Lễ hội Xỏ Nặm Phạ là một phong tục truyền thống giàu giá trị văn hóa của đồng bào dân tộc Thái ở miền Tây Nghệ An, trong đó có cộng đồng người Thái tại xã Châu Lộc. Trong tiếng Thái, “Xỏ Nặm Phạ” có nghĩa là “xin nước trời”.
Theo tư liệu về tục cầu mưa của người Thái ở vùng Châu Lộc, Xỏ Nặm Phạ thường được tổ chức trong những năm hạn hán kéo dài, thể hiện ước vọng về mưa thuận gió hòa, nguồn nước dồi dào, cây cối tốt tươi và mùa màng bội thu.
Phong tục này có tính cộng đồng cao. Khi bản làng thống nhất tổ chức lễ, người có uy tín, thầy mo, nghệ nhân và các gia đình cùng chuẩn bị nghi lễ. Người già, người trẻ, nam giới, nữ giới tập hợp thành đoàn, đi từ nhà này đến nhà khác trong bản, cất lên những bài đồng dao, lời hát cầu mưa bằng tiếng Thái.
Mỗi gia đình trở thành một phần của không gian thực hành văn hóa. Trong hành trình ấy, người dân cùng đóng góp nước, lương thực, nông sản và chia sẻ ước vọng về cuộc sống no đủ, gia đình sung túc, bản làng bình yên.
Lễ hội không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng mà còn là không gian trao truyền văn hóa giữa các thế hệ. Các nghệ nhân, người cao tuổi am hiểu phong tục truyền lại bài cúng, lời hát và tri thức dân gian; thanh niên học cách thực hành nghi lễ; trẻ em được làm quen với tiếng nói, trang phục, trò chơi và những phong tục truyền thống của dân tộc mình.
Tuy nhiên, theo thời gian, sự thay đổi về phương thức sản xuất và điều kiện sinh hoạt khiến lễ hội dần bị gián đoạn. Những người am hiểu nghi lễ ngày càng cao tuổi, trong khi lớp trẻ ít có cơ hội tiếp cận. Một số bài cúng, lời hát, kỹ thuật làm đạo cụ và trình tự nghi lễ không còn được ghi nhớ đầy đủ.
Trong bối cảnh đó, việc phục dựng Xỏ Nặm Phạ được xem là cơ hội để khôi phục một thực hành văn hóa truyền thống, đồng thời tạo điều kiện để cộng đồng trực tiếp tham gia, học hỏi và từng bước làm chủ di sản.
Ngày 10/7/2026, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 1647/QĐ-BVHTTDL về Kế hoạch tổ chức bảo tồn lễ hội truyền thống tại tỉnh Nghệ An, khai thác, xây dựng sản phẩm phục vụ phát triển du lịch. Xã Châu Lộc được lựa chọn để phục dựng, bảo tồn Lễ hội Xỏ Nặm Phạ.
Sau hơn một tháng triển khai, chương trình gồm phần lễ và phần hội được hoàn thành với sự tham gia của các chuyên gia, nghệ nhân, các cụ cao niên, thầy mo và những người am hiểu, tâm huyết với văn hóa dân tộc Thái. Gần 300 người con xã Châu Lộc cùng chung sức tái hiện “Páng xỏ nặm phạ” - lễ hội cầu mưa của địa phương.
Lễ hội do Cục Văn hóa các dân tộc Việt Nam (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Nghệ An và UBND xã Châu Lộc tổ chức. Đây là kết quả của quá trình khảo sát, sưu tầm, phục dựng và truyền dạy, với sự tham gia trực tiếp của 5 nghệ nhân cùng 80 học viên người Thái.
Trong không gian văn hóa bản Khục Ính, các nghi lễ, lời hát cầu mưa và nhiều hoạt động dân gian được tái hiện. Người dân chuẩn bị trang phục truyền thống, lễ vật, cây nêu, hình tượng rồng rơm, mâm cúng, cồng chiêng và các đạo cụ phục vụ nghi lễ.
Các câu lạc bộ văn hóa dân gian cùng lực lượng văn nghệ tại chỗ trình diễn cồng chiêng, khắc luống, múa hát, nhảy sạp và các trò chơi truyền thống, tạo nên không gian văn hóa cộng đồng sinh động.
Qua những lời hát cầu mưa, cộng đồng gửi gắm mong muốn có nguồn nước phục vụ sản xuất, ruộng đồng được tưới mát, lúa ngô và hoa màu phát triển, vật nuôi sinh sôi, gia đình sung túc và bản làng bình yên.
Lễ hội đồng thời thể hiện mối quan hệ hài hòa giữa con người với thiên nhiên. Người Thái từ lâu đã nhận thức vai trò của trời, đất, nguồn nước và thời tiết đối với đời sống sản xuất, qua đó hình thành thái độ tôn trọng tự nhiên và mong muốn con người chung sống hài hòa với môi trường.
Ông Nguyễn Tất Kiên - Chủ tịch UBND xã Châu Lộc chia sẻ “Việc phục dựng lễ hội lần này nhằm tạo không gian để nghệ nhân và cộng đồng trực tiếp thực hành, đồng thời truyền dạy các bài cúng, lời hát, trình tự nghi lễ và kỹ thuật làm đạo cụ cho thế hệ trẻ.
Không dừng lại ở việc phục dựng nghi lễ, Xỏ Nặm Phạ còn mở ra không gian giới thiệu nông sản, ẩm thực, nghề dệt và các sản phẩm thủ công truyền thống của địa phương. Những giá trị văn hóa từng tồn tại trong đời sống cộng đồng được kết nối với phát triển du lịch, qua đó tạo thêm cơ hội sinh kế cho người dân./.
