Sinh kế bền vững là động lực giữ chân người nông dân
Đồng bằng sông Cửu Long được biết đến như “vựa lúa” lớn nhất cả nước. Trước đây, ưu tiên hàng đầu là sản lượng, thì hiện vùng đất này đang bước vào một giai đoạn chuyển đổi mang tính cấu trúc: Từ tăng trưởng theo chiều rộng sang phát triển theo chiều sâu, từ “lượng” sang “chất”, từ khai thác sang bền vững.
Ở trung tâm của quá trình chuyển đổi đó là nông nghiệp xanh – không chỉ nhằm thích ứng với biến đổi khí hậu mà còn mở ra một không gian sinh kế mới. Nói cách khác, đây không đơn thuần là sự thay đổi phương thức sản xuất, mà là sự dịch chuyển về cách tạo ra thu nhập và duy trì cuộc sống của người nông dân.
Chính sự thay đổi này đã tạo ra khác biệt rõ nét về hiệu quả kinh tế. Các mô hình thí điểm ghi nhận chi phí sản xuất giảm từ 8,2% đến 24,2%, trong khi năng suất vẫn tăng từ 2,4% đến 7%. Điều này cho thấy một điểm then chốt: nông nghiệp xanh không chỉ giúp giảm chi phí, mà còn duy trì, thậm chí nâng cao hiệu quả đầu ra.
Nguyên nhân nằm ở việc tối ưu hóa đầu vào. Lượng giống gieo sạ giảm gần một nửa, phân bón giảm khoảng 30%, thuốc bảo vệ thực vật cũng được tiết giảm đáng kể. Khi chi phí giảm, trong khi giá lúa được doanh nghiệp bao tiêu cao hơn từ 200–300 đồng/kg, lợi nhuận của nông dân tăng thêm từ 4–7,6 triệu đồng/ha.
Không dừng lại ở đó, yếu tố môi trường tiếp tục mở rộng giá trị của nông nghiệp. Mức giảm phát thải từ 3–4,6 tấn CO₂/ha/vụ, thậm chí tới 7,5 tấn ở một số nơi, không chỉ mang ý nghĩa kỹ thuật mà còn mở ra khả năng tham gia thị trường tín chỉ carbon. Điều này đồng nghĩa với việc nông dân có thêm một nguồn thu mới, bên cạnh sản xuất truyền thống.
Nông nghiệp xanh – nền tảng nâng cao sinh kế nông dân
Từ những chuyển biến trong sản xuất, câu chuyện sinh kế của người nông dân cũng dần thay đổi theo. Khi nông nghiệp không đảm bảo thu nhập, lao động buộc phải rời quê để tìm kiếm cơ hội, còn khi mô hình sản xuất được cải thiện theo hướng xanh và hiệu quả hơn, xu hướng này đang có dấu hiệu chững lại.
Theo bà Nguyễn Thị Bích Ngọc, Thứ trưởng Bộ Tài chính, nông nghiệp đóng góp khoảng 12% GDP và cung cấp sinh kế cho khoảng 30% lực lượng lao động. Tuy nhiên, ngành này đang đối mặt với những thách thức lớn từ biến đổi khí hậu.
Dự báo đến năm 2050, Đồng bằng sông Cửu Long có thể mất từ 500.000 đến 1 triệu ha đất nông nghiệp do nước biển dâng, gây thiệt hại hàng năm lên tới 3% GDP. Bên cạnh đó, theo báo cáo của UNDP (Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc) cảnh báo, nếu không chuyển đổi, sinh kế nông thôn sẽ tiếp tục suy giảm, kéo theo làn sóng di cư gia tăng.
Những cảnh báo này đặt ra một yêu cầu rõ ràng nếu không thay đổi phương thức sản xuất, không chỉ sản xuất bị ảnh hưởng mà chính sinh kế của người nông dân cũng sẽ bị đe dọa. Trong bối cảnh đó, nông nghiệp xanh trở thành lời giải không chỉ cho bài toán môi trường, mà còn cho bài toán phát triển bền vững.
Trên thực tế, điểm khác biệt cốt lõi của mô hình này là cách tạo thu nhập. Theo các chuyên gia, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào sản lượng, thu nhập được hình thành từ sự kết hợp giữa giá trị sản phẩm, chi phí đầu vào và khả năng tiếp cận thị trường. Khi nông sản đạt tiêu chuẩn “xanh”, “sạch”, người nông dân có thể tham gia vào các chuỗi giá trị cao hơn, từ đó giảm thiểu rủi ro “được mùa mất giá”.
Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc, chuyển đổi sang nông nghiệp bền vững không chỉ giúp nâng cao năng suất mà còn cải thiện sinh kế và tăng khả năng chống chịu trước các cú sốc từ khí hậu và thị trường. Cùng với đó, việc giảm phụ thuộc vào hóa chất và đa dạng hóa canh tác giúp hệ thống sản xuất linh hoạt hơn. Các nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới cũng chỉ ra rằng, sản xuất phát thải thấp giúp nông dân tiếp cận các thị trường giá trị cao, qua đó nâng cao thu nhập và giảm biến động đầu ra.
Nông nghiệp xanh không chỉ dừng lại ở sản xuất mà còn mở rộng không gian sinh kế. Khi gắn với tiêu chuẩn, truy xuất nguồn gốc và thương hiệu, nông nghiệp trở thành một chuỗi giá trị hoàn chỉnh, kéo theo sự phát triển của chế biến, logistics, du lịch nông nghiệp.
Từ thực tiễn có thể khẳng định, nông nghiệp xanh không chỉ là hướng đi đúng về môi trường, mà còn là lời giải căn cơ cho bài toán sinh kế. Khi người nông dân có thể sống được và sống tốt trên chính mảnh đất của mình, “ly nông, ly hương” sẽ không còn là xu hướng tất yếu, mà dần trở thành lựa chọn có thể đảo ngược.
Quyết định số 1490/QĐ-TTg phê duyệt Đề án phát triển 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp đã đặt nền móng cho bước ngoặt này. Theo báo cáo từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường, từ quy mô thí điểm chỉ 302 ha vào năm 2024 tại An Giang, Vĩnh Long, Cần Thơ, diện tích đã nhanh chóng tăng lên 1.950 ha vào năm 2025 và dự kiến đạt hơn 10.300 ha trong vụ Đông Xuân 2025–2026. Song song với đó, diện tích nhân rộng theo quy trình canh tác bền vững đã đạt 380.629 ha, tương đương hơn 83% kế hoạch năm 2026.
Khánh Ly
