
Từ thùng rác đến nương rẫy: Cộng đồng chung tay làm xanh làng quê
Rác được thu gom tận nhà theo lịch cố định trong tuần. Tại mỗi hộ, việc phân loại rác dần trở thành thói quen mới: rác hữu cơ để riêng, rác tái chế được gom gọn, còn các loại rác khó phân hủy, nguy hại được hướng dẫn xử lý đúng cách. Những chiếc thùng rác công cộng xuất hiện dọc trục đường chính, khu chợ, điểm sinh hoạt cộng đồng, góp phần thay đổi diện mạo nông thôn.
Theo ông Nguyễn Văn Tùng, Chủ tịch UBND xã Quảng Khê, mấu chốt của bài toán rác thải không nằm ở công nghệ, mà ở ý thức. “Nếu người dân không thay đổi thói quen, thì dù có đầu tư bao nhiêu cũng không giải quyết triệt để. Quản lý rác phải bắt đầu từ từng gia đình”, ông Tùng nhấn mạnh.
Một bước đi đáng chú ý khác là việc xã đưa vào vận hành bãi trung chuyển rác thải đạt tiêu chuẩn môi trường. Tại đây, rác tiếp tục được phân loại kỹ lưỡng trước khi xử lý. Rác hữu cơ – vốn chiếm tỷ lệ lớn – được ủ thành phân compost, sau khoảng hai tháng trở thành nguồn phân bón hữu cơ phục vụ chính những vườn cây, nương rẫy của người dân địa phương. Từ thứ từng bị xem là bỏ đi, rác hữu cơ được “tái sinh” thành tài nguyên cho nông nghiệp.
Rác tái chế như nhựa, giấy, kim loại được tập kết, bán cho các đơn vị thu mua, góp phần bù đắp chi phí vận hành hệ thống thu gom. Trong khi đó, các loại rác nguy hại, đặc biệt là bao bì thuốc bảo vệ thực vật, pin, bóng đèn cũ, được thu gom riêng và chuyển về tuyến trên xử lý an toàn, hạn chế tối đa nguy cơ ô nhiễm đất và nguồn nước.
Sự thay đổi lớn nhất không nằm ở bãi rác hay thùng chứa, mà ở chính người dân. Từ chỗ thờ ơ, nhiều hộ đã chủ động tham gia, tự giác phân loại rác và nhắc nhở nhau giữ gìn vệ sinh chung. Cô Lê Thị Hồng, người dân thôn 5, chia sẻ rằng trước đây gia đình cô thường đốt rác ngay trong vườn. “Giờ thì khác rồi. Rác hữu cơ đem ủ làm phân, vườn cà phê sạch hơn mà cây lại tốt hơn”, cô nói.
Tại các trường học, câu chuyện rác thải được đưa vào hoạt động ngoại khóa. Những em học sinh nhỏ tuổi trở thành cầu nối lan tỏa thông điệp sống xanh từ lớp học về từng mái nhà, từng góc vườn.
Từ những chuyển biến tích cực ấy, mô hình quản lý rác thải của Quảng Khê bắt đầu lan tỏa sang các địa phương lân cận. Các buổi trao đổi kinh nghiệm, chia sẻ cách làm được tổ chức, mở ra hướng hợp tác liên xã trong thu gom và xử lý rác. Đồng thời, địa phương cũng từng bước tính toán hợp tác với các đơn vị dịch vụ môi trường nhằm nâng cao tính ổn định, lâu dài của hệ thống.
Dĩ nhiên, con đường phía trước không hoàn toàn bằng phẳng. Chi phí duy trì hệ thống còn lớn, ý thức phân loại rác chưa đồng đều, thị trường phế liệu biến động theo mùa vụ. Nhưng thay vì chùn bước, Quảng Khê đang kiên trì theo đuổi một hướng đi rõ ràng: quản lý rác thải phải gắn với kinh tế tuần hoàn, với sự tham gia thực chất của cộng đồng.
Nhìn từ Quảng Khê, có thể thấy bức tranh nông thôn xanh không phải điều quá xa vời. Từ những việc rất nhỏ – phân loại rác tại nhà, không đốt rác bừa bãi, tái sử dụng rác hữu cơ – một hệ sinh thái môi trường lành mạnh đang dần hình thành. Đó không chỉ là câu chuyện xử lý rác, mà là hành trình thay đổi nhận thức, nâng cao chất lượng sống, để vùng quê cao nguyên này thực sự “xanh” từ trong nếp nghĩ đến ngoài cảnh quan.
