Những trang sử được lưu giữ trên đá
Nằm trên vùng đất gắn liền với cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, Khu di tích quốc gia đặc biệt Lam Kinh (Thanh Hóa) không chỉ mang ý nghĩa là vùng đất phát tích của vương triều Hậu Lê mà còn là không gian lưu giữ nhiều dấu tích quan trọng của một giai đoạn lịch sử dân tộc. Trong quần thể kiến trúc rộng lớn, hệ thống lăng mộ, bia ký và các công trình thờ tự tạo nên một chỉnh thể di sản có giá trị nổi bật, phản ánh tư tưởng chính trị, văn hóa và nghệ thuật của các thời kỳ lịch sử.
Theo các tài liệu khảo cứu, sau khi vua Lê Thái Tổ qua đời năm 1433, thi hài nhà vua được đưa về an táng tại Lam Kinh. Từ đó, khu miếu điện, lăng tẩm từng bước được xây dựng và mở rộng, trở thành nơi thờ cúng, tưởng niệm tổ tiên của hoàng tộc nhà Lê. Đây cũng là nơi các vua triều Lê khi trị vì tại Thăng Long thường trở về hành lễ, bái yết tiên tổ, thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn và sự gắn kết giữa vương triều với vùng đất phát tích.
Một trong những giá trị nổi bật của Lam Kinh là hệ thống bia đá gắn với các khu lăng mộ vua và hoàng thái hậu. Hiện nay, khu di tích lưu giữ 5 tấm bia cổ đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia, gồm bia Vĩnh Lăng của vua Lê Thái Tổ, bia Chiêu Lăng của vua Lê Thánh Tông, bia Dụ Lăng của vua Lê Hiến Tông, bia Kính Lăng của vua Lê Túc Tông và bia Khôn Nguyên Chí Đức của Hoàng Thái hậu Ngô Thị Ngọc Dao.
Mỗi tấm bia gắn với một nhân vật lịch sử và một dấu mốc của vương triều. Không đơn thuần là những công trình tưởng niệm, bia đá còn mang trong mình giá trị của những văn bản lịch sử được khắc trực tiếp trên vật liệu có khả năng lưu giữ lâu dài. Nội dung văn khắc là nguồn tư liệu phục vụ nghiên cứu về thân thế, sự nghiệp, công lao của các nhân vật hoàng tộc, đồng thời cung cấp những dấu vết quan trọng để tìm hiểu quan niệm về quyền lực, đạo lý và trật tự xã hội dưới triều Lê.
Đặc biệt, bia Vĩnh Lăng gắn với vua Lê Thái Tổ - người lãnh đạo cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, đánh đuổi quân Minh, giành lại nền độc lập cho Đại Việt và sáng lập vương triều Hậu Lê. Những thông tin được lưu lại trên bia góp phần bổ sung góc nhìn về vị hoàng đế khai sáng triều đại, cũng như bối cảnh lịch sử và tư tưởng chính trị của thời kỳ đầu nhà Lê.
Giá trị của các bảo vật này không chỉ nằm ở nội dung văn khắc mà còn thể hiện qua hình thức tạo tác, kỹ thuật chạm khắc và nghệ thuật trang trí. Chất liệu đá, kiểu dáng bia, cách bố trí chữ viết và các họa tiết trang trí là những dấu ấn phản ánh trình độ mỹ thuật, kỹ thuật chế tác của người xưa. Qua việc nghiên cứu các yếu tố này, giới chuyên môn có thêm cơ sở tìm hiểu sự phát triển của nghệ thuật điêu khắc đá, nghệ thuật thư pháp và quan niệm thẩm mỹ trong văn hóa cung đình Việt Nam.
Đặt trong tổng thể kiến trúc Lam Kinh, hệ thống bia đá còn cho thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa kiến trúc tưởng niệm, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và tư tưởng chính trị của triều đại. Các khu lăng mộ được bố trí trong không gian có sự kết hợp giữa địa hình đồi núi, sông suối và cây xanh, tạo nên một chỉnh thể hài hòa giữa công trình nhân tạo với cảnh quan tự nhiên. Chính sự kết hợp ấy đã làm nên đặc trưng riêng của Lam Kinh, nơi các giá trị lịch sử, kiến trúc và văn hóa cùng tồn tại, bổ trợ cho nhau.
Bên cạnh hệ thống bia ký, các công trình như Chính điện, Thái miếu, Nghi môn, sân Rồng, cầu Bạch, sông Ngọc và những khu lăng mộ cũng góp phần tái hiện diện mạo của một trung tâm tưởng niệm hoàng gia thời Lê. Trong đó, Chính điện được xây dựng theo bố cục hình chữ Công, gồm ba tòa Quang Đức, Sùng Hiếu và Diên Khánh, thể hiện quy mô và tính chất trang nghiêm của không gian thờ tự. Những đường nét kiến trúc, kết cấu gỗ và hoa văn trang trí góp phần phản ánh trình độ xây dựng, điêu khắc của người thợ Việt qua các thời kỳ.
Như vậy, nếu các công trình kiến trúc giúp hình dung không gian văn hóa của một triều đại thì những tấm bia đá lại cung cấp lớp thông tin trực tiếp về con người, sự kiện và tư tưởng lịch sử. Sự kết hợp giữa di sản vật thể và tư liệu văn khắc đã tạo nên giá trị đặc biệt cho Lam Kinh, đưa nơi đây trở thành một địa chỉ quan trọng trong nghiên cứu lịch sử, văn hóa thời Lê.
Từ bảo tồn bảo vật đến phát huy giá trị trong đời sống đương đại
Trải qua gần sáu thế kỷ cùng nhiều biến động của lịch sử, Lam Kinh từng có thời gian dài bị chiến tranh và sự tàn phá của thời gian làm hư hại nghiêm trọng. Khu miếu điện từng bước trở nên hoang phế, nhiều công trình chỉ còn lại nền móng và dấu tích kiến trúc. Việc bảo tồn, phục hồi di tích vì thế không chỉ nhằm gìn giữ những gì còn lại mà còn là quá trình khôi phục một không gian văn hóa có ý nghĩa đặc biệt đối với lịch sử dân tộc.
Năm 1962, Lam Kinh được xếp hạng di tích cấp quốc gia. Đến năm 1994, dự án phục hồi, tôn tạo, bảo tồn và phát huy giá trị khu di tích được phê duyệt, tạo cơ sở triển khai các hoạt động nghiên cứu, khảo cổ và phục dựng nhiều hạng mục. Quá trình này được thực hiện trên cơ sở đối chiếu tư liệu lịch sử, ghi chép của các học giả trong và ngoài nước, kết quả khai quật khảo cổ học cùng những dấu tích kiến trúc còn tồn tại.
Nhiều công trình quan trọng như Chính điện, hệ thống Thái miếu, các khu lăng mộ, Nghi môn, sân Rồng, cầu Bạch và các hạng mục cảnh quan đã được bảo tồn, phục hồi qua nhiều giai đoạn. Năm 2012, Lam Kinh được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt, khẳng định những giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa và kiến trúc nghệ thuật của quần thể di sản.
Tuy nhiên, bảo tồn một di tích có lịch sử lâu đời không chỉ dừng lại ở việc phục dựng công trình hay duy trì hiện trạng các bảo vật. Đối với hệ thống bia đá, yêu cầu đặt ra còn là bảo đảm tính nguyên gốc, kiểm soát những tác động từ môi trường, hạn chế nguy cơ xuống cấp và xây dựng phương thức lưu trữ tư liệu khoa học. Bởi mỗi dấu vết trên bia, từ nội dung văn khắc đến hình thức chạm khắc, đều có thể chứa đựng thông tin quan trọng đối với công tác nghiên cứu lịch sử và văn hóa.
Trong bối cảnh chuyển đổi số, việc số hóa hệ thống bia ký, xây dựng cơ sở dữ liệu về văn khắc, hình ảnh, kích thước, niên đại và tình trạng bảo tồn của từng hiện vật là hướng đi cần được quan tâm. Công nghệ quét ba chiều, chụp ảnh độ phân giải cao và các phương pháp lưu trữ dữ liệu số có thể hỗ trợ ghi nhận chi tiết hiện trạng bảo vật, tạo điều kiện cho các nhà nghiên cứu tiếp cận tư liệu mà không phải thường xuyên tác động trực tiếp lên hiện vật.
Cùng với đó, việc biên dịch, phiên âm, chú giải và công bố nội dung các văn bia theo cách dễ tiếp cận sẽ góp phần đưa giá trị tư liệu cổ đến gần hơn với công chúng. Những dòng chữ Hán khắc trên đá vốn có thể là rào cản đối với phần đông du khách nếu chỉ được giới thiệu thông qua hình thức thuyết minh truyền thống. Do đó, việc xây dựng hệ thống bảng thông tin song ngữ, mã QR, thuyết minh điện tử hoặc các không gian trưng bày tương tác sẽ giúp người tham quan hiểu rõ hơn về hoàn cảnh ra đời, nội dung và ý nghĩa của từng tấm bia.
Đặc biệt, giá trị của di sản sẽ được phát huy hiệu quả hơn khi được kết nối với hoạt động giáo dục lịch sử, nghiên cứu khoa học và trải nghiệm văn hóa. Thay vì chỉ dừng lại ở việc giới thiệu các bảo vật như những hiện vật có giá trị lâu đời, các chương trình tham quan chuyên đề có thể giúp học sinh, sinh viên và du khách tìm hiểu cách đọc tư liệu cổ, nhận diện hoa văn điêu khắc, khám phá mối liên hệ giữa bia ký với các nhân vật và sự kiện lịch sử. Qua đó, di sản trở thành một không gian học tập trực quan, góp phần nuôi dưỡng sự quan tâm của thế hệ trẻ đối với lịch sử dân tộc.
Mặt khác, phát huy giá trị bảo vật quốc gia cũng cần gắn với phát triển sản phẩm du lịch văn hóa có chiều sâu. Những câu chuyện về vua Lê Thái Tổ, vua Lê Thánh Tông, Hoàng Thái hậu Ngô Thị Ngọc Dao cùng các dấu tích của vương triều có thể trở thành nội dung cốt lõi để xây dựng các tuyến tham quan theo chủ đề. Khi được tổ chức bài bản, kết hợp giữa thuyết minh lịch sử, trải nghiệm kiến trúc và hoạt động tìm hiểu văn hóa, Lam Kinh có thể tạo ra sức hút khác biệt so với những điểm đến chỉ tập trung vào tham quan cảnh quan.
Dẫu vậy, khai thác giá trị di sản cần được đặt trong giới hạn của yêu cầu bảo tồn. Việc gia tăng hoạt động du lịch, tổ chức sự kiện hay phát triển dịch vụ phải đi đôi với kiểm soát tác động đến các công trình cổ, bảo vật và môi trường cảnh quan. Đặc biệt, những tấm bia đá có tuổi đời hàng trăm năm cần được bảo vệ bằng các quy trình chuyên môn nghiêm ngặt, tránh việc khai thác du lịch thiếu kiểm soát làm ảnh hưởng đến tính nguyên gốc của hiện vật.
Gần sáu thế kỷ đã trôi qua, những tấm bia đá tại Lam Kinh vẫn lưu giữ dấu ấn của một triều đại từng có vai trò quan trọng trong tiến trình lịch sử dân tộc. Giá trị của chúng không chỉ nằm ở tuổi đời hay sự công nhận về mặt pháp lý mà còn ở những thông tin lịch sử, văn hóa và nghệ thuật được truyền lại qua nhiều thế hệ. Khi công tác bảo tồn được kết hợp với nghiên cứu khoa học, ứng dụng công nghệ và giáo dục cộng đồng, những bảo vật ấy sẽ không chỉ là chứng tích của quá khứ mà còn tiếp tục đóng góp vào đời sống văn hóa hôm nay, góp phần gìn giữ bản sắc và bồi đắp niềm tự hào dân tộc cho các thế hệ mai sau.
